Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 1793/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił zażalenie A. sp. z o.o. w W. (dalej: skarżąca lub spółka) na postanowienie tego sądu z dnia 9 sierpnia 2017 r. utrzymujące w mocy zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego, w którym odmówiono przyznania spółce prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 20 lutego 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia do lipca 2014 r.
W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji, odwołując się do zmian w trybie rozpoznawania wniosków o przyznanie prawa pomocy wprowadzonych na mocy ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), a także art. 194 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.), wskazał, że ustawodawca nie przewidział możliwości wniesienia zażalenia (ani jakiegokolwiek innego środka zaskarżenia) na postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego w przedmiocie prawa pomocy wydane na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. o utrzymaniu w mocy postanowienia/zarządzenia referendarza sądowego. Ani art. 194 § 1 p.p.s.a. ani żaden inny przepis ustawy nie przyznaje stronie możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu w opisanym przedmiocie, gdyż w tym zakresie jest to sąd orzekający w drugiej instancji. Z tego powodu sąd uznał, że zaszły podstawy do zastosowania art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 197 § 2 i art. 178 p.p.s.a., tj. odrzucenia zażalenia z uwagi na jego niedopuszczalność.
W zażaleniu na to postanowienie skarżąca zarzuciła naruszenie:
- – przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 197 § 2 w zw. z art. 178 p.p.s.a., polegające na odrzuceniu zażalenia skarżącej jako niedopuszczalnego, podczas gdy przepis art. 260 p.p.s.a. w zakresie, w jakim stanowi, że sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.) orzekając jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 zd. 2 p.p.s.a.) jest przepisem niekonstytucyjnym, naruszającym przepisy art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, tj. konstytucyjną zasadę dwuinstancyjności postępowania, prawo do zaskarżania decyzji i orzeczeń wydanych przez sąd pierwszej instancji oraz prawo do jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd i z tego względu sąd pierwszej instancji winien był odmówić jego zastosowania,
- – art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, polegające na odrzuceniu zażalenia skarżącej jako niedopuszczalnego, a w konsekwencji pozbawienie skarżącej prawa do zaskarżenia orzeczenia i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, działający zgodnie z zasadą dwuinstancyjności.
Mając na uwadze podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości po uprzedniej odmowie zastosowania przepisu art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a. jako niezgodnego z art. 45 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, ewentualnie, przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie, na wypadek powzięcia przez NSA wątpliwości co do niekonstytucyjności, spółka wniosła o przedstawienie na podstawie art. 193 Konstytucji RP pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności przepisu art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a. z art. 45 § 1 oraz art. 176 § 1 Konstytucji RP z uwagi na fakt, że od odpowiedzi na tak postawione pytanie zależy rozstrzygnięcie niniejszej sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że obecna sprawa jest kolejną, w której skarżąca wnosi analogiczne zażalenie, Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się już zatem co do zasadności stanowiska spółki. Postanowieniem z dnia 29 maja 2017 r., I FZ 72/17, Sąd ten oddalił zażalenie spółki na rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu zażalenia na wydane w drugiej instancji postanowienie w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi dotyczącej podatku od towarów i usług za inny okres rozliczeniowy, wyjaśniając w uzasadnieniu, z jakich względów zakwestionowane postanowienie odpowiada prawu. Tożsame rozstrzygnięcie zapadło w postanowieniu wydanym przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 1 września 2017 r. w sprawie I FZ 158/17. Z uwagi na fakt, że w obu powołanych sprawach, jak też w sprawie obecnie rozpoznawanej), treść zarzutów oraz wnioski procesowe skarżącej były tożsame, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie wskazuje, że w pełni podziela stanowisko wyrażone w przywołanych orzeczeniach.
W ślad za argumentacją wyrażoną przez Naczelny Sąd Administracyjny w uprzednio rozstrzygniętych sprawach spółki należy zatem wskazać, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. wojewódzki sąd administracyjny rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Istotne przy tym jest to, że w sprawach, o których mowa wyżej, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 zdanie drugie p.p.s.a.). Treść przywołanej regulacji przesądza o tym, że od postanowień wydanych w tych sprawach nie przysługują już środki prawne do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sprzeciw od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w sprawach z zakresu prawa pomocy jest bowiem środkiem odwoławczym zbliżonym do instytucji zażalenia.
Powołane brzmienie art. 260 p.p.s.a. wzorowane jest na rozwiązaniach przyjętych w Kodeksie postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), które dotyczą rozpoznawania w procedurze cywilnej skarg na postanowienia referendarza w przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu oraz postanowienia o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W kwestii zatem rzekomej niekonstytucyjności art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a. należy się odwołać do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 grudnia 2008 r., P 54/07, OTK-A 2008, nr 10, poz. 171. W tym orzeczeniu Trybunał uznał, że art. 398²³ k.p.c. (a więc przepis, na którym wzorowano kwestionowaną w niniejszym postępowaniu normę prawną) jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wskazał, że na postanowienie sądu strona może wnieść zażalenie, zaś na postanowienie referendarza sądowego - skargę.
W obu wypadkach jest zatem zrealizowane konstytucyjne prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji RP). Prawo to nie gwarantuje możliwości zaskarżenia wszelkich orzeczeń, a jedynie tych, które zostały wydane w pierwszej instancji, i to niezależnie od tego, czy była to instancja sądowa czy administracyjna. Ponadto Trybunał podkreślił, że zwolnienie od kosztów sądowych nie jest sprawą z zakresu wymierzania sprawiedliwości, stąd też w pierwszej instancji dopuszczalne było jej rozpoznanie przez organ pozasądowy. Spoczywający na ustawodawcy obowiązek zagwarantowania stronie sądowej kontroli orzeczenia referendarza sądowego został zrealizowany poprzez instytucję skargi na postanowienie referendarza w przedmiocie kosztów.
Nie sposób zatem uznać, że art. 398²³ k.p.c. narusza zagwarantowane w art. 78 Konstytucji RP prawo do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Ten ostatni przepis nie gwarantuje natomiast prawa do zaskarżania kolejnych orzeczeń wydanych w sprawie, stąd też nie można uznać, że regulacja nieprzewidująca możliwości zaskarżenia orzeczenia sądu kontrolującego orzeczenie referendarza jest z nim sprzeczna. Wskazano również, że art. 176 ust. 1 Konstytucji RP wyraża zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego, ale ponieważ przepis ten został umieszczony w rozdziale o sądach, dotyczy tylko spraw przekazanych ustawami do wyłącznej właściwości sądów, nie dotycząc spraw, które najpierw rozpatrywane były przez organy pozasądowe, a następnie zostały poddane końcowej kontroli ze strony sądu. Do takich spraw odnosi się wyłącznie art. 78 Konstytucji RP.
Nie można zatem uznać art. 260 p.p.s.a. w nowym brzmieniu za niekonstytucyjny. Powyższe powoduje również brak zasadności kierowania pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.