Uzasadnienie
Decyzją z [...] listopada 2011 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "organ" lub "Kolegium") działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm. dalej: "k.p.a.") po rozpoznaniu wniosków A. S. i J. B. (dalej: "skarżący") o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją własną z [...] czerwca 2011 r. znak: [...], stwierdzającą nieważność decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z [...] listopada 1993 r. znak: [...], przyznającej nieodpłatnie na własność H. S. działkę gruntu oznaczoną w ewidencji gruntów wsi G. numerem [...], o powierzchni [...] ha, uwidocznioną w księdze wieczystej Nr [...] – utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] czerwca 2011 roku znak [...].
U podstaw podjętego w tej sprawie rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia:
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. po wszczęciu postępowania nieważnościowego wydało w dniu [...] czerwca 2011 roku decyzję znak [...], którą stwierdziło nieważność decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...], przyznającej nieodpłatnie na własność H. S. działkę Nr [...] o powierzchni [...] ha, położoną we wsi G.. Z ustaleń Kolegium wynika, iż Naczelnik Miasta i Gminy w K. decyzją Nr [...] z dnia [...] maja 1986 roku przejął na własność Państwa w zamian za emeryturę udział H. S. wynoszący ½ część we współwłasności gospodarstwa rolnego położonego w G.. Decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] przyznano nieodpłatnie na własność H. S. działkę gruntu Nr [...] o powierzchni [...] ha uwidocznioną w księdze wieczystej Nr [...]. Decyzja ta została wydana na podstawie art. 118 ust. 1 i 4 ustawy z dnia [...] grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników.
W ocenie Kolegium decyzja z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] wydana została z naruszeniem art. 119 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym przepisu art. 118 ust. 1 ustawy, o której mowa nie stosuje się jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub gminy albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki, o której mowa w tych przepisach. Decyzja z dnia [...] listopada 1993 roku pozbawiła C. B. udziału ½ w działce Nr [...]. Kolegium jednocześnie stwierdziło, iż powyższe naruszenie art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. Według oceny Kolegium nie wystąpiły negatywne przesłanki określone w art. 156 § 2 Kpa, wykluczające możność stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, to jest przedawnienia i wywołania nieodwracalnych skutków prawnych przez decyzję dotkniętą wadą.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze przy ponownym rozpoznaniu sprawy stwierdziło, iż na podstawie aktu własności ziemi z dnia [...] maja 1975 roku Nr [...] W. S. nabył z mocy prawa własność działek Nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha położonych w G.. Postanowieniem z dnia [...] października 1984 roku sygn. akt [...] NS [...] Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku po W. S. nabyły żona H. S. i córka C. B. po ½ części każda z nich. Na wniosek H. S. z dnia [...] września 1985 roku Naczelnik Miasta i Gminy K. decyzją z dnia [...] maja 1986 roku Nr [...] orzekł o przejęciu na własność Państwa w zamian za emeryturę między innymi udziału H. S. wynoszącego ½ część w gospodarstwie rolnym położonym we wsi G., składającym się z działek Nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] o całkowitej powierzchni [...]ha.
Z przejęcia na własność państwa została wyłączona zabudowana działka Nr [...] o powierzchni [...]ha w G.. Jednocześnie postanowiono, że H. S. przysługuje prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki gruntu Nr [...] o powierzchni [...]ha w G.. H. S. pismem z dnia [...] września 1993 roku zwróciła się do Urzędu Rejonowego w K. o przyznanie jej na własność działki Nr [...] o powierzchni [...]ha w G.. Kierownik Urzędu Rejonowego w K. decyzją z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] na podstawie art. 118 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników przyznał H. S. nieodpłatnie własność działki Nr [...] o powierzchni [...]ha położoną w G., uwidocznioną w księdze wieczystej Nr [...]. Według odpisu księgi wieczystej [...] według stanu na dzień [...] marca 2009 roku jako współwłaściciele po ½ części do działki Nr [...] figurują Skarb Państwa i J. B.– syn C. B., która darowała jemu między innymi udział ½ części w działce Nr [...].
H. S. zmarła w dniu [...] kwietnia 2004 roku, zaś C. B. zmarła w dniu [...] marca 2006 roku. W kontekście takich ustaleń faktycznych Kolegium dokonując oceny decyzji z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] wydanej przez Kierownika Urzędu Rejonowego w K. na gruncie art. 118 ust. 1 oraz ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2008 roku Nr 50, poz. 291 ze zm.) Kolegium stwierdziło, że Kierownik Urzędu Rejonowego w K. nie mógł przyznać na własność H. S. całej działki Nr [...], gdyż udział ½ w tej działce nie był przedmiotem własności Skarbu Państwa lecz C. B.. Przyznając całą działkę naruszono także prawo własności C. B. do ½ części działki Nr [...].
W ocenie Kolegium jest to naruszenie rażące, gdyż pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią art. 118 ust. 3 ustawy, który nie budzi żadnych wątpliwości interpretacyjnych. Uznało jednocześnie za zasadne stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 Kpa. Kolegium przy ponownym rozpoznaniu sprawy podzieliło także pogląd, iż nie występują przesłanki z art. 156 § 2 Kpa, uniemożliwiające stwierdzenie nieważności decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...].
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. B. podnosiła, iż nie zgadza się z decyzją z dnia [...] czerwca 2011 roku ponieważ w jej ocenie nie doszło do rażącego naruszenia prawa, w szczególności naruszenia prawa własności C. B.. Wynika to z analizy orzeczenia Sądu stwierdzającego nabycie praw do spadku po W. S. oraz decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w K. z dnia [...] maja 1986 roku i decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku. Decyzje administracyjne wydawane w postępowaniu o przyznanie renty rolniczej H. S. dotyczyły wyłącznie jej praw do ½ gospodarstwa dziedziczonego po zmarłym mężu, a nie całości gospodarstwa, w tym praw C. B.. Przekazanie w użytkowanie działki nr [...] nie dotyczyło ogółu praw do tej działki, gdyż w chwili wydania decyzji działka ta była współwłasnością Skarbu Państwa i C. B., a wyłącznie praw przypadających Skarbowi Państwa i prowadziło do użytkowania tej działki we współwłasności z córką.
Do czasu przekazania swoich praw do gospodarstwa rolnego H. S., jak i jej córka C. B. nie zniosły współwłasności dziedziczonego spadku po W. S., ale całość przez wszystkie lata użytkowała jedynie H. S.. W latach 1986 – 1993 także nie doszło do zniesienia współwłasności gospodarstwa i prawa właścicielskie na nim wykonywali wspólnie Skarb Państwa i C. B.. Decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku przywracała jedynie stan sprzed [...] maja 1986 roku co do działki nr [...] i w żaden sposób nie wpływała na prawa właścicielskie C. B.. W konkluzji wniosła o zmianę decyzji z dnia [...] czerwca 2011 roku i wydanie nowej decyzji uwzględniającej prawa H. S..
A. S. w swoim wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy podniósł, iż w jego ocenie nikt nie stracił. Działki nr [...] nie przekazano za darmo, gdyż Urząd pobrał znaczki skarbowe na kwotę [...] zł. Wydawane decyzje i orzeczenia Sądu nie były przez nikogo kwestionowane.
Skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2011 roku Nr [...] w sprawie VIII SA/Wa 19/12 złożyła J. B. oraz w sprawie VIII SA/Wa 20/12 A. S..
J. B. w swojej skardze podniosła, iż decyzja wydana przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. jest niesprawiedliwa. Matka zwracając się do Urzędu o przyznanie jej na własność działek nr [...] i nr [...] była przekonana, że całość gospodarstwa została podzielona na dwie równe części i ze swojej części wyłączyła działki nr [...] i nr [...]. Podział każdej z działek po ½ nie był możliwy, gdyż wówczas scalano gospodarstwa, a nie je rozdrabniano. Podniosła jednocześnie, iż w dokumentach pozostawionych przez matkę jest dużo błędów na jej niekorzyść oraz wniosła o pozostawienie działki we własności matki bez zmian.
A. S. w swojej skardze podniósł między innymi, iż H. S. w dniu [...] października 1985 roku zwróciła się do Naczelnika Urzędu Gminy w G. o przyznanie jej emerytury w zamian za gospodarstwo rolne przekazane Skarbowi Państwa pod warunkiem wyłączenia działki Nr [...] z budynkami i działki nr [...]. Na mocy decyzji z dnia [...] maja 1986 roku przekazała [...] ha – ½ części ogółu gospodarstwa, które uprawiali wspólnie z mężem W. S.. Nie zostało wskazane, że każda działka została podzielona na ½.W dniu [...] maja 1993 roku złożyła podanie do Naczelnika Miasta i Gminy w K. o przyznanie na własność działki Nr [...] o pow. [...]ha, której prawo dożywotniego użytkowania otrzymała decyzją Nr [...] i własność tej działki w całości została przyznana, a żadna ze stron od decyzji się nie odwołała. Podniósł, iż nie wyraża zgody na unieważnienie decyzji.
W odpowiedzi na skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. wniosło o oddalenie skarg podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Z uwagi na to, iż sprawy VIII SA/Wa 19/12 i VIII SA/Wa 20/12 mogły być objęte jedną skargą, Sąd na podstawie art. 111 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) postanowieniem z dnia 6 września 2012 roku ogłoszonym na rozprawie połączył sprawy do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz prowadzenia pod sygnaturą VIII SA/Wa 19/12.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z art. 3 § 2 pkt. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwana dalej p.p.s.a.) wynika, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.).
Z art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd dokonuje oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Zarzuty skarg jedynie w części mają znaczenie dla rozstrzygnięcia. W znacznej części przedstawiona przez skarżących argumentacja pozostaje bez wpływu na ocenę prawną zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Nie mniej jednak, rozpoznając niniejsze skargi w zakresie określonej powyżej kognicji Sąd uznał, iż zasługują one na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2011 roku oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] czerwca 2011 roku zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy.
Jak wynika z decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w K. z dnia [...] maja 1986 roku Nr [...] na własność Państwa w zamian za emeryturę przejęty został udział w gospodarstwie rolnym stanowiącym współwłasność H. S. wynoszący ½ części. W punkcie [...] decyzji orzeczono o przysługującym H. S. prawie do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki gruntu położonej w G. oznaczonej numerem działki [...] o pow[...] ha. Działka nr [...] wchodziła w skład gospodarstwa rolnego, o którym mowa w postanowieniu Sądu Rejonowego w K. sygn. akt [...] Ns [...] z dnia [...] października 1984 roku. Postanowieniem tym Sąd stwierdził, że wchodzące w skład spadku po W. S. gospodarstwo rolne dziedziczą z mocy ustawy żona H. S. i córka C. B. po ½ części każda z nich. Nie ulega zatem wątpliwości, iż H. S. nie była jedyną właścicielką gospodarstwa rolnego, ale po śmierci męża W. S. gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku po nim pozostawało we współwłasności H. S. i C. B..
Prawo własności W. S. do gospodarstwa rolnego, w tym działki nr [...] stwierdzone zostało aktem własności ziemi z dnia [...] maja 1975 roku Nr [...]. Z twierdzeń J. B. zawartych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy oraz podnoszonych podczas rozprawy wynika, iż H. S. i C. B. nie przeprowadzały działu spadku. Tym samym nie ulega wątpliwości, że działka nr [...] w dacie przekazania jej w użytkowanie H. S. pozostawała we współwłasności H. S. i C. B.. Jak wynika z twierdzeń skarżących okoliczność ta nie jest kwestionowana. Takie też są ustalenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R.. Nie ulega zatem wątpliwości, iż Kierownik Urzędu Rejonowego w K. decyzją z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] rozpoznając na podstawie art. 118 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 roku, Nr 7, poz. 24 ze zm.) wniosek H. S. w sprawie przywrócenia własności działki dożywotniego użytkowania, to jest działki nr [...] i przyznając nieodpłatnie własność tej działki w całości naruszył rażąco art. 118 ust. 1 i 3 wskazanej wyżej ustawy.
Wobec tego, że działka nr [...] pozostawała we współwłasności H. S. i C. B. w dacie przekazania udziału w gospodarstwie rolnym przez H. S. i przekazania na jej rzecz bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki nr [...] decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku Nr [...] została wydana sprzecznie z treścią art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Sprzeczność ta dotyczy jednak jedynie orzeczenia co do udziału przysługującego C. B., który nie został przekazany przez H. S. na rzecz Skarbu Państwa w zamian za emeryturę. W tym też zakresie można mówić o rażącym naruszeniu prawa. Z tych względów Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekając o stwierdzeniu nieważności decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku w całości, naruszyło treść art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie w jakim dotyczy udziału w działce nr [...] do którego przysługiwał H. S. tytuł własności.
Decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku była bowiem zgodna z treścią art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie w jakim dotyczyła udziału H. S. w działce nr [...]. Zaskarżona decyzja, jak również decyzja ją poprzedzająca nie uwzględniając tej okoliczności, a wskazując na naruszenie prawa własności do działki, przysługującego C. B. prowadzą do naruszenia art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie, w jakim dotyczą prawa własności do działki nr [...] przysługującego H. S.. Zasadne zatem jest aby organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozważył uwzględnienie okoliczności, iż działka nr [...], będąca przedmiotem decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] listopada 1993 roku pozostawała we współwłasności H. S. i C. B. i przy uwzględnieniu tych okoliczności dokonał oceny jej zgodności czy też sprzeczności z przepisami prawa.
Wydaje się, iż w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest rozważenie zasadności stwierdzenia nieważności decyzji w części. Pogląd ten zgodny jest z uchwałą składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 1998 roku OPS 6/97 (ONSA z 1998 r., Nr 2, poz. 40).
Mając na względzie powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Sąd orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.
Zakres, w jakim uchylony akt nie może być wykonany, Sąd określił zgodnie z art. 152 p.p.s.a., zawierając orzeczenie w tym względzie w punkcie 2 wyroku.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a.. Koszty te obejmują uiszczone przez skarżących kwoty wpisów od skarg.