Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 24 lutego 2022 r., sygn. akt I GSK 2312/18

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 lutego 2022 r., sygn. akt V SA/Wa 2175/16 oddalił skargę [A.] S.A z siedzibą w C. na decyzję Ministra Rozwoju (obecnie Ministra Rozwoju i Finansów) z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu.

Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (dalej: PARP) zawarła ze skarżącą Spółką w dniu [...] grudnia 2008r. umowę o dofinansowanie na realizację Projektu pn.,,Mieszanki mineralno-asfaltowe nowej generacji’’. Umowa była aneksowana.

W wyniku kontroli stwierdzono nieprawidłowości w Projekcie.

Pismem z dnia [...] lipca 2015 r. PARP wypowiedziała umowę o dofinansowanie ze skutkiem natychmiastowym. Podstawą tego kroku było naruszenie przez Beneficjenta § 2 ust. 2, § 5 ust. 2, 3, 4, § 6 ust. 12, § 7 ust. 1, § 10, § 11 Umowy. Wezwano również Beneficjenta do zwrotu wypłaconego dofinansowania w łącznej kwocie 3 709 826,82 zł. wraz z odsetkami jak dla zaległości podatkowych, naliczonymi od dnia wypłaty środków do dnia ich zwrotu, w terminie 14 dni od otrzymania wezwania. Termin zwrotu środków upłynął bezskutecznie w dniu 12 sierpnia 2015 r.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. PARP zobowiązała skarżącą Spółkę do zwrotu, w terminie 14 dni od dnia doręczenia ostatecznej decyzji, kwoty 3 709 826,82 zł wraz z odsetkami jak dla zaległości podatkowych, naliczonymi od dnia wypłaty środków do dnia ich zwrotu. Decyzja o zwrocie środków została podjęta na podstawie przepisu art. 207 ust. 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1240).

W wyniku złożonego przez Stronę odwołania, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Minister Rozwoju decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. utrzymał w mocy decyzję PARP. Beneficjent nie zrealizował Projektu, zatem organ stwierdził, iż cel Projektu, którym było wprowadzenie na rynek komponentu uszlachetniającego mieszanki asfaltowo-bitumiczne, opartego o recykling zużytych opon samochodowych oraz mieszanki mineralno-asfaltowej nowej generacji nie został osiągnięty.

[A.] D. Ś. z siedzibą w C. wniosła skargę na powyższe rozstrzygnięcie.

W odpowiedzi na skargę Minister Rozwoju wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem oddalił skargę i uznał, że w sprawie doszło do naruszenia przepisu art. 207 ust. 1 pkt 1 u.f.p. gdyż Skarżąca wykorzystała środki niezgodnie z przeznaczeniem. Ponadto, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie świadczy o wykorzystaniu przez Beneficjenta środków z naruszeniem procedur, o których mowa w przepisie art. 184 u.f.p. To z kolei powoduje konieczność dochodzenia zwrotu środków wobec spełnienia przesłanki z art. 207 ust. 1 pkt 2.

Sąd wskazał, że prawidłowo zastosowano u.f.p. z dnia 27 sierpnia 2009 r. (nową), gdyż dofinansowanie w formie refundacji miało miejsce od listopada 2010 r., środki przekazano po dniu wejścia w życie przepisów nowej ustawy, więc nie naruszono art. 113 ust. 1 przepisów wprowadzających.

W sprawie doszło do nieprawidłowości w Projekcie w rozumieniu art. 2 pkt 7 rozporządzenia nr 1083/2006. Nieprawidłowość to wszelkie naruszenie przepisów prawa wspólnotowego lub krajowego wynikające z działania lub zaniechania ze strony beneficjenta, które powoduje lub mogłoby powodować szkodę w ogólnym budżecie. Obowiązki w zakresie prawidłowego wydatkowania środków unijnych Polska wykonuje za pomocą uregulowań z art. 207 u.f.p.

WSA podkreślił, iż wierzytelność PARP, wynikająca z wypowiedzenia Umowy o dofinansowanie powstała po dniu ogłoszenia upadłości dłużnika i nie podlega w związku z tym postanowieniom układu. W dniu ogłoszenia upadłości niniejsze zobowiązanie nie istniało. Wierzytelność powstała z dniem doręczenia oświadczenia PARP z [...] lipca 2015 r. o wypowiedzeniu Umowy o dofinansowanie. Decyzja z dnia [...] grudnia 2015 r. ma charakter deklaratoryjny; potwierdza istnienie dotychczasowego stosunku prawnego - prawa i obowiązki wynikają z przepisów prawa. Charakter i waga nieprawidłowości powodują, iż - zdaniem WSA - prawidłowo wezwano Beneficjenta do zwrotu całości dofinansowania.

Także co do wniosku Skarżącej o wszczęcie postępowania administracyjnego w przedmiocie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji Ministra Rozwoju z uwagi na naruszenie przez niego prawa tj. art. 1 pkt 8 rozporządzenia nr 539/2010 z dnia 16 czerwca 2010 r. Sąd nie miał uprawnień do procedowania. Niedopuszczalne jest bowiem wszczęcie w sprawie administracyjnej postępowania administracyjnego mającego na celu zmianę, uchylenie, stwierdzenie nieważności aktu lub wznowienie postępowania administracyjnego po wniesieniu prawnie skutecznej skargi do sądu administracyjnego.

Skargę kasacyjną wniosła [A.] S.A z siedzibą w C. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

A. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. I. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 50 § 1 p.p.s.a. oraz art. 1 pkt. 8 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 539/2010 oraz art. 57 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 a także - pkt (9) preambuły Rozporządzenia 539/2010, polegające na dokonaniu przez Sąd I instancji nieprawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji, które prowadziło do nieuwzględnienia skargi pomimo istnienia w sprawie istotnych naruszeń przepisów postępowania (tj. niepełnego rozpoznania sprawy, z pominięciem przepisów szczególnych obowiązujących zarówno co do charakteru prawnego umowy, skutków z niej wynikających z razie ogłoszenia upadłości beneficjenta, co za tym idzie - zasadniczej modyfikacji w wyniku zaprzestania działalności produkcyjnej spowodowanej upadłością nie wynikającą z czynów niezgodnych z prawem - szczegółowo opisanych w skardze z dnia 29 czerwca 2016 r.
2. - w wyniku których doszło wadliwego określenia dla skarżącej obowiązku zwrotu kwoty dofinansowania, w szczególności w związku z brakiem przeprowadzenia czynności wymaganych dla należytego zbadania kwoty przypadającej do zwrotu, faktu obligatoryjnego dokonania odliczeń wynikających z istotnej modyfikacji projektu i jego skutków związanych z utratą statusu beneficjenta i przejścia w status podmiotu zagrożonego upadłością (wręcz w upadłości) - dla którego to stanu stosuje się przepisy prawa określone w przepisach szczególnych;
3. II. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi podczas, gdy decyzja Ministra Rozwoju z [...] czerwca 2016 r., doręczona stronie w dniu 4 czerwca 2016, utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2015 r., narusza art. 207 ust. 1 i art. 189 u.f.p. (w zw. z art. 1 pkt. 8 Rozporządzenia nr 539/2010 oraz art. 57 Rozporządzenia nr 1083/2006 a także - w zw. z pkt (9) preambuły Rozporządzenia 539/2010 oraz w zw. z art. 87 i 88 Traktatu w zw. z pkt. 104, pkt. 114 oraz pkt. 117 decyzji Komisji Europejskiej 2011/527/UE z dnia 26 stycznia 2011 r., powołującej Rozporządzenie Komisji (WE) 1998/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r, w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu oraz art. 107 ust. 3 [TFUE]) - co do ustalenia formalnego zakresu dowodów wymaganych do zgromadzenia, oraz 106 p.p.s.a. w zw. z art. 7 oraz 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. (w sposób szczegółowo opisany w treści Skargi z dnia 29 czerwca 2016 r.) - co do niepełnego w tej mierze materiału dowodowego w sprawie; co doprowadziło do tego, że materiał dowodowy zebrany został w sposób niewyczerpujący istoty sprawy, czego Sąd I instancji de facto nie wziął pod uwagę, pominąwszy w tym zakresie również inicjatywę dowodową strony w skardze w postępowaniu sądowoadministracyjnym - w szczególności co do dowodu z pisma urzędowego Prezesa PARP-wg [...] z dnia [...].10.2013 r.
4. III. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, podczas gdy decyzja Ministra Rozwoju z [...] czerwca 2016 r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2015 r., narusza art. 156 § 1 pkt. 2, 6 oraz 7 k.p.a., w zw. z art. 342 i 272 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze (w brzemieniu z dnia wydania decyzji) oraz w zw. z art. 1 pkt. 8 Rozporządzenia nr 539/2010 oraz art. 57 Rozporządzenia nr 1083/2006 a także - w zw. z art. pkt (9) preambuły Rozporządzenia 539/2010) a ponadto - art. 207 ust. 1, ust. 8 i ust. 9 ustawy o finansach publicznych, art. 365 i 366 k.p.c., art. 300 § 1 i nast. k.k. oraz art. 410 i nast. k.c. poprzez bezzasadne przyjęcie, że nie tylko organ nie powinien stosować się do obowiązujących przepisów prawa, ale przede wszystkim - wbrew stanowisku zawartemu w BIP Prezesa PARP miałby zostać zaspokojony z pierwszeństwem przed wierzycielami w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu, z pokrzywdzeniem tych wierzycieli, otrzymując świadczenie de facto nienależne (z uwagi na zasady obowiązujące przy modyfikacji projektu w związku z zagrożeniem upadłością lub jej ogłoszeniem), a ponadto
5. - bez wyczerpania procedury określonej w art. 27 lit. 8 rozporządzenia 1828/2006 w zw. z art. 268 k.p.a. i bez stwierdzenia zaistnienia przesłanki nadużycia, o której mowa w art. 27 ust. 2 Rozporządzenia nr 1828/2006, których to przepisów Sąd I instancji nie wziął pod uwagę w żadnym zakresie, wyłączając expressis verbis art. 57 Rozporządzenia 1083/2006 spod orzekania, co do pozostałych przepisów – nie odnosząc się wcale, w miejsce co najmniej - rozważenia zawieszenia postępowania - a następnie - jego umorzenia w razie uwzględnienia prawidłowo zgłoszonej co do istoty i co do wysokości wierzytelności, w sposób przewidziany dla każdego z wierzycieli w postępowaniu upadłościowym, wg odrębnych przepisów; podkreślenia wymaga, że zarządca powołany w postępowaniu upadłościowym w toku postępowania administracyjnego do sprawy wezwany nie został;
6. IV. naruszenie art. 106 § 5 p.p.s.a. w zw. z art. 233 § 2 k.p.c. oraz art. 133 p.p.s.a. poprzez brak wszechstronnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia zebranego materiału dowodowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy oraz przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie tej oceny w sposób wybiorczy i dowolny co doprowadziło Sąd I instancji do błędnego wniosku, że decyzja Ministra Rozwoju (oraz poprzedzająca ją decyzja Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości) nie są fragmentaryczne i nadają się do prawidłowej oceny, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika wprost że obowiązujące w dacie jej wydania ramy faktyczne i prawne (wyznaczone powołanymi szczegółowo w skardze przepisami prawa oraz wytycznymi Komisji Europejskiej, orzecznictwem NSA, TSUE, TK i SN, a także wykładnią Prezesa PARP publikowaną w BIP) nakazywały nie tylko odmienne oceny dowodowe ale również - inny zakres postępowania dowodowego (oraz de facto - postępowania w ogólności, zarówno administracyjnego jak i sądowoadministracyjnego), niż przeprowadzony.
7. V. naruszenie art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwą konstrukcję uzasadnienia wyroku, polegającą na ogólnikowej i kilkuzdaniowej ocenie, sprowadzającej się do (nieprawidłowego) wskazania za faktycznie jedyną podstawę prawną orzeczenia art. 151 p.p.s.a., bez należytej analizy i wyjaśnienia poglądów prawnych prowadzących Sąd do wydania orzeczenia spełniającego wymogi opisane w art. 141 § 4 p.p.s.a., w szczególności - co do mechanizmu subsumpcji oraz respektowania reguł wykładni przepisów, mających istotne znaczenie dla końcowego załatwienia sprawy;
8. VI. naruszenie art. 135 p.p.s.a. w zw. żart. 141 §4 p.p.s.a. (wzgl. art. 141 §4 p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a.), co miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez bezkrytyczne przyjęcie, że wytknięte przez stronę w skardze wady decyzji, skutkujące jej niezupełnością i w konsekwencji - wadliwym kierunkiem oznaczenia obowiązku dla strony, są spóźnione i nie obligują Sądu ani do badania legalności decyzji z uwzględnieniem wskazanych w skardze przepisów obowiązującego prawa, w miejsce przyjęcia niebudzącej wątpliwości zasady, że "Sąd jest obowiązany do badania decyzji wg stanu prawnego (co najmniej- przyp. aut) na datę jej wydania", ponadto, po myśli art. 135 p.p.s.a., obowiązany jest do stosowania przewidzianych ustawą środków zmierzających do usunięcia naruszenia prawa, jeśli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy (czego bezspornie w sprawie nie uczynił); W szczególności Sąd nie dokonał ani wykładni pojęcia "nieprawidłowości" przyjętej dla potrzeb rozstrzygnięcia (a w konsekwencji - sprzecznej z pojęciami "nieprawidłowość" w rozumieniu art. 2 ust. 7 rozporządzenia nr 1083/2006 ani "nadużycie" w rozumieniu art. 27 lit. 2 Rozporządzenia nr 1828/2006), ani pojęcia "nieoszukańczego bankructwa" o którym mowa w pkt. (9) preambuły rozporządzenia nr 539/2010 oraz zmienionego art. 57 ust. 2 rozporządzenia nr 1083/2006, ani "odstępstwa" o którym mowa a art. 28 ust. 2 (lit. a i b) Rozporządzenia 1828/2006, "zasady trwałości projektu", ani "granic żądania zwrotu kwot" w rozumieniu art. 30 ust. 1 lit b i c, ani nawet choćby "umowy o dofinansowanie" i jej rozróżnienia od wierzytelności z decyzji o których mowa w ustawie o finansach publicznych (art. 189 i art. 207) - w oparciu o art. 353[1 ] k.c. w zw. z art. 342 ustawy prawo upadłościowe ani ze stanowiskiem Prezesa PARP z [...].10.2013 opublikowanym w BIP MIR, nie mówiąc już o pojęciu "beneficjenta" obowiązanego do rozliczeń z tytułu umowy o dofinansowanie i po jej dokonaniu - w sprawie ich nie zastosował;
9. VII. naruszenie art. 109 p.p.s.a. oraz art. 91 § 2 p.p.s.a. i art. 67 §5 p.p.s.a., poprzez brak prawidłowego zawiadomienia pełnomocnika strony o terminie rozprawy, brak właściwego zawiadomienia strony o nieuwzględnieniu wniosku o zmianę terminu, brak pouczenia strony o skutkach nieuwzględnienia wniosku o zmianę terminu rozprawy, uniemożliwienie pełnomocnikowi kompletne zapoznanie się z aktami sprawy lub choćby przekazanie sprawy pełnomocnikowi substytucyjnemu, mimo faktu, że Sąd miał wiedzę o usprawiedliwionej niezdolności do pracy pełnomocnika strony na skutek nagłego nieszczęśliwego wypadku i tym samym - niezdolności do podejmowania istotnych czynności zawodowych ze skutkiem dla reprezentowanej strony, co doprowadziło do naruszenia prawa strony do należytej obrony swoich praw w postępowaniu; w tym miejscu wskazuję z ostrożności na zarzut nieważności postępowania - określony w art. 183 §1 pkt 2 i 5 p.p.s.a.,

1. VII. naruszenie art. 269 § 1 p.p.s.a., art. 15 § 1 pkt 3 i art. 264 § 2 oraz w zw. z art. 135 p.p.s.a. poprzez rozstrzygnięcie kwestii wniosku, nierozpoznanego przez organ, a zawartego w treści skargi jako wniosek do wyłączenia do odrębnego postępowania, odmiennie niż w wydanej przez NSA uchwale (7), bez uprzedniego przedstawienia powstałego ewentualnego zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi, ani choćby zawarcia w pisemnych motywach rozstrzygnięcia uzasadnienia odmiennego stanowiska niż w uchwale NSA(7), przyjętego przez WSA w sprawie, czym Sąd I instancji naruszył prawo strony do wywiedzenia przez stronę niekonkurencyjnego nadzwyczajnego trybu administracyjnego – uznając wniosek za niedopuszczalny, a jednocześnie – prawo za wygasłe, w związku z wyborem drogi wniesienia skargi do WSA. Pogląd ten jest przeciwny do zawartego w uchwale NSA wydanej przed dniem wydania zaskarżonego orzeczenia w niniejszej sprawie.

B. Z daleko idącej ostrożności zarzuciła - ponownie, w związku z odstąpieniem od rozpoznania materialnoprawnych zarzutów skargi do WSA przez Sąd I instancji lub ich rozpoznaniem jedynie w znacznie ograniczonym zakresie (bez żadnego uzasadnienia) - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 342 i 272 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze (w brzemieniu z dnia wydania decyzji) w zw. z art. 1 pkt. 8 Rozporządzenia nr 539/2010 oraz art. 57 Rozporządzenia nr 1083/2006 także - w zw. z art. pkt (9) preambuły Rozporządzenia nr 539/2010) a ponadto - art. 207 ust. 1, ust. 8 i ust. 9 ustawy o finansach publicznych, art. 365 i 366 k.p.c., art. 300 § 1 i nast. k.k. oraz art. 410 i nast. k.c. oraz art. 27 lit. B rozporządzenia 1828/2006 w zw. z art. 268 k.p.a. i art. 27 ust. 2 Rozporządzenia 1828/2006, oraz w zw. z art. 87 i 88 Traktatu w zw. z pkt. 104, pkt. 114 oraz pkt. 117 decyzji Komisji Europejskiej 2011/527/UE z dnia 26 stycznia 2011 r., powołującej Rozporządzenie Komisji (WE) 1998/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r, w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu oraz art. 107 ust. 3 [TFUE], w zakresie w jakim uznał, iż przepisy te w sprawie nie wpływają na prawidłowość i kształt wydanej decyzji, podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisów, znajdujących łączne zastosowanie przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy tego rodzaju i dokonywaniu subsumcji celem dokonania oceny prawnej, dokonana przez NSA i Trybunał Sprawiedliwości UE, Komisję Europejską oraz Prezesa PARP jest diametralnie odmienna.

W szczególności Sąd nie dokonał ani wykładni pojęcia "nieprawidłowości" przyjętej dla potrzeb rozstrzygnięcia (a w konsekwencji - sprzecznej z pojęciami "nieprawidłowość" w rozumieniu art. 2 ust. 7 rozporządzenia 1083/2006 ani "nadużycie" w rozumieniu art. 27 lit. 2 Rozporządzenia 1828/2006), ani pojęcia "nieoszukańczego bankructwa" o którym mowa w pkt. (9) preambuły rozporządzenia 539/2010 oraz zmienionego art. 57 ust. 2 rozporządzenia 1083/2006, ani "odstępstwa" o którym mowa a art. 28 ust. 2 (lit. ai

b) Rozporządzenia 1828/2006, "zasady trwałości projektu", ani "granic żądania zwrotu kwot" w rozumieniu art. 30 ust. 1 lit b i c (a zatem i kwot niewłaściwie wykorzystanych), ani nawet choćby "umowy o dofinansowanie" i jej rozróżnienia od wierzytelności z decyzji o których mowa w ustawie o finansach publicznych (art. 189 i art. 207) - w oparciu o art. 353 [1 ] k.c. w zw. z art. 342 ustawy prawo upadłościowe ani ze stanowiskiem Prezesa PARP z 21.10.2013 opublikowanym w BIP | MIR, nie mówiąc już o pojęciu "beneficjenta" obowiązanego do rozliczeń z tytułu umowy o dofinansowanie i po jej dokonaniu - w sprawie ich nie zastosował;

Skarżąca kasacyjnie Spółka wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. Ewentualnie wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości, poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji PARP w całości i umorzenie postępowania w sprawie - wobec faktycznej możliwości dokonania oceny zarzutów materialnoprawnych w sprawie i uznania wydanej decyzji PARP za przedwczesną, wadliwie określającą całokształt obowiązek strony, a ponadto - w aktualnym kształcie prowadzącą do uznania, że zarząd skarżącej Spółki zobligowany byleby-wbrew przepisom prawa-zaspokoić wierzyciela kontraktowego (z umowy) z nieuzasadnionym pierwszeństwem przed pozostałymi wierzycielami i w nadmiernej wysokości (tj. w warunkach art. 300 § 1 k.k. i art. 410 k.c. w związku z powołanymi w skardze odnośnymi przepisami prawa unijnego i ich wykładnią oraz urzędowo opublikowanym stanowiskiem Prezesa PARP).

Skarżąca kasacyjnie Spółka wniosła o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie oraz zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje. Ponadto wniosła o skierowanie pytania prejudycjalnego do TSUE – zgodnie z wnioskiem strony zawartym w skardze z dnia 29 czerwca 2016 r. oraz o skierowanie sprawy do rozstrzygnięcia w poszerzonym składzie NSA.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swoich praw. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że sytuacja taka ma miejsce wówczas, gdy wskutek uchybień procesowych strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu bądź w jego istotnej części, a skutki tych uchybień nie mogły być usunięte na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku. Bez znaczenia pozostaje przy tym to, czy pozbawienie strony możności obrony swych praw miało, czy też nie, wpływ na ostateczny wynik sprawy. O nieważności postępowania decyduje bowiem waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 808/16, dostępne na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącej Spółki w skardze kasacyjnej podniósł zarzut nieważności postępowania wskazując, że Sąd I instancji powinien był odroczyć rozprawę z uwagi na nieobecność pełnomocnika spowodowaną jego chorobą i brak możliwości prawidłowej reprezentacji mocodawcy.

Zasadą, przyjętą na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 107 p.p.s.a., jest, iż nieobecność stron lub ich pełnomocników na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Z reguły tej wywieść należy jedynie brak obowiązku stawienia się na rozprawie przez stronę, nie zaś prawo sądu pozbawienia strony prawa do uczestnictwa w rozprawie, w przypadkach gdy nieobecność należy do kategorii usprawiedliwionych, a więc w takich, o których mowa w art. 109 p.p.s.a. Zgodnie z art. 109 p.p.s.a. rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. W tych wypadkach odroczenie rozprawy podyktowane jest przyczynami, których wystąpienie jest niezależne od woli i zachowania strony, a jednocześnie uniemożliwia jej obronę swego interesu, a wydanie orzeczenia mimo wystąpienia tych przyczyn prowadzi do nieważności postępowania, chyba że strona lub jej pełnomocnik wniosą o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności.

W orzecznictwie sądowym uznaje się, że potwierdzona zaświadczeniem lekarskim choroba strony lub jej pełnomocnika uniemożliwiająca stawienie się w sądzie jest znaną sądowi przeszkodą w rozumieniu przepisu art. 109 p.p.s.a., co w zasadzie w każdym przypadku pociąga za sobą konieczność odroczenia rozprawy. Dodać przy tym należy, że choroba, na którą powołuje się strona lub pełnomocnik, musi być nie tylko znaną sądowi przeszkodą, ale i przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Łączne spełnienie wskazanych warunków stanowi podstawę do skutecznego odroczenia rozprawy na wniosek strony (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2018 r., sygn. akt II FSK 2556/15, z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. akt II FSK 417/12, z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II GSK 716/12, dostępne na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie pismem z dnia [...] czerwca 2017 r. skarżąca kasacyjnie Spółka wniosła o zmianę wyznaczonego na dzień 12 czerwca 2017 r. terminu rozprawy. Skarżąca wskazała, że w dniu 1 czerwca 2017 r. otrzymała informację o chorobie pełnomocnika skarżącej - adw. A. M. i jej nagłej niezdolności do pracy. Skarżąca wyraziła potrzebę wzięcia czynnego udziału w rozprawie wraz z profesjonalnym pełnomocnikiem ustanowionym w sprawie posiadającym dodatkowo wiedzę z zakresu prawa upadłościowego. Z tej przyczyny wniosła o uwzględnienie wniosku.

Ponadto w piśmie z dnia 1 czerwca 2017 r. pełnomocnik skarżącej Spółki adw. A. M. wniosła o zmianę terminu rozprawy. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że w dniu 28 maja 2017 r. doznała kontuzji stawku skokowego, aktualnie z unieruchomieniem i zaleceniem znacznego ograniczenia w poruszaniu się. Do pisma załączyła zaświadczenie lekarza sądowego stwierdzające niemożność stawienia się na rozprawie w dniu 12 czerwca 2017 r. W zaświadczeniu wskazała, że przewidywany termin zdolności do stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie to dzień 19 czerwca 2017 r. Pełnomocnik podniósł również, że nie ma możliwości skonsultowania finalnie sprawy z klientem i należycie przygotować się do rozprawy.

Odnosząc się do powyższego wniosku Przewodnicząca Wydziału V WSA w Warszawie zarządzeniem z dnia 7 czerwca 2017 r. odmówiła zmiany terminu rozprawy o czym zawiadomiła pełnomocnika skarżącej Spółki.

Pełnomocnik skarżącej Spółki w dniu 9 czerwca 2017 r. poinformowała Sąd I instancji, że niezdolność pełnomocnika do pracy trwa nadal i uwarunkowana jest znacznymi ograniczeniami w poruszaniu się tym bardziej zważywszy na odległość między miejscem zamieszkania pełnomocnika Spółki a siedzibą Sądu. Z tej przyczyny pełnomocnik wskazała, że nie ma możliwości stawić się w Sądzie, wyznaczyć pełnomocnika substytucyjnego oraz zapewnić stronie możliwość zapewnienia merytorycznej pomocy prawnej na rozprawie. W dniu 12 czerwca 2017 r. odbyło się posiedzenie Sądu.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy uznać, że Sąd I instancji był, stosownie do wniosku pełnomocnika strony, obowiązany odroczyć rozprawę (art. 109 p.p.s.a.). Gwarancje procesowe zawarte w art. 183 § 2 p.p.s.a. są bardzo ważne w demokratycznym państwie prawa. W niniejszej sprawie w dniu 1 czerwca 2017 r. pełnomocnik strony przedstawił sądowi zaświadczenie lekarskie sporządzone przez lekarza sądowego, z którego treści wynika rzeczywista niemożność stawienia się na rozprawę. Ponadto pełnomocnik strony wskazał, że nie mógł ustanowić substytuta procesowego, za czym w szczególności przemawia krótki okres między stwierdzeniem zachorowania a terminem rozprawy oraz stopień komplikacji zagadnienia objętego skargą. Jak słusznie podniosła strona skarżąca, zapewnienie zastępstwa procesowego w tak krótkim czasie było z pewnością znacznie utrudnione.

Jednocześnie należy zauważyć, że pełnomocnik skarżącej czynności złożenia wniosku o odroczenie rozprawy dokonał ze szczególną starannością (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2005 r., sygn. akt OSK 1755/04). Wprawdzie udział w rozprawie nie jest obowiązkowy, jak też nie jest on jedyną formą zapewnienia stronie postępowania możliwości obrony jej interesów (inna to możliwość wystosowania pisma procesowego), to jednak, jeśli strona postępowania wolę taką wyrazi, to powinna być ona respektowana przez Sąd.

Tym samym, trzeba przyjąć, iż oddalając wspomniany wniosek, Wojewódzki Sąd Administracyjny dopuścił się naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, którego skutkiem było pozbawienie strony możliwości uczestniczenia w istotnej części tego postępowania - art. 271 pkt 2 p.p.s.a. (rozprawie). Doprowadziło to do ograniczenia jej uprawnienia do bycia wysłuchanym przez sąd, które jest składnikiem gwarantowanego konstytucyjnie prawa do sądu (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 października 2006 r., sygn. akt SK 34/06).

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że w rozpoznawanej sprawie zaistniała przesłanka nieważności postępowania, o której stanowi art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Stwierdzona nieważność postępowania obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasadniczo bez konieczności odniesienia się do zarzutów skargi kasacyjnej, gdyż ocena wyroku wydanego w nieważnym postępowaniu staje się bezprzedmiotowa, jeżeli niezależnie od jej wyniku orzeczenie podlega uchyleniu.

Niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny za częściowo zasadne uznaje zarzuty zawarte w punkcie V i VI petitum skargi kasacyjnej. Otóż Sąd I instancji wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż Skarżąca podniosła kwestię zasadniczej modyfikacji Projektu oraz dochodzenia roszczeń z uwagi na przesłankę nieoszukańczej upadłości dopiero w skardze, a zadaniem sądu administracyjnego jest kontrola prawidłowości wydanej decyzji według stanu faktycznego i prawnego na datę jej wydania. W związku z tym przedmiotem rozpoznania nie mogła też być kwestia ewentualnego zastosowania art. 57 rozporządzenia nr 1083/2006, czyli oceny, czy organ II instancji miał obowiązek dokonania korekty finansowej lub ewentualnego odstąpienia od żądania zwrotu dofinansowania.

Stanowiska Sądu I instancji zdecydowanie nie podziela Naczelny Sąd Administracyjny. Podniesienie w skardze do sądu administracyjnego nowego zagadnienia problemowego, które dotychczas nie było podnoszone na etapie postępowania administracyjnego nie zmienia w sprawie stanu faktycznego oraz stanu prawnego. Takie stanowisko Sądu należy ocenić jako naruszenie zasady niezwiązania sądu pierwszej instancji granicami skargi, a zatem art. 134 § 1 p.p.s.a.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego obejmujących wpis od skargi kasacyjnej, opłatę za sporządzenie uzasadnienia wyroku oraz wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie, orzeczono w pkt 2 sentencji na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 p.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w związku z § 2 pkt 8 rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz.1804).