Uzasadnienie
Uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Okręgowej Radzie Radców Prawnych w [...] w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, na podstawie art. 33¹ ust. 1, art. 33⁹ ust. 3 i art. 33¹⁰ ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j. t. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz 1059 ze zm.), ustaliła negatywny wynik D. S. z egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. D. S. uzyskała z egzaminu 99 punktów na wymagane minimum 100 punktów.
Od uchwały D. S. wniosła odwołanie kwestionując prawidłowość pytania nr 84: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:
A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy".
Według klucza odpowiedzi prawidłową była odpowiedź "C" natomiast zdająca zakreśliła odpowiedź "B".
Zdająca podkreślała, że odpowiedź prawidłowa z klucza odpowiedzi nie wynikała z podanego w nim art. 49 k.r.o., a ponadto w jej ocenie odpowiedź "C" również nie jest prawidłowa. Zdaniem D. S. prawidłowa odpowiedź na pytanie powinna wynikać wprost z przepisu, do którego odpowiedź się odwoływała, a nie z poglądów doktryny lub orzecznictwa sądów.
Wskazując na przepis art. 49 § 1 pkt 3 k.r.o. w związku z komentarzem do art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych R. Golat, Prawo autorskie, Komentarz dla praktyków, Gdańsk 2008 i J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Dom Wydawniczy ABC, 2001, wyd.II wywodziła, że autorskich praw osobistych nie można się zrzec ani zbyć. Nadto podkreślała, że ani Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ani Kodeks cywilny nie rozstrzygają o możliwości zbywania tych praw. Na zbywanie tych praw pozwalają przepisy (art. 41 ust.
1) ustawy o prawie autorskim (...) z wyraźnym wskazaniem na majątkowe prawa autorskie oraz art. art. 12 ust. 1, 17 ust. 1, 67 ust. 1, 127 ust. 1 i 162 ust. 1 ustawy Prawo własności przemysłowej. Przepisy tych ustaw nie znalazły się jednak, zgodnie z art. 33² ustawy o radcach prawnych, w wykazie aktów prawnych obowiązujących na egzaminie.
Poza tym odpowiedź "C" nie była prawidłowa, gdyż w zakresie pytania znalazły się podlegające, zgodnie z art. 49 k.r.o., prawa majątkowe podlegające ograniczeniom wskazanym w tym przepisie. Jako przykład zdająca podała prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej, która powstaje z chwilą ich wniesienia do spółki cywilnej w formie wkładu. W takiej sytuacji małżonek nie będzie mógł objąć tego prawa umową majątkową małżeńską. Ponadto odpowiedź "C" nie objęła przypadku z art. 49 § 1 pkt 4 k.r.o. w związku z roszczeniem twórcy, na podstawie art. 24 § 1 i § 3 k.c. i art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim (...), o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę w przypadku naruszenia jego praw lub dóbr osobistych.
Z tych przyczyn pytanie nr 84 zostało sformułowane nieprecyzyjnie i nie mogło zawierać poprawnej odpowiedzi, dlatego nie spełniało wymogów z art. 33⁹ ustawy o radcach prawnych. W związku z tym D. S. wnosiła o przyznanie jej punktu za to pytanie.
Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., po dokonaniu analizy wszystkich pytań testowych i sformułowanych odpowiedzi stwierdzając, że test spełniał kryteria z art. 33⁹ ust. 1 ustawy o radcach prawnych, utrzymał zaskarżoną uchwałę w mocy.
Wskazując na tytuły rozdziałów zawartych w Tytule I. "Małżeństwo" Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Minister uznał, że pytanie nr 84 jednoznacznie odwoływało się do regulacji ustroju majątkowego małżonków. Stąd twierdzenie skarżącej, że w odpowiedzi "C" nie wskazano o jaki charakter praw chodziło (majątkowych czy również osobistych) było niezasadne. Powołując się na art. 33 pkt 9 k.r.o. Minister podkreślał, że treść odpowiedzi zawarta pod punktem "C" była literalnym brzmieniem tego przepisu. Natomiast przepis art. 49 § 1 k.r.o. w punkcie 1 i pkt 5 wyraźnie wykluczał jako odpowiedzi poprawne zawarte w pytaniu pod pkt "A" i "B". Istota pytania nr 84 polegała na tym, o jakie prawa majątkowe należące do majątku osobistego jednego z małżonków (art. 33 k.r.o.) można rozszerzyć umową małżeńską majątkową wspólność ustawową, mając na uwadze negatywny katalog tego rozszerzenia podany w art. 49 k.r.o. Wskazanie jednoznacznie na Kodeks rodzinny i opiekuńczy dawało możliwość udzielania odpowiedzi przez zdającego przy znajomości przepisów art. 33 i art.
49. Ponieważ w pytaniu wyraźnie określono, iż chodzi o umowę małżeńską majątkową, nie było potrzeby powtarzania tego ograniczenia w odpowiedzi "C", gdyż zdaniem ministra oczywistym było, że chodziło wyłącznie o prawa autorskie i pokrewne o takim charakterze. W treści pytania jest mowa o umowie majątkowej małżeńskiej i o wspólności majątkowej, a te dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Ustawodawca w art. 33 pkt 9 k.r.o. zaliczył do majątku osobistego małżonka prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy nie dodając, że chodzi wyłącznie o te prawa mające charakter majątkowy, gdyż nie było takiej potrzeby bowiem, zdaniem ministra, oczywistym jest, że w kontekście majątku osobistego chodzi o prawa majątkowe. Zatem treść odpowiedzi "C" stanowi powtórzenie sformułowania z art. 33 pkt 9 k.r.o., do udzielenia której wystarczającym była znajomość przepisów tego kodeksu, bez konieczności sięgania do przepisów innych ustaw. Nadto sama treść art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wykluczały jako prawidłowe odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" co pozostawiało jedyną możliwość zakreślenia odpowiedzi "C".
Od decyzji D. S. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania.
Skarżąca podtrzymała zarzuty zawarte w odwołaniu od uchwały podkreślając, że pytanie nr 84 zostało sformułowane nieprecyzyjnie i nie zawierało poprawnej odpowiedzi, przez co naruszono art. 33⁹ ustawy o radcach prawnych. odpowiedź zawarta pod punktem "C" nie wynikała z treści art. 49 k.r.o. co, w ocenie skarżącej, nie dawało możliwości udzielenia wyczerpującej i logicznej odpowiedzi na to pytanie. Skarżąca stwierdziła, że Minister wskazując na poprawność odpowiedzi zawartej pod pkt "C" oparł swoje wywody na przepisach art. 33 pkt 9 w związku z art. 49 k.r.o. Tymczasem w kluczu odpowiedzi podano jako jedyną podstawę prawną - art. 49 k.r.o. Skarżąca nadal podtrzymywała, że w świetle art. 49 § 1 pkt 2 k.r.o. również odpowiedź "C" nie była prawidłowa, gdyż w przypadku wniesienia przez małżonka do spółki cywilnej praw autorskich nie będzie mógł już objąć tych praw umową małżeńską.
W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości, podtrzymując swoją argumentację, wnosił o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje;
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności.
Sprawy należące do właściwości sądów administracyjnych rozpoznają, w pierwszej instancji, wojewódzkie sądy administracyjne (art. 3 § 1 ww. ustawy).
Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, iż jest ona niezasadna.
Zgodnie z art. 33¹ ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j. t. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm. aktualny na dzień egzaminu) - dalej jako u.r.p. - egzamin wstępny przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane w drodze zarządzenia, zwane dalej "komisjami kwalifikacyjnymi". Właściwość komisji kwalifikacyjnej obejmuje obszar właściwości jednej lub kilku okręgowych izb radców prawnych. Egzamin został przeprowadzony przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Okręgowej Radzie Radców Prawnych w [...] Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnym. Członkowie komisji kwalifikacyjnej mogą zgłaszać uwagi do protokołu - art. 33⁹ ust. 4 u.r.p.
Egzamin odbył się w dniu [...] września 2009 r. Z egzaminu sporządzono protokół opisujący jego przebieg. Protokół został podpisany przez komisję egzaminacyjną. Do protokółu załączono listę obecności zdających z ilością punktów otrzymanych przez każdego z nich oraz podano te wyniki do wiadomości zdających. Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego, zwanego dalej "kandydatem", z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej /art. 33¹ ust. 3 u.r.p./.
Stosownie do art. 33⁹ ust. 1 u.r.p. egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt, a pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów /art. 33⁹ ust. 3 u.r.p./. Zachowując wymagania z art. 33¹⁰ ust. 1 u.r.p. komisja egzaminacyjna ustaliła wynik z egzaminu D. S., określając ilość otrzymanych przez zdającą punktów na 99 i doręczyła jej uchwałę, od której zdająca wniosła odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, a po utrzymaniu tej uchwały przez ministra w mocy, wniosła skargę do Sądu.
D. S. zarzuciła testowi wadliwość pytania nr 84 - jego niejasność i przez to niemożność zakreślenia prawidłowej odpowiedzi na to pytanie. W jej ocenie by prawidłowo udzielić na to pytanie odpowiedzi należało posiadać wiedzę z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz z ustawy Prawo własności przemysłowej, bowiem sama znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego była niewystarczająca. Jednakże koniecznej znajomości tych aktów normatywnych nie przewidywał przepis art. 33¹ ust. 3 u.r.p. co w ocenie skarżącej uzasadniało uznanie odpowiedzi udzielonej przez nią na pytanie nr 84 za prawidłową.
Jednocześnie skarżąca podkreślała, że w kluczu odpowiedzi prawidłowych wskazano jako podstawę prawną jedynie art. 49 k.r.o., natomiast Minister prawidłowość odpowiedzi "C" wyprowadził przy dodatkowym zastosowaniu przepisu art. 33 tej ustawy.
Co do tego ostatniego zarzutu należy zauważyć, że zdający nie znając klucza odpowiedzi byli obowiązani udzielić odpowiedzi poprawnej na pytanie nr 84 na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego odwoływało się pytanie. Nie jest zatem istotne, iż Minister Sprawiedliwości, wyjaśniając poprawność odpowiedzi zawartej pod pkt "C", wskazał dodatkowo na przepisie art. 33 k.r.o., gdyż w istocie jej prawidłowość wynikała z art. 49 tej ustawy.
W ocenie Sądu w składzie orzekającym dla udzielenia odpowiedzi prawidłowej wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stąd zarzut przekroczenia art. 33¹ ust. 3 u.r.p. nie był zasadny. Pytanie było sprecyzowane jasno i jednoznacznie, a na wskazane odpowiedzi można było udzielić jednej prawidłowej odpowiedzi – "C": "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:
A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy".
Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. eliminowały wprost jako odpowiedzi poprawne podane w pkt "A" i "B". Zgodnie z tymi przepisami nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny (art. 49 § 1 pkt 1) oraz na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (art. 49 § 1 pkt 5). Jak wynika z treści przytoczonych przepisów odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" były cytatami przepisów art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Już chociażby z tego powodu jedyną poprawną odpowiedzią do zakreślenia w tym pytaniu była odpowiedź "C".
Zdaniem Sądu nie można uznać za błąd lub nieprawidłowość to, że Minister Sprawiedliwości wyjaśniając wszechstronnie sprawę zastosował się do przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. W tym bowiem celu sięgnął po przepis art. 33 k.r.o. by wskazać na relację jego zapisów do art. 49 k.r.o.
Zgodnie z art. 33 w pkt 2 do majątku osobistego każdego z małżonków zaliczono przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a w pkt 7 wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Rozszerzenie umowy małżeńskiej majątkowej na przedmioty i wierzytelności podane w art. 33 pkt 2 i pkt 7 k.r.o. zostało art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wyłączone.
W odpowiedziach "A" i "B" do tych przedmiotów majątkowych i wierzytelności użyto czasu przyszłego co jest zrozumiałe w kontekście art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5, gdyż przepis art. 33 k.r.o. określa sytuację małżonka, który już te przedmioty majątkowe i wierzytelności nabył, natomiast przepis art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r.o. stanowi o sytuacji przyszłej, w której małżonek jeszcze nie wszedł w ich posiadanie.
Przepis art. 33 w pkt 9 k.r.o. zalicza do praw majątkowych osobistych małżonka również prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Podkreślenia wymaga, że pytanie opierało się wyłącznie na przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stąd odwoływanie się do aktów normatywnym nie objętych art. 33¹ ust. 3 u.r.p. było czynieniem założeń zbędnych i niedopuszczalnych. Skoro zatem przepis art. 33 pkt 9 k.r.o. do majątku osobistego każdego małżonka zalicza prawa wymienione w tym przepisie, a jednocześnie przepis art. 49 w § 1 k.r.o. tych praw nie wymienia, to wniosek powinien być tylko jeden, że prawa te nie podlegają ograniczeniom co do rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej.
Natomiast pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w związku z art. 49 § 1 pkt 3 k.r.o.), dlatego wszelkie wywody na ten temat nie były uzasadnione.
Skarżąca, podważając poprawność odpowiedzi podanej w pkt "C", odwoływała się również do treści art. 49 § 1 pkt 2 k.r.o. wyprowadzając z tego wniosek o nieprawidłowości tej odpowiedzi. Zgodnie z tym przepisem rozszerzenie umowy małżeńskiej majątkowej jest wyłączone na prawa majątkowe, które wynikają ze współwłasności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Przepis ten w swej treści odpowiada art. 33 pkt 3 k.r.o. określającym co należy do majątku każdego z małżonków. Jeżeli zatem, jak podnosiła skarżąca, małżonek swoje prawa określone w odpowiedzi "C" wprowadził do spółki prawa cywilnego, nie będzie mógł rozszerzyć na nie majątkowej wspólności małżeńskiej.
Faktem jest, że zgodnie z art. 861 § 1 k.c. wspólnik może wnieść do spółki wkład w postaci praw wymienionych pod pkt "C" odpowiedzi na pytanie nr 84, przez co ustaje możliwość rozporządzania przez niego tymi prawami jako udziałem (art. 863 § 1 k.c.), gdyż udział ten wejdzie do majątku wspólnego wspólników, który ma charakter współwłasności łącznej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2009 r. w sprawie V CSK 325/08). Jednakże nie o taką sytuację w pytaniu tym chodziło, gdyż oczywistym jest, iż z chwilą wprowadzenia do spółki prawa cywilnego przez małżonka jego praw autorskich i pokrewnych o charakterze majątkowym, zgodnie z zasadą nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse habet (nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw, niż sam posiada) nie będzie małżonek ten mógł podzielić się tymi prawami ze współmałżonkiem pozostającym poza spółką. W pytaniu nr 84 nie chodziło o sytuację, w której małżonek chce rozporządzić prawami, których już samodzielnie nie posiada, lecz o sytuację, w której ta przeszkoda nie zachodzi. Zatem argumentacja skarżącej wywodzona na tle regulacji dotyczącej spółki prawa cywilnego nie mogła uzasadniać nieprawidłowości odpowiedzi "C" wskazanej w kluczu odpowiedzi jako jedynie poprawnej.
W tych warunkach Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie stwierdzając naruszenia prawa, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.