Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 29 marca 2018 r., sygn. akt I SA/Bk 58/18, oddalił skargę M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 24 października 2017 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za czerwiec 2014 r.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:
Decyzją z dnia 16 czerwca 2017 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił M.S. umorzenia należności z tytułu składek wobec FUS, FUZ oraz FP za czerwiec 2014 r. w wysokości 1183,32 zł.
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący wskazał, że decyzja została wydana nieprawidłowo, bowiem nie uwzględniała okoliczności wskazujących na jego trudną sytuację materialną i rodzinną. Zaznaczył, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i w chwili obecnej jest osobą bezrobotną i utrzymuje się jedynie z prac dorywczych. Pozostaje na utrzymaniu rodziców i w 2015 r. nie uzyskał żadnego dochodu.
Po rozpoznaniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia 24 października 2017 r. Prezes ZUS utrzymał swoją decyzję w mocy.
Organ stwierdził, że analiza akt sprawy nie potwierdziła, aby zaszły okoliczności potwierdzające wystąpienie przesłanek przemawiających za umorzeniem należności z tytułu składek na podstawie z art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2016 r., poz. 963 ze zm.; dalej: u.s.u.s.). W niniejszej sprawie trudno jest przyjąć stan całkowitej nieściągalności zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek, zwłaszcza że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zostało zakończone. Organ egzekucyjny nie wydał postanowienia o jego umorzeniu ze względu na bezskuteczność, a zatem nie jest spełniona przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt. 5 u.s.u.s. Nie jest też oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających koszty egzekucyjne.
Organ podkreślił, że ponieważ jako podstawę umorzenia skarżący wskazał okoliczności związane z trudną sytuacją materialną, wniosek należało również rozpatrzyć na podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Nie może zatem budzić wątpliwości fakt, że do skorzystania z możliwości umorzenia muszą istnieć konkretne, jednoznaczne dowody wskazujące na krytyczną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy bądź członka rodziny.
Organ stwierdził, że we wniosku o umorzenie, ani o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie uzasadnił złym stanem zdrowia własnym lub członków rodziny, a także nie wskazuje na wystąpienie sytuacji nadzwyczajnej (np. klęska żywiołowa). A zatem należy uznać, że organ I instancji prawidłowo ocenił zebrany materiał dowodowy, bowiem nie zostały spełnione przesłanki wymienione w pkt 2 i 3 rozporządzenia.
Zdaniem organu w sprawie nie zachodzą również przesłanki do zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Owszem, skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, pozostającą na utrzymaniu rodziców, a jedynym źródłem dochodu są prace dorywcze, jednakże na powyższe okoliczności nie przedłożył żadnych aktualnych dokumentów. Mimo stwierdzenia trudnej sytuacji skarżący nie korzystał ze wsparcia finansowego z pomocy społecznej, nie zarejestrował się również w Urzędzie Pracy celem uzyskania ubezpieczenia i zatrudnienia.
Organ zaznaczył, że ograniczone możliwości płatnicze zobowiązanego nie mogą być uznane za przesłankę wystarczająca do całkowitego umorzenia powstałych zaległości. Nie mają znaczenia subiektywne odczucia dłużnika, lecz obiektywna, wyjątkowa sytuacja, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Istotą regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a oraz w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia jest zabezpieczenie podstawowego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu mając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Muszą przy tym istnieć konkretne, jednoznaczne dowody wskazujące na krytyczną materialną lub zdrowotną wnioskodawcy bądź członka rodziny. Tutaj należy mieć na uwadze fakt, iż skarżący nie przestawił żadnej dokumentacji potwierdzającej sytuację materialną.
Odnosząc się do twierdzeń skarżącego, że nie jest w stanie wyegzekwować przysługujących mu wierzytelności organ wskazał, że na obecnym etapie postępowania nie można jednoznacznie stwierdzić, iż w przyszłości sytuacja ulegnie zmianie i któryś z kontrahentów spłaci zobowiązanie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na powyższą decyzję.
Zdaniem WSA, organ słusznie uznał, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą podstawy do umorzenia należności w oparciu o przepisy art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Zarzut naruszenia art. 28 ust. 1 (... z powodu śmierci dłużnika...) w realiach niniejszej sprawy nie może się ostać z oczywistych powodów. Dłużnik żyje, a zatem przepis ust. 1 nie miał zastosowania. Podobna konkluzja odnosi się do zarzutu naruszenia art. 28 ust. 4 (..prowadzone postępowanie likwidacyjne), gdyż sytuacja taka nie miała miejsce w przypadku dłużnika – skarżącego. Istotnie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, a z przedłożonego do skargi postanowienia wynika, iż komornik sądowy umorzył prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, tym niemniej ustalenia organu pozwalają na twierdzenie, że skarżący ma możliwości zrealizowania zobowiązania. Wśród tych ustaleń jest m.in. okoliczność, iż skarżący pracuje dorywczo – nie ujawniając źródła i wysokości dochodów, pozostaje we wspólności małżeńskiej a małżonka jego osiąga znaczne miesięczne dochody, jest współwłaścicielem nieruchomości budynkowej położonej w Białymstoku, obciążonej zabezpieczeniem hipotecznym na rzecz ZUS.
Trudno w takiej sytuacji mówić o stanie całkowitej nieściągalności, która musi się cechować trwałością, stanem nieprzemijalności, a w przedmiotowej sprawie, nie zachodzą okoliczności opisane w dyspozycji tych przepisów.
Podstawę materialną zaskarżonej decyzji, jak również decyzji ją poprzedzającej, stanowiły przepisy art. 28 ust.1-3a u.s.u.s stanowiące o możliwości umarzania należności z tytułu składek w sytuacji ich całkowitej nieściągalności, a także o możliwości umarzania należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, w sytuacjach o których mowa w § 3 rozporządzenia.
Badając kwestię przesłanek, o których mowa w § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia, organ nie zdecydował się umorzyć wnioskowanych należności, stwierdzając, że samo istnienie zaległości nie powoduje dla skarżącego dolegliwości w postaci niemożności zaspokajania potrzeb, gdyż te zaspokajane są z uzyskiwanego dochodu rodziny na które składa się wynagrodzenie za pracę małżonki dłużnika oraz dochód z prac dorywczych samego skarżącego, a za umorzeniem zaległości nie przemawiają też przesłanki szczególne opisane w powołanym rozporządzeniu. Skarżący nie wykazał bowiem, aby spłata zadłużenia mogła pozbawić go zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie wykazał poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go dotychczasowych możliwości zarobkowych, ani nie wykazał wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W ocenie Sądu I instancji, organ dokonał dokładnej i szczegółowej analizy sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny (str. 4-5 decyzji organu I instancji). Analiza dochodów i wydatków rodziny oparta została o dane pochodzące z informacji i oświadczeń uzyskanych od skarżącego i dokonana została – zdaniem WSA – prawidłowo.
Sąd podzielił stanowisko organu, że skarżący nie wykazał skutecznie w toku prowadzonego postępowania, iż jego sytuacja rodzinna, zdrowotna i majątkowa wyczerpuje przesłanki do umorzenia należności. Organ dokonał wobec tego prawidłowych ustaleń faktycznych i ich trafnej oceny pod kątem braku możliwości umorzenia przedmiotowych należności.
WSA podkreślił, że przepisy art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., art. 28 ust.3a u.s.u.s. oraz przepisy rozporządzenia MGPiPS oparte są na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi, który może, ale nie musi umorzyć zaległości. Oznacza to, że organ, przy ustalonym stanie faktycznym, nie ma obowiązku umorzenia zaległych składek. Zakład nie ma także obowiązku umorzenia należności nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czy też w rozporządzeniu MGPiPS, to jest stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek albo gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Decyzja o umorzeniu (albo o odmowie umorzenia) należności z tytułu składek ma zatem charakter uznaniowy.
Oznacza to, iż do organu orzekającego należy wybór jednego z możliwych sposobów rozstrzygnięcia sprawy. Organ ten dysponuje pewnym marginesem swobody w odniesieniu do zaistniałej w danej sprawie sytuacji faktycznej. Nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności, świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi, prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy.
Odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia faktu wygaśnięcia zobowiązania wskutek przedawnienia roszczenia Sąd uznał go za nieuzasadniony. Od dnia 1 stycznia 2012 r., stosownie do treści art. 24 ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu nadanym przez art. 11 ustawy z 16.09.2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców okres przedawnienia składek na ubezpieczenie społeczne wynosi pięć lat, licząc od dnia, w którym składki stały się wymagalne. Niniejsze postępowanie dotyczy składek za czerwiec 2014 r., a więc w dacie orzekania przez organy obu instancji, a także przez Sąd, nie upłynął pięcioletni termin, więc wszelkie rozważania w tej kwestii byłyby zbędne.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Białymstoku, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
- 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 1-3 pkt 3, 5, 6, ust. 3a, ust. 3b i ust. 4 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS poprzez ich niezastosowanie i dokonanie błędnej subsumcji do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, poprzez ustalenie, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu składek; błędnym ustaleniu, że zachodzą określone w art. 28 ust. 1-3 pkt 3, 5, 6, ust. 3a, ust. 3b i ust. 4 u.s.u.s. okoliczności uzasadniające umorzenie należności składkowych, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że w stosunku do skarżącego zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, albowiem skarżący nie posiada majątku, z którego można by prowadzić egzekucję, i postępowania egzekucyjne wobec skarżącego zostały umorzone przez komornika z uwagi na bezskuteczność egzekucji, a tym samym zachodzi okoliczność uzasadniająca umorzenie należności składkowych;
- 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1 § 1 i art. 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art.. 6, art. 7, art. 11, art. 64 ust. 2, art. 77 § 1, art. 80, art. 104 i art. 107 § 1 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) przez błędne przyjęcie, że w toku prowadzonego postępowania wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały rozstrzygnięte, podczas gdy nie został uwzględniony słuszny interes skarżącego, zaniechano wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, nie uwzględniono słusznego interesu obywatela, nie pogłębiano w prowadzonym postępowaniu zaufania do organów, a w szczególności w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami ustalono brak przesłanek zastosowania umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 1-3 pkt 3, 5, 6, ust. 3a, ust. 3b i ust. 4 u.s.u.s., jak również że organy w sposób szczegółowy odniosły się wszystkich zarzutów formułowanych na etapie postępowań odwoławczych i zawartych w skardze oraz braku w uzasadnieniu decyzji co do faktów, które uznał za udowodnione i przyczyn, z powodu których dowodom i zarzutom odwołującego odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej, w tym dowodów o bezskuteczności prowadzonych postępowań egzekucyjnych wierzytelności skarżącego, w tym dwóch postanowień z dnia 18.10.2017 r. komornika Daniela Woźnego; nie wzięto pod uwagę, że zaległości powstały w istocie bez udziału i winy skarżącego, a przy znacznym udziale podmiotów trzecich, np. spółki R..
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że skarga kasacyjna, pomimo wniosku o rozpoznanie sprawy na rozprawie, została, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842, ze zm.), skierowana na posiedzenie niejawne.
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a.
Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336).
Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.
Postawione w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione.
W pierwszym zarzucie kasacyjnym skarżący kasacyjnie powołał naruszenie art. 28 ust. 1-3 pkt 3,5,6, ust. 3a, ust. 3b i ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez ich niezastosowanie i dokonanie błędnej subsumcji do ustalonego stanu faktycznego, poprzez ustalenie, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do zastosowania instytucji umorzenia z tytułu składek, błędnym ustaleniu; błędnym ustaleniu, że nie zachodzą określone w art. 28 ust. 1-3 pkt 3,5,6, ust. 3a, ust. 3b i ust. 4 u.s.u.s. okoliczności uzasadniające umorzenie należności składkowych, podczas gdy ze zgromadzonego materiału wynika, że w stosunku do skarżącego zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, albowiem skarżący nie posiada majątku, z którego można by prowadzić egzekucję, i postępowania egzekucyjne wobec skarżącego zostały umorzone przez komornika z uwagi na bezskuteczność egzekucji, a tym samym zachodzi okoliczność uzasadniająca umorzenie należności składkowych.
Z treści powołanego zarzutu wynika zatem, że zobowiązany kwestionuje w nim ustalenia, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki do umorzenia, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w stosunku do skarżącego zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, albowiem nie posiada on majątku, z którego można prowadzić egzekucję, gdyż postępowania egzekucyjne prowadzone wobec skarżącego kasacyjnie zostały umorzone przez komornika. Z zarzutu tego – zarzutu dotyczącego naruszenia przepisów prawa materialnego – wynika zatem, że zobowiązany kwestionuje w nim dokonane przez organ i zaaprobowane przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne sprawy. Podnosi w tym zakresie ważki argument dotyczący zaistnienia w sprawie przesłanki do umorzenia należności w postaci bezskuteczności prowadzonej w stosunku do niego egzekucji komorniczej.
Zauważyć w tym zakresie należy, na co słusznie zwraca uwagę organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że za pomocą zarzutu naruszenia prawa materialnego kasator usiłuje podważyć ustalenia faktyczne dokonane w sprawie, dotyczące sytuacji majątkowej zobowiązanego.
Podkreślić zatem w kontekście postawionego zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego trzeba, że oceniając zasadność tego zarzutu, należy zwrócić uwagę, że niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (por. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12, LEX nr 1269660; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137).
W konsekwencji uznać należy, że podniesiony zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego jest zarzutem bezpodstawnym. Nie można bowiem skutecznie zakwestionować ustalenia faktycznego dotyczącego zaistnienia w sprawie przesłanki do umorzenia należności w postaci bezskuteczności prowadzonej w stosunku do skarżącego kasacyjnie egzekucji komorniczej, stawiając zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich niezastosowanie.
Ustalenia faktyczne sprawy nie mogą bowiem być zwalczane zarzutem naruszenia prawa materialnego i dotyczy to zarówno błędnej wykładni, jak i niewłaściwego zastosowania przepisów materialnoprawnych (por. wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137). Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, LEX nr 1408530; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12, LEX nr 1372091 wyrok NSA z dnia 14 lutego 2013 r., II GSK 2173/11, LEX nr 1358369).
Dlatego też postawiony zarzut kasacyjny należało uznać za nieusprawiedliwiony. W konsekwencji tego faktu, niepodważenia tego ustalenia faktycznego, przyjąć należy, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka do umorzenia należności w postaci całkowitej nieściągalności należności składkowych.
W drugim zarzucie wskazano na naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie: art. 1 § 1 i art. 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 11, art. 64 ust. 2, art. 77 § 1, art. 80, art. 104, art. 107 § 1 i § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego przez błędne przyjęcie, że w toku prowadzonego postępowania wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały rozstrzygnięte, podczas gdy nie został uwzględniony słuszny interes zobowiązanego; zaniechano wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, nie uwzględniono słusznego interesu obywatela, nie pogłębiono w prowadzonym postępowaniu zaufania do organów, w sposób niezgodny z przepisami ustalono brak przesłanek do umorzenia należności, organy nie odniosły się do wszystkich zarzutów, braku uzasadnienia decyzji co do faktów, które organ uznał za udowodnione i przyczyn z powodu, których dowodom i zarzutom strony odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej, w tym dowodów o bezskuteczności prowadzonych postępowań egzekucyjnych z wierzytelności skarżącego, nie wzięto pod uwagę, że zaległości powstały bez udziału i winy skarżącego kasacyjnie.
Odnosząc się do tego zarzutu procesowego, przede wszystkim zauważyć należy, że zobowiązany nie podważa w tej podstawie kasacyjnej ustaleń faktycznych dotyczących przesłanki umorzenia – całkowitej nieściągalności w postaci stwierdzenia braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.). W zarzucie tym oprócz podniesienia kwestii natury ogólnej związanych z prowadzonym postępowaniem, kładzie natomiast nacisk, w zakresie ustaleń faktycznych sprawy, na bezskuteczność prowadzonych postępowań egzekucyjnych z wierzytelności skarżącego oraz fakt, iż zaległości powstały bez udziału i winy skarżącego kasacyjnie.
W okolicznościach sprawy zwrócić należy uwagę na stan faktyczny sprawy, który stanowił podstawę faktyczną dla zajętego przez Sąd I instancji stanowiska.
Słusznie Sąd I instancji wskazał, że wśród tych ustaleń jest m.in. okoliczność, iż skarżący pracuje dorywczo – nie ujawniając źródła i wysokości dochodów, pozostaje we wspólności małżeńskiej a małżonka jego osiąga znaczne miesięczne dochody, jest współwłaścicielem nieruchomości budynkowej obciążonej zabezpieczeniem hipotecznym na rzecz ZUS. Trudno w takiej sytuacji mówić o stanie całkowitej nieściągalności, która musi się cechować trwałością, stanem nieprzemijalności, a w przedmiotowej sprawie, nie zachodzą okoliczności opisane w dyspozycji tych przepisów.
Zasadnie Sad I instancji wskazał, że badając kwestię przesłanek do umorzenia, organ nie zdecydował się umorzyć wnioskowanych należności stwierdzając, że samo istnienie zaległości nie powoduje dla skarżącego dolegliwości w postaci niemożności zaspokajania potrzeb, gdyż te zaspokajane są z uzyskiwanego dochodu rodziny na które składa się wynagrodzenie za pracę małżonki dłużnika oraz dochód z prac dorywczych samego skarżącego, a za umorzeniem zaległości nie przemawiają też przesłanki szczególne opisane w powołanym rozporządzeniu. Skarżący nie wykazał bowiem aby spłata zadłużenia mogła pozbawić go zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie wykazał poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go dotychczasowych możliwości zarobkowych, ani nie wykazał wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślić w tym miejscu należy, że kwota należności głównej, o której umorzenie skarżący kasacyjnie wnioskował, to kwota 1183,32 zł. Nie jest to zatem kwota, której w świetle przedstawionego stanu faktycznego nie można byłoby zaspokoić.
Skonstatować w tym miejscu należy, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu składek rozpoznawanych na postawie § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ciężar prezentacji dowodu spoczywa na zobowiązanym. Wynika to niewątpliwie z treści powołanego przepisu.
W myśl bowiem § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).
Z przywołanego przepisu wynika, że to wnioskodawca zobowiązany jest w postępowaniu prowadzonym przez Zakład wykazać przypadki dające podstawę do przyznania ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek. Prawodawca użył bowiem w tym przepisie zwrotu "jeżeli zobowiązany wykaże". Ten ciężar prezentacji dowodu przez zobowiązanego ubiegającego się o przyznanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek usprawiedliwiony jest posiadaniem przez niego stosownej wiedzy na ten przesłanek determinujących ulgę w postaci umorzenia należności z tytułu składek. To zobowiązany zna swoją sytuację finansową, majątkową, rodzinną, zdrowotną, a także ma wiedzę na temat szczególnych nadzwyczajnych sytuacji, które mogą mieć wpływ na zaistnienie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek.
Zatem to wnioskodawca posiada wiedzę na temat przesłanek warunkujących uzyskanie ulgi, a nie organ prowadzący to postępowanie. Oczywiście na organie administracji, czyli Zakładzie spoczywa obowiązek w ramach zasady prawdy obiektywnej wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, ale wnioskujący o ulgę w postaci umorzenia zobligowany jest ze względu na przywołaną treść § 3 rozporządzenia do współdziałania z organem w tym zakresie.
Nie może w sprawie budzić wątpliwości, że w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to znaczy, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy. W postępowaniu toczącym się wskutek wniosku o umorzenie należności z tytułu składek to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa obowiązek współdziałania z organem na okoliczność wykazania, czy zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 powołanego rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13, LEX nr 1485492).
W ocenie NSA, w okolicznościach faktycznych sprawy nie można skutecznie mówić, że w sprawie zaniechano wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, że nie uwzględniono słusznego interesu zobowiązanego, nie pogłębiono w prowadzonym postępowaniu zaufania do organów, w sposób niezgodny z przepisami ustalono brak przesłanek do umorzenia należności, organy nie odniosły się do wszystkich zarzutów, braku uzasadnienia decyzji co do faktów, które organ uznał za udowodnione i przyczyn z powodu, których dowodom i zarzutom strony odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej, w tym dowodów o bezskuteczności prowadzonych postępowań egzekucyjnych z wierzytelności skarżącego, nie wzięto pod uwagę, że zaległości powstały bez udziału i winy skarżącego kasacyjnie.
W sprawie przeprowadzono postępowanie zgodnie z obowiązującymi przepisami, zebrano wymagany materiał dowodowy i rozpatrzono go bez naruszenia reguł postępowania administracyjnego. Uwzględnić przy tym należy, jak to już wcześniej zauważono, że strona nie współdziałała z organem i nie wykazała przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek. Trudno zatem w tych okolicznościach mówić o nieuwzględnieniu słusznego interesu zobowiązanego, czy też braku pogłębiania zaufania do organów. Zakład odniósł się do zarzutów istotnych dla sprawy, zgodnie też z regułami umotywował wydaną decyzję.
Faktem jest, iż w sprawie ustalono, że skarżący kasacyjnie posiada wierzytelności, które cechuje nieściągalność, co zostało też stosownie udokumentowane. Ta nieściągalność wierzytelności ma charakter obiektywny i nie można w tym zakresie czynić stronie zarzutów, że nie przyczyniła się ona do tego, jak i nie ponosi w tym zakresie jakiejkolwiek winy. Jednak zaistnienie tych niekorzystnych dla strony faktów nie stanowi wprost przesłanki umorzenia, nie może też, w świetle wyżej przedstawionej argumentacji, w tym wielkości wnioskowanej o umorzenie kwoty, stanowić podstawy do umorzenia tych zobowiązań.
W świetle przedstawionej argumentacji postawiony zarzut procesowy również należało uznać za nieusprawiedliwiony.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.).