Uzasadnienie
Postanowieniem z 13 lipca 2011 r., sygn. I SA/Bd 362/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił A. K. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
W uzasadnieniu do tego postanowienia Sąd wskazał, że skarżący przy opisaniu swojej aktualnej sytuacji majątkowej udzielił sprzecznych informacji. Sąd zauważył, że w zawisłej sprawie w oświadczeniu z 2 lutego 2011 r. o sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżący zadeklarował miesięczny dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 2.600 zł przy miesięcznych wydatkach na utrzymanie jego rodziny (żony i 3 dzieci w wieku 18,16 i 14 lat) w wysokości 2.350 zł. Tymczasem w sprawie o sygn. I SA/Bd 1/11 w identycznym oświadczeniu złożonym 31 stycznia 2011 r. skarżący określił miesięczne wydatki na utrzymanie swojej rodziny na poziomie 4.679 zł, w tym skarżący umieścił ratę kredytu obrotowego zaciągniętego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.
Sąd podkreślił, że skarżący nie wyjaśnił przyczyn rozbieżności pojawiających się w jego oświadczeniach złożonych w bardzo krótkich odstępach czasu. Ponadto Sąd uznał za niezgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego aby skarżący i jego rodzina wydawali miesięcznie więcej pieniędzy niż zarabiają. Sąd nadmienił również, że skarżący nie powinien przedkładać swoich zobowiązań cywilnoprawnych (spłaty rat kredytu obrotowego) nad zobowiązaniami publicznoprawnymi.
W końcowej części uzasadnienia Sąd wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny w sprawach o sygn. I FZ 346/10, I FZ 106/11 i II FZ 174/11 oddalił zażalenia skarżącego na postanowienia Sąd pierwszej instancji odmawiające skarżącemu udzielenia prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych.
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego uchylenie w całości i przyznanie skarżącemu prawa pomocy zgodnie z jego wnioskiem oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, zarzucając:
- - naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." przez nieuzasadnioną odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy,
- - naruszenie art. 258 § 1 pkt 3 p.p.s.a. przez błędną ocenę stanu majątkowego skarżącego, w szczególności przez uznanie, że dochody z działalności gospodarczej rzędu 8.959,87 zł rocznie, pozwalają na uiszczenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny.
Autor zażalenia podniósł, że w sprawie nieprawidłowo oceniono sytuację majątkową skarżącego. Zdaniem żalącego nie są również usprawiedliwione zarzuty o pojawiającej się rozbieżności w wysokości miesięcznych wydatków rodziny. Rozbieżności wynikały jedynie z faktu utraty przez skarżącego płynności finansowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zawiera uzasadnionych podstaw.
W pierwszej kolejności przypomnieć wypada, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające ogromny wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd, w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania bez spowodowania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i swojej rodziny, jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje".
Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Jest to oczywiste, zważywszy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest wszczynane wyłącznie na wniosek (zasada bezwzględnej skargowości). W związku z tym ustawodawca w art. 252 § 1 p.p.s.a. wskazał obligatoryjne elementy wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do osób fizycznych wniosek powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym.
Biorąc pod uwagę powyższe wywody, nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd rozstrzygający kwestię przyznania prawa pomocy, orzeka przede wszystkim w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym wniosku, w tym na podstawie jej oświadczeń co do stanu majątkowego i rodzinnego (osoby fizyczne). Dlatego jest ważne, aby wnioskodawca w miarę jak najdokładniej przedstawił swoją (i swojej rodziny) aktualną sytuację życiową. Podkreślić bowiem trzeba, że Sąd może uzupełnić "obraz" sytuacji bytowej strony jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (np. informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego).
W rozpatrywanym przypadku przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego Sąd pierwszej instancji skorzystał z danych zawartych w innych postępowaniach toczących się przed WSA lub zakończonych w NSA. Dokonując oceny zebranych danych, Sąd doszedł do przekonania, że nie są one wiarygodne. Skarżący natomiast uważa, że stanowisko Sądu nie jest należycie uargumentowane i opiera się wyłącznie na hipotezach o nieprawdziwości złożonych przez stronę oświadczeń.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. W rozdziale dotyczącym postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie umieszczono wprawdzie przepisu, który określałby, jakimi względami ma kierować się Sąd przy ocenie informacji i oświadczeń strony. Należy przyjąć więc, że Sąd jest nimi związany. Nie oznacza to jednak, że nie może oceniać ich wiarygodności. Powstaje jedynie problem, co uwidacznia niniejsza sprawa, do jakich granic i przy zastosowaniu jakich kryteriów Sąd może zakwestionować przedstawione przez stronę dane?
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji ma prawo uznać za niewiarygodne informacje i oświadczenia strony jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi.
Sąd pierwszej instancji w sposób usystematyzowany wypunktował okoliczności przedstawione przez stronę, które uznał za niewiarygodne. Wyjaśnił również powody, dla których odmówił wiarygodności niektórym twierdzeniom strony. Krytyka Sądu nie była gołosłowna. Na poparcie swoich argumentów Sąd odwołał się do informacji znanych mu z urzędu, tj. z innych toczących się postępowań, głównie sprawy o sygn. I SA/Bd 1/11. Argumentacja Sądu pozostawała również w zgodzie z zasadami doświadczenia życiowego. Trudno bowiem twierdzić, na co Sąd zwrócił uwagę, ażeby skarżący w przeciągu trzech dni zredukował kwotę miesięcznych wydatków o połowę (z kwoty niemalże 4.700 zł – według oświadczenia z 31 stycznia 2011 r. – w sprawie o sygn. I SA/Bd 1/11 do kwoty 2.350 zł w rozpatrywanej sprawie według oświadczenia z 2 lutego 2011 r.). W tym zakresie oświadczenia skarżącego słusznie uznano za sprzeczne. Sytuacji tej w niczym nie zmienia podniesiony w zażaleniu argument o utracie płynności finansowej skarżącego.
Zdarzenie to, o ile w rzeczywistości ma miejsce, gdyż nie zostało w żaden sposób udowodnione, nie powoduje samo z siebie zmniejszenia kwoty miesięcznych wydatków. Kwota ta pozostaje bez zmian. Zmienia się tylko to, że skarżący nie jest już w stanie pokryć całości swoich wymagalnych zobowiązań. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie czy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, bądź też przedstawiła niepełne bądź sprzeczne ze sobą dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie - to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy.
W zażaleniu skarżący podnosi również, że z argumentacji Sądu pierwszej instancji wynika, iż skarżący ma zaprzestać spłaty kluczowych zobowiązań dla istnienia prowadzonej przez niego działalności gospodarczej (spłaty kredytu obrotowego), tylko po to aby uiścić wymagane opłaty sądowe. Po pierwsze, oprócz oświadczeń skarżącego, że bez kredytu nie będzie w stanie prowadzić dalej działalności, nie ma innych dowodów na taką okoliczność. Skarżący nie przedłożył bowiem ani umowy kredytu, ani umowy leasingu, ani innych dokumentów, z których wynikałoby, że bez środków z kredytu będzie musiał zakończyć działalność gospodarczą.
W związku z tym na obecnym etapie nie sposób zweryfikować twierdzeń skarżącego o kluczowym znaczeniu regularnej spłaty rat kredytu obrotowego. Po drugie, interpretacja wywodów Sądu pierwszej instancji przez skarżącego jest błędna. Nie chodzi o ustalenie hierarchii w wydatkach skarżącego, ale o odpowiedź na pytanie, czy znajduje się on w takiej sytuacji, która uzasadnia przeniesienie ciężaru pokrycia części z nich na innych podatników? Tym bowiem jest w istocie przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Dlatego skarżący ma prawo twierdzić, że pewne wydatki musi pokryć, np. ratę leasingu, gdyż w przeciwnym wypadku on i jego rodzina dozna uszczerbku w koniecznym utrzymaniu – w rozpatrywanym przypadku skarżący utraci źródło dochodu i dlatego potrzebuje pomocy ze strony Skarbu Państwa. Jednak, co wcześniej wykazano, skarżący musi wykazać, że decyzja o pokryciu jednych wydatków, a tym samym niemożność pokrycia innych – powstałych kosztów sądowych jest uzasadniona i racjonalna. Takiej aktywność ze strony skarżącego w postępowaniu zabrakło.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.