Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 listopada 2012 r. I SA/Wr 226/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił zmiany postanowienia z dnia 4 czerwca 2012 r. odmawiającego przyznania O. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. prawa pomocy w sprawie ze skargi tejże spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 6 grudnia 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące I-III 2005 r. i V-VII 2005 r. oraz odrzucił wskazaną skargę.
Uzasadniając odmowę zmiany postanowienia z 4 czerwca 2012 r. Sąd pierwszej instancji wskazał, że postanowieniem tym Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił spółce przyznania prawa pomocy, a zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 września 2012 r. W odpowiedzi na kolejne wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi strona ponownie wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Sąd zaznaczył, że złożony przez stronę formularz PPPr stanowił kserokopię formularza złożonego poprzednio (tj. ocenionego w postanowieniu z 4 czerwca 2012 r.), a pismem ręcznym oznaczono jedynie sygnaturę akt sprawy, przedmiot zaskarżenia, miejscowość, datę i podpis osoby wnoszącej.
Sąd pierwszej instancji przywołał art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej P.p.s.a.), stwierdzając, że przesłanką niezbędną dla zmiany postanowienia w przedmiocie prawa pomocy jest zmiana okoliczności sprawy w postaci np. pogorszenia sytuacji finansowej wnioskodawcy. Zaznaczając, że to do strony należy wykazanie okoliczności mogących decydować o przyznaniu prawa pomocy Sąd wskazał, że brak jest w sprawie podstaw do uznania, że sytuacja majątkowa skarżącej uległa pogorszeniu.
Sąd stwierdził, że złożenie kserokopii poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy oznacza, że strona powołuje się na okoliczności w sprawie znane, poprzednio już rozważone. W tej sytuacji zbędne było zdaniem Sądu wzywanie strony o nadesłanie stosownej dokumentacji i materiałów źródłowych, które miałyby potwierdzać dane zawarte we wniosku, skoro Sąd dokonał już ich oceny, a strona nie twierdzi, że w sprawie zaszła zmiana okoliczności. Ponadto strona znała treść postanowienia z 4 czerwca 2012 r., którym Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania jej prawa pomocy oraz treść postanowienia z 13 września 2012 r., I FZ 287/12, którym Naczelny Sąd Administracyjny oddalił jej zażalenie, a tym samym znała motywy, którymi kierowały się Sądy podejmując wskazane rozstrzygnięcia. Stąd Sąd pierwszej instancji wywiódł, że strona sama powinna obecnie zadbać o podanie ewentualnych nowych okoliczności faktycznych w aspekcie swojego stanu majątkowego oraz o jednoczesne udokumentowanie tych okoliczności stosownym materiałem źródłowym.
Ponieważ strona nie wykazała zmiany – pogorszenia swojej sytuacji materialnej w stosunku do tej analizowanej przez Sąd 4 czerwca 2012 r. – Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił zmiany swego postanowienia na zasadzie art. 165 P.p.s.a.
W zażaleniu na powyższe postanowienie strona wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając Sądowi pierwszej instancji obrazę art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przez bezzasadne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że nie ma wystarczających środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sytuacji, gdy Sąd tej okoliczności faktycznie nie zbadał.
W uzasadnieniu zażalenia jego autor wskazał, że Sąd nie odniósł się do wniosku o udzielenie pomocy prawnej. Strona zaznaczyła, że pierwotny wniosek dotyczył udzielenia pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ten wniosek został oddalony, natomiast obecnie złożony wniosek dotyczył udzielenia pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie jedynie od wpisu od skargi. Zakres tych wniosków nie jest identyczny, a skoro skarżąca zmodyfikowała wniosek, to Sąd nie mógł odmówić zmiany wcześniejszego postanowienia powołując się na uprzednie ustalenia. Zdaniem strony wniesienie o udzielenie pomocy w węższym wymiarze zobowiązywało Sąd do zbadania sytuacji skarżącej w kontekście przesłanek udzielenia pomocy we wnioskowanym zakresie, czego Sąd ten nie uczynił. Strona podkreśliła, że zaskarżone postanowienie nie zawiera żadnych ustaleń w materii sytuacji finansowej skarżącego, co przy modyfikacji wniosku oznacza, że Sąd bezzasadnie orzekł o odmowie udzielenia pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy przede wszystkim wskazać, że zgodnie z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
Bezsporne jest, że w niniejszej sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie odmawiające przyznania prawa pomocy stronie (postanowienie WSA z 4 czerwca 2012 r.), stąd słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że art. 165 P.p.s.a. znajdzie zastosowanie w sprawie.
Zgodnie z powołanym przepisem zmiana prawomocnego postanowienia może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy, podkreślić jednak należy, że mają to być okoliczności istotne dla rozpatrywanej kwestii, a więc – w przedmiotowej sprawie – dla oceny przesłanek umożliwiających ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Wbrew poglądowi strony zawężenie zakresu wniosku samo w sobie o takiej zmianie okoliczności nie świadczy. Strona nie podważyła tego, że drugi wniosek zawierał identyczne dane dotyczące jej sytuacji majątkowej, jak pierwszy (którego zasadność była już badana przez sądy administracyjne obu instancji), nie zakwestionowała też poprawności twierdzenia WSA, że to do niej należało wykazanie, że do zmiany okoliczności w rozumieniu art. 165 P.p.s.a. doszło. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że wszystkie okoliczności mające zdaniem strony świadczyć o tym, że nie ma ona "dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania" są w obu formularzach identyczne (część 5 formularza, czyli uzasadnienie wniosku, tj. fakty, z których wynika, że wniosek jest zasadny).
Te same dane dotyczące sytuacji finansowej wnioskodawcy nie uprawniają do zmiany prawomocnego postanowienia w zakresie prawa pomocy, również przy zmianie zakresu wniosku, zwłaszcza że zarówno "zwolnienie z kosztów sądowych", jak i "częściowe zwolnienie od kosztów sądowych" mieszczą się w ramach prawa pomocy w zakresie częściowym (por. art. 245 § 3 P.p.s.a.) i podlegają ocenie według tych samych przesłanek, tj. z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Skoro zatem sytuacja finansowa identyczna jak w obecnie złożonym przez stronę wniosku została już poddana ocenie WSA i NSA, w rezultacie czego zapadło prawomocne rozstrzygnięcie tego wniosku, a nie uległo zmianie (tym bardziej na niekorzyść) obciążenie strony kosztami postępowania (wniosek został złożony w obu przypadkach w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi), słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia zajścia przesłanki, o których mowa w art. 165 P.p.s.a. Przedstawiając identyczne uzasadnienie wniosku i domagając się jego odmiennej oceny strona w istocie polemizuje z prawomocnymi postanowieniami, w których sądy obu instancji uznały, że nie wykazała ona, iż spełnia warunki z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Podkreślenia w związku z tym wymaga, że instytucja przewidziana w art. 165 P.p.s.a. nie służy do dowolnego podważania (prawomocnych) postanowień, z którymi strona się nie zgadza.
Dla osiągnięcia skutku przewidzianego w tym przepisie konieczne jest, by doszło do zmiany okoliczności istotnych dla rozpatrywanej kwestii, czyli w przedmiotowej sprawie zajścia okoliczności wskazujących na to, że spełnione zostały przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nadto należy podkreślić, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż jej sytuacja ekonomiczna uprawnia ją do skorzystania z prawa pomocy (wniosek pierwszy, oceniany na podstawie art. 246 P.p.s.a.), bądź że sytuacja ta uległa takiej zmianie, która uprawnia do przyznania prawa pomocy mimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku (wniosek drugi, oceniany pod kątem art. 165 w zw. z art. 246 P.p.s.a.). Wynika to jednoznacznie z zawartego w art. 246 P.p.s.a. sformułowania "gdy wykaże". Rozstrzygnięcie sądu zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę wykazane, i to niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z wnioskiem "pierwotnym", tj. rozpatrywanym wyłącznie w ramach przesłanek z art. 246 P.p.s.a., czy ponownym, przy którego rozstrzyganiu należy uwzględniać także treść art. 165 tej ustawy.
Przedstawiając identyczną argumentację jak w pierwszym, już ocenionym, wniosku, strona winna była się zatem liczyć z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania, że okoliczności sprawy uległy zmianie uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Ponadto należy stwierdzić, że oceniając ponowny wniosek o prawo pomocy Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał w pierwszym rzędzie to, czy strona wykazała zmianę okoliczności sprawy, gdyż negatywna odpowiedź na to pytanie determinowała rozstrzygnięcie, niezależnie od danych powoływanych przez stronę. W tej sytuacji żądanie kolejnego badania sytuacji finansowej skarżącej pozbawione było podstaw, a w rezultacie zarzuty zażalenia nie zasługują na uwzględnienie.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.