Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., po rozpoznaniu odwołania E. M. od decyzji Prezydenta Miasta R. z [...] czerwca 2010 roku ustalającej, że świadczenia rodzinne wypłacone za okres od dnia [...] stycznia 2006 r. do [...] stycznia 2010 r. na mocy decyzji z dnia [...] października 2005 r. zmienionej decyzją z dnia [...] września, w wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R., działając na mocy art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej jako kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu swojego stanowiska organ II instancji wyjaśnił, iż decyzją z [...] czerwca 2010 r. organ I instancji ustalił, że świadczenia rodzinne pobrane przez E. M. – dalej skarżącego za okres od dnia [...] stycznia 2006 r. do [...] stycznia 2010 r. na mocy decyzji z dnia [...] października 2005 r. zmienionej decyzją z dnia [...] września w wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami. Wskazano, iż skarżący pobierał zasiłek pielęgnacyjny przyznany decyzją z [...] października 2005 r. oraz od dnia [...] stycznia 2006 r. dodatek pielęgnacyjny w związku z ukończeniem 75 roku życia przyznany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, o czym ZUS powiadomił MOPS w R. pismem z [...] maja 2010 r. Zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego.
Od powyższej decyzji skarżący złożył odwołanie kwestionując fakt poinformowania go o obowiązku powiadomienia o każdej zmianie sytuacji. Podniósł, iż być może na dokumentach znajdujących się w MOPS widnieje jego podpis na wniosku czy otrzymanej decyzji, jednakże nie miał w tamtym czasie świadomości co zawierają pouczenia na wniosku i decyzji, bowiem najistotniejszym było czy otrzymał świadczenie. Po otrzymaniu dodatku pielęgnacyjnego nigdy nie przypuszczał, że mogło być mu przyznane świadczenie, które mu się nie należy, tym bardziej że jest człowiekiem w podeszłym wieku może o wszystkim nie pamiętać, a zatem nie może z tego tytułu ponosić ujemnych konsekwencji prawnych. Zwrot tak ogromnej kwoty nie jest przez niego możliwy, nie posiada oszczędności ani żadnego majątku, sumy otrzymywane z ZUS przeznaczał w całości na swoje utrzymanie, w związku z czym wnosi o jej umorzenie.
Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, iż skarżący nie poinformował organu I instancji o fakcie pobierania dodatku pielęgnacyjnego, mimo pouczenia zawartego zarówno we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, który podpisał oraz pouczenia w decyzji przyznającej świadczenie, zobowiązującego świadczeniobiorcę do niezwłocznego powiadomienia podmiot wypłacający zasiłek o każdej zmianie sytuacji, mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Przywołał treść cyt. wyżej art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne obowiązana jest do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się, m.in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba je pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
W takim przypadku, kwoty wypłaconych świadczeń podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Art. 25 ust. 1 cyt. ustawy nakłada obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym uzyskaniu dodatku pielęgnacyjnego z tytułu osiągnięcia 75 roku życia. W sprawie niniejszej nie można uznać, że skarżący nie był poinformowany o ustawowych warunkach umożliwiających przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego zwłaszcza, że napisano w decyzji z [...] października 2005 r. wytłuszczonym drukiem o obowiązku powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W tej sytuacji, skarżący winien mieć świadomość, że fakt pobierania dodatku pielęgnacyjnego miał wpływ na prawo do wypłacanego mu zasiłku pielęgnacyjnego. Istnieje możliwość umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, o ile zostanie złożony stosowny wniosek do organu I instancji, wówczas będzie on przedmiotem rozpoznania.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył E. M. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji i umorzenie postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów art. 10 § 1 kpa przez nie wyznaczenie mu dodatkowego terminu na zajęcie ostatecznego stanowiska po zakończeniu przez organ prowadzenia postępowania dowodowego i przed wydaniem decyzji w niniejszej sprawie oraz naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa – art. 8 kpa. Podniósł w szczególności, iż MOPS błędnie ustalił, iż skarżący był informowany o obowiązku powiadamiania o każdej zmianie swojej sytuacji rodzinnej. Poza tym wskazał na argumenty z odwołania.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami procesowymi, jak i z normami prawa materialnego, Sąd uznał, iż jest ono wadliwe z uwagi na naruszenie w toku postępowania zakończonego wydaniem tej decyzji przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej powoływanej, jako kpa, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Na wstępie należy stwierdzić, iż zgodnie z przepisem art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) zwanej dalej ustawą, zasiłek rodzinny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Kolegium zasadnie przyjęło, iż uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest równoznaczne z określoną w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy przesłanką zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia rodzinnego, będącą warunkiem przyjęcia, iż świadczenie rodzinne zostało pobrane nienależnie. Błędnie jednak organ uznał, że w obecnym stanie sprawy można mówić o spełnieniu drugiej z określonych w tym przepisie przesłanek koniecznych do uznania świadczenia rodzinnego za pobranego nienależnie. Przesłanka ta była zawarta w słowach " jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania". Nie oznacza to jednak zdaniem Sądu, że wystarczy samo wykazywanie faktu, że osoba uprawniona była pouczona, iż jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Jeżeli bowiem ustawodawca nakłada na organ obowiązek przekazania konkretnych informacji świadczeniobiorcy w celu umożliwienia mu wywiązania się z obowiązku ewentualnego zwrotu świadczenia, które stało się nienależne, to oznacza, iż można uznać, że świadczeniobiorca nie wywiązał się ze swojego obowiązku dopiero wówczas, kiedy pomimo możliwości skonfrontowania swojej sytuacji z udzieloną w pouczeniu informacją, nie dostrzegł, że zaistniała sytuacja konieczności zwrotu świadczenia i takowego zwrotu nie dokonał. Odnosząc się do kwestii pouczenia skarżącego organ II instancji podniósł m.in., iż napisano w decyzji z [...] października 2005 r. wytłuszczonym drukiem o obowiązku powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W aktach sprawy brak jest jednak dowodu potwierdzającego doręczenie skarżącemu powyższej decyzji.
Natomiast pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, który to wniosek skarżący podpisał nie zawiera pouczenia o skutkach niepowiadomienia organu o zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Uznanie za spełnioną przesłanki pouczenia świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania świadczenia nie może nastąpić w oderwaniu od treści i sposobu pouczenia. Jeżeli bowiem ustawodawca, pomimo konstytucyjnego obowiązku znajomości prawa przez obywatela – art. 83 Konstytucji RP – zobowiązuje organ do pouczenia obywatela w jakich sytuacjach winien on zwrócić wypłacone świadczenia to oznacza, że przyjmuje, iż ze względu na szczególną sytuację obywatel nie jest w stanie sam rozeznać się w swojej sytuacji prawnej. Mając powyższe na uwadze Sąd podziela pogląd, iż pouczenie udzielane świadczeniobiorcy przez organ winno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach.
Pouczenie nie może być przy tym obarczone brakiem konkretności. Pouczenia zamieszczane standartowo w decyzjach, dotyczące wszystkich możliwych sytuacji niezależnie od rodzaju świadczenia nie mogą zostać uznane za wystarczające. Takie sformułowania nie mogą być traktowane jako pouczenie, kiedy i jakie okoliczności winna przedstawić organowi w toku pobierania konkretnego świadczenia (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Go 759/07 opublikowany w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej przez stronę internetową www.nsa.gov.pl oraz w systemie informacji prawnej LEX pod nr 486348). Pouczenie takie winno być zamieszczone w ulotce, z której następnie strona może korzystać w okresie późniejszym, bądź w uzasadnieniu decyzji. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy, co do zasady nie wyczerpuje wymogów pouczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy – por. wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV Po 331/08 opublikowany w CBOSA oraz w LEX pod nr 527565. Jak wynika z kolei z treści wyroku NSA z 24 marca 2009 r. I OSK 593/08, jeżeli strona w odwołaniu podnosiła, że nie miała świadomości o tym, że pobiera nienależne świadczenie organ odwoławczy winien okoliczność tę wyjaśnić nie tylko przez oparcie się na wypełnionym druku, lecz także przez odebranie stosownych oświadczeń od strony oraz pracownika socjalnego przyjmującego wniosek.
W przedmiotowej sprawie wskazywana przez Kolegium decyzja nie została skarżącemu doręczona. Pouczenie szczegółowe zawarte we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego skarżący podpisał - k. 3v akt administracyjnych. W aktach sprawy nie ma jednak dowodu, iż skarżącemu doręczono pouczenie tej treści.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono, jak w pkt 1 wyroku.
Orzeczenie, jak w pkt 2 wydano w oparciu o przepis art. 152 p.p.s.a.
- - ---------------------- 5