Uzasadnienie
Postanowieniem z 7 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Wr 1053/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił skargę M. G. (dalej skarżący, strona) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z 4 sierpnia 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do czerwca 2014 r.
W uzasadnieniu sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 10 października 2018 r., sygn. akt I SA/Wr 1053/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 16 sierpnia 2018 r. odmawiające przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Następnie, sąd wezwał stronę skarżącą do wykonania prawomocnego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I z dnia 1 grudnia 2017 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 82.863,00 zł, w terminie siedmiu dni licząc od daty doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 30 listopada 2018 r. Z akt sprawy wynika, że skarga w zakreślonym terminie nie została opłacona (informacja z Oddziału Finansowo-Księgowego Sądu, k. 119 akt sądowych).
Zgodnie z art. 230 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej: P.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismem takim jest między innymi skarga. Stosownie zaś do art. 220 § 1 P.p.s.a. sąd nie podejmie żadnej czynności, na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. Z kolei w myśl art. 220 § 3 P.p.s.a. skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd.
Ponadto, w myśl art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a. sąd odrzuca skargę gdy nie uzupełniono w wyznaczonym terminie braków formalnych skargi. Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że pomimo doręczenia w dniu 30 listopada 2018 r. wezwania sądu do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu, strona w zakreślonym terminie należnej opłaty nie uiściła. Siedmiodniowy termin do uiszczenia wpisu sądowego upłynął zatem bezskutecznie w dniu 7 grudnia 2018 r. Z powyższych względów skarga w niniejszej sprawie podlegała odrzuceniu.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący, wnosząc o jego uchylenie w całości i zasądzenie kosztów postępowania, zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 45 ust. 1 i art. 217 Konstytucji RP poprzez nieprzyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych pomimo spełnienia warunków do jej przyznania oraz art. 220 § 3 P.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi w konsekwencji nieprzyznania prawa pomocy i nieuiszczenia wpisu od skargi w wyznaczonym terminie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W punkcie wyjścia odnotować należy, że zgodnie z treścią art. 220 § 1 P.p.s.a. sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W razie stwierdzenia braków formalnych pisma, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania (odrzucenia skargi, skargi kasacyjnej, zażalenia, skargi o wznowienie postępowania) uiścił opłatę w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania. W razie bezskutecznego upływu tego terminu przewodniczący wydaje zarządzenie o pozostawieniu pisma bez rozpoznania. Jeśli zaś pismem tym jest skarga, skarga kasacyjna, zażalenie, skarga o wznowienie postępowania – podlega odrzuceniu przez sąd (art. 220 § 3 P.p.s.a.).
W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych zdarzeniem, które zwalnia stronę od obowiązku uiszczenia wpisu w wyznaczonym terminie jest złożenie w tym terminie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W takim przypadku pierwotne wezwanie do uiszczenia wpisu traci moc i powinno być powtórzone po prawomocnym zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy w sposób niekorzystny dla skarżącego (por. m.in. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 18 czerwca 2009 r., I FZ 159/09, z 24 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 444/10, z 28 maja 2010 r., sygn. akt II FSK 1003/10, z 26 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 66/15, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.nsa.gov.pl).
W tej sprawie prawomocne zakończenie postępowania w przedmiocie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nastąpiło w dacie wydania przez sąd I instancji postanowienia z 10 października 2018 r., którym utrzymano w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego z 16 sierpnia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Odrzucenie skargi przez sąd I instancji nastąpiło po tym, jak skarżący został ponownie wezwany do uiszczenia wpisu od skargi. W dacie tego wezwania postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy było prawomocne, co oznaczało obowiązek sądu ponownego wezwania do uiszczenia wymaganego wpisu od skargi i obowiązek strony jego zapłaty w terminie siedmiu dni od daty doręczenia wezwania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 58/05 ONSAiWSA 2005, nr 6, poz. 118).
Podkreślić należy, że skarżący w zażaleniu nie kwestionuje samego faktu nieuiszczenia wpisu od skargi w zakreślonym terminie, jak i jego wysokości, lecz kwestionuje działanie sądu I instancji w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy (art. 246 § 1 P.p.s.a.). Kwestie te wykraczają jednakże poza ramy prawne i faktyczne postępowania wywołanego wniesionym zażaleniem, przez co pozostały poza oceną Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ponadto sam fakt, że WSA skargę odrzucił, a wcześniej inaczej niż chciał tego skarżący, ocenił jego sytuację finansową, nie jest równoznaczne z pozbawieniem go możliwości kontroli legalności administracji publicznej.
Kwestia zapewnienia skarżącemu dostępu do sądu wiążąca się z oceną jego sytuacji materialnej została przeanalizowana przez sąd I instancji w postępowaniu wpadkowym dotyczącym jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia pełnego wpisu od niej nie jest nieuprawnionym ograniczeniem prawa do sądu, o czym wypowiadał się zarówno Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienie NSA z 23 listopada 2010 r., sygn. akt II FZ 486/10), Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 16 listopada 2011 r., sygn. akt SK 45/09, OTK-A 2011, Nr 9, poz. 97), jak i Europejski Trybunał Praw Człowieka (m.in. w wyroku w sprawie 6289/73 Airey v. Ireland, § 20 i nast.).
Jak zauważył NSA w postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt II FZ 634/15 (CBOSA), pobieranie opłat sądowych, do których należy również wpis od skargi, nie narusza prawa do sądu, albowiem celem ich wprowadzenia jest m.in. skłonienie potencjalnych skarżących do refleksji nad zasadnością wniesienia środka zaskarżenia i tym samym ograniczenie nadmiernego wpływu spraw spowodowanego kwestiami pozamerytorycznymi. Działanie przeciwne powodowałoby paraliż sądownictwa, co stałoby właśnie w sprzeczności z realizacją prawa do sądu, gdyż uniemożliwiałoby pozostałym podmiotom rozpatrzenie ich spraw w rozsądnym terminie. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, do naruszenia gwarancji konstytucyjnych związanych z prawem do sądu dochodziłoby wówczas, gdyby ograniczenie uprawnień procesowych stron (strony) było nieproporcjonalne dla realizacji takich celów, jak zapewnienie większej efektywności postępowania i jego szybkości, a jednocześnie uniemożliwiało właściwe zrównoważenie pozycji procesowej stron (wyrok TK z 16 listopada 2011 r., SK 45/09, OTK-A 2011, Nr 9, poz. 97).
Ponadto, zgodnie ze stanowiskiem NSA wyrażonym w uchwale siedmiu sędziów z dnia 2 grudnia 2010 r., II GPS 2/10, samo wprowadzenie obowiązku ponoszenia przez strony opłat sądowych i wydatków nie jest sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, jednakże pod warunkiem, że stworzony zostanie odpowiedni system środków zapewniających korzystanie z prawa do sądu osobom, które nie są w stanie, z uwagi na sytuację materialną ponieść tych opłat lub kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Do środków takich należy instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i będące jej elementem prawo pomocy, regulowane w oddziale 2. rozdziału 3. P.p.s.a. Strona, która ze względu na swoją trudną sytuację materialną nie jest stanie partycypować w ponoszeniu kosztów postępowania, może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy, jako środka stworzonego dla tych podmiotów, w stosunku do których prawo do sądu mogłoby być ograniczone ze względu na ich położenie finansowe.
Ze względu na konieczność przeniesienia w takiej sytuacji kosztów postępowania na innych obywateli instytucja ta powinna być stosowana wyjątkowo. Pozostałe podmioty powinny ponosić koszty swojego udziału w sprawie, stosownie do art. 199 P.p.s.a.
O nieograniczającym prawa do sądu charakterze opłat sądowych wypowiedział się również Europejski Trybunał Praw Człowieka, oceniając zasadność ich pobierania na gruncie art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). W wyroku w sprawie 6289/73 Airey v. Ireland, § 20 i n. stwierdził, że uzależnienie skorzystania z określonego środka prawnego od wniesienia określonej opłaty samo w sobie nie jest sprzeczne z Konwencją. Obowiązek ten nie może jednak blokować możliwości korzystania z określonego środka. Muszą zatem istnieć odpowiednie mechanizmy, dzięki którym możliwe będzie zwolnienie strony od obowiązku uiszczenia opłaty, jeśli niemożność jej poniesienia blokuje dostęp do sądu. Artykuł 6 Konwencji nie gwarantuje prawa do zwolnienia od kosztów, jednak państwa-strony muszą dbać o to, aby z powodów ekonomicznych nie uniemożliwiać korzystania z prawa do sądu (por. P. Hofmański, A. Wróbel, Komentarz do art. 6, w: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podatkowych Wolności.
Komentarz do art. 1-18. Tom I, red. L. Garlicki, P. Hofmański, A. Wróbel, Warszawa 2010, Legalis). W zawiązku z tym prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych (postanowienie NSA z dnia 23 listopada 2010 r., II FZ 486/10).
Nie może też być mowy o naruszeniu na gruncie rozpatrywanej sprawy art. 217 Konstytucji RP dotyczącego nakładania podatków i innych danin publicznych.
Z uwagi na to, że zgodnie z art. 220 § 3 P.p.s.a. podlega odrzuceniu skarga, od której - mimo wezwania - nie został uiszczony należny wpis, a spełnienie tych przesłanek w okolicznościach niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, należy uznać, że zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.