Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 maja 2012 r. I SA/Wr 1290/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił zmiany prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 października 2011 r. rozstrzygającego wniosek Spółdzielni "W." w W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi tejże Spółdzielni na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 18 maja 2011 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie podatku od towarów i usług za marzec 2007 r.
W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż postanowieniem z 12 października 2011 r. referendarz sądowy po rozpoznaniu wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego zwolnił stronę od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowił dla skarżącej doradcę podatkowego odmawiając równocześnie przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Postanowienie to się uprawomocniło ze względu na nieskorzystanie przez stronę z prawa wniesienia od niego sprzeciwu. Po wydaniu w przedmiotowej sprawie wyroku, we wniosku o sporządzenie i doręczenie tego wyroku wraz z uzasadnieniem, skarżąca sformułowała dodatkowy wniosek o zwolnienie jej od kosztów opłaty kancelaryjnej za uzasadnienie wyroku. Mimo przedłużenia terminu do złożenia dodatkowych oświadczeń i informacji dotyczących stanu majątkowego i dochodów skarżącej, strona nie zastosowała się do wezwania referendarza sądowego w tym zakresie podtrzymując jedynie w formularzu wnioski i twierdzenia zawarte w poprzednim wniosku.
W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 27 marca 2012 r. odmawiającego skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, strona podniosła, że ocena kolejnego wniosku winna nastąpić na podstawie informacji i dokumentów przedłożonych do poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż są one aktualne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z 12 października 2011 r. powołując się na art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej P.p.s.a.), który w ocenie Sądu znajduje zastosowanie w sprawie, gdyż zakres żądania drugiego wniosku mieści się w granicach pierwszego, już rozpoznanego. Zaznaczając, że skarżąca miała prawo ubiegać się o przyznanie prawa pomocy po raz drugi w razie zmiany okoliczności spawy, które uzasadniają zmianę rozstrzygnięcia wydanego w sprawie, Sąd podkreślił, że tego typu zmiana okoliczności sprawy musi zostać udokumentowana w takim stopniu, by możliwe było uznanie, że takowa zmiana rzeczywiście nastąpiła. Jeśli natomiast brak jest podstaw do stwierdzenia, że okoliczności sprawy uległy zmianie, tj. że istotnemu pogorszeniu uległa sytuacja materialna skarżącej, kolejny wniosek nie może został uwzględniony.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że pełnomocnik skarżącej powołał się na takie same okoliczności jakie zostały przedstawione w pierwszym wniosku, nadto nie stosując się do wezwania referendarza sądowego, pomimo wydłużenia czasu na przedstawienie dodatkowych oświadczeń i informacji, które potwierdzałyby istotne pogorszenie sytuacji finansowej skarżącej. Zaznaczając, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy Sąd stwierdził, że bierność skarżącej skutkuje brakiem możliwości wydania orzeczenia o odmiennej treści niż prawomocne postanowienie referendarza sądowego z 12 października 2011 r.
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik strony wniósł o jego uchylenie w całości wskazując na złą sytuację ekonomiczną skarżącej znajdującą potwierdzenie w aktach sprawy. Pełnomocnik podniósł, iż nie udało mu się skontaktować ze stroną, jednakże z doświadczenia życiowego wynika, że sytuacja skarżącej mogła ulec wyłącznie pogorszeniu, nową okolicznością zaś stał się zapadły w sprawie wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2012 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zgodnie z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
Bezsporne jest, że w niniejszej sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie dotyczące przyznania prawa pomocy stronie – postanowieniem z 12 października 2011 r. referendarz sądowy na skutek wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie, przyznał jej prawo pomocy w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienie doradcy podatkowego – stąd słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że art. 165 P.p.s.a. znajdzie zastosowanie w sprawie.
Zgodnie z powołanym przepisem, zmiana prawomocnego postanowienia może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy, podkreślić przy tym należy, iż mają to być okoliczności istotne dla rozpatrywanej kwestii, a więc – w przedmiotowej sprawie – dla oceny przesłanek umożliwiających ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Wbrew poglądowi strony wydanie wyroku w sprawie i konieczność uiszczenia opłaty kancelaryjnej same w sobie o takiej zmianie okoliczności nie świadczą, gdyż stwierdzenie, że wobec strony powstał obowiązek uiszczenia kolejnych kosztów sądowych nie może przekładać się na automatyczne uznanie, że rozszerzeniu powinien ulec zakres przyznanego prawa pomocy. Odmienny wywód zażalenia nie zasługuje na uwzględnienie, stanowiąc w istocie polemikę ze stanowiskiem referendarza sądowego, który w prawomocnym postanowieniu z 12 października 2011 r. uznał, że sytuacja materialna skarżącej nie uprawnia do całkowitego zwolnienia z kosztów sądowych.
Strona postanowienia tego nie zaskarżyła, stąd obecnie nie może twierdzić, że te same dane dotyczące jej sytuacji finansowej uprawniają do skorzystania z prawa pomocy w szerszym zakresie. Tymczasem prezentowane obecnie stanowisko strony sprowadza się przede wszystkim właśnie do wskazania na dane zawarte w poprzednio składanym wniosku oraz gołosłownych twierdzeń pełnomocnika, że choć nie jest w stanie skontaktować się ze skarżącą, to jej sytuacja mogła ulec jedynie pogorszeniu. Pełnomocnik wskazał również, że przyznając prawo pomocy referendarz sądowy nie mógł wiedzieć, że w przyszłości zostanie wydany wyrok niekorzystny dla strony i tym samym, że będzie ona potrzebowała prawa pomocy w pełnym wymiarze, by móc go zaskarżyć. Argumentacja ta nie może skutkować uwzględnieniem zażalenia, gdyż brak jest podstaw do stwierdzenia, że skarżąca wykazała, iż nastąpiła zmiana okoliczności istotnych dla rozpatrywanej kwestii, czyli że spełnione zostały przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Skarżąca nie tylko nie przedstawiła żadnych dowodów na pogorszenie się jej sytuacji materialnej, lecz uchyliła się też od wykonania wezwania referendarza, pomimo przedłużenia terminu na przedstawienie stosownej dokumentacji. Jak słusznie zaznaczył Sąd pierwszej instancji – jest to zresztą ugruntowane stanowisko orzecznictwa sądowoadministracyjnego – to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uprawnia ją do skorzystania z prawa pomocy, bądź że sytuacja ta uległa takiej zmianie, która uprawniałaby do wnioskowania o przyznanie prawa pomocy w szerszym niż uzyskany zakresie ("gdy wykaże" – por. art. 246 P.p.s.a.). Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę wykazane, i to niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z wnioskiem "pierwotnym", tj. rozpatrywanym wyłącznie w ramach przesłanek z art. 246 P.p.s.a., czy ponownym, przy którego rozstrzyganiu należy uwzględniać także treść art. 165 tej ustawy.
Uchylając się od wykonania wezwania referendarza strona winna była się zatem liczyć z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania, że okoliczności sprawy uległy zmianie uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w szerszym niż dotychczas zakresie.
Argumenty strony, iż nawet uznanie, że sytuacja skarżącej nie uległa zmianie, przemawia za przyznaniem prawa pomocy, nie mogą zostać podzielone. Zaznaczyć warto, że referendarz sądowy w postanowieniu z 12 października 2011 r. jednoznacznie wskazał przyczyny, dla których nie uwzględnił pierwotnego wniosku skarżącej w pełni. Z uzasadnienia wskazanego postanowienia wynika, że referendarz umotywował rozstrzygnięcie w tym zakresie sezonowym i tymczasowym charakterem przeszkód dla prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej. Stąd dla uznania, że zaszły przesłanki do zmiany tego postanowienia należało np. wykazać, iż stwierdzone przez referendarza tymczasowe przeszkody w prowadzeniu działalności gospodarczej istnieją nadal. Niepodjęcie jakichkolwiek działań w tym kierunku przez stronę nie może skutkować uznaniem, że spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy w szerszym zakresie niż ten przyznany w prawomocnym postanowieniu referendarza.
Ze względu na to, że – jak już podkreślono – to wnioskodawca ma obowiązek wykazywania spełniania przesłanek prawa pomocy, chybione jest stanowisko autora zażalenia, iż Sąd powinien był, mimo pasywnej postawy skarżącej, założyć, że doszło do pogorszenia sytuacji strony względem wcześniej przedstawianej.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.