Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 19 lutego 2024 r. sygn. akt I SA/Gl 1436/23 oddalił skargę K. J. na postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym.
K. J. (dalej: "skarżąca", "wnioskodawczyni") w skardze kasacyjnej złożyła wniosek o wyłączenie powołanych na stanowisko sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego tj.: Tomasza Bąkowskiego, Pawła Borszowskiego, Anny Dalkowskiej, Bogdana Witolda Fischera, Dominika Gajewskiego, Sylwestra Szczepana Golec, Mariusza Jerzego Goleckiego, Małgorzaty Grzelak, Marcina Stanisława Kamińskiego, Karola Franciszka Kiczka, Piotra Pawła Korzeniowskiego, Elżbiety Kowalik-Grzanki, Marioli Kowalskiej, Michała Jerzego Kowalskiego, Ewy Marii Kwiecińskiej, Zbigniewa Łoboda, Marka Olejnika, Piotra Niszczyporuka, Jacka Pruszyńskiego, Piotra Marka Przybysza, Joanny Małgorzaty Salachny, Beaty Edyty Sobochy-Holc, Wojciecha Stachurskiego, Rafała Stasikowskiego, Przemysława Szustakiewicza, Joanny Katarzyny Wegner, Mirosława Wincenciaka, Bogusława Adama Woźniaka, Gabrieli Zalewskiej-Radzik, Teresy Zyglewskiej, od orzekania w sprawie sygn. akt I GSK 919/24 w przypadku przydzielenia im sprawy,
W podstawie prawnej wniosku wskazano art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: "p.p.s.a.").
W uzasadnieniu podkreślono że nominaci politycznej KRS nie są Sędziami w rozumieniu prawa, a ich powołanie na urząd sędziego jest bezskuteczne. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że w przypadku nieuwzględnienia ww. wniosku wnosi o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności wymienionych Sędziów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wniosek jako niedopuszczalny podlega odrzuceniu.
Na wstępnie należy wyjaśnić, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym funkcjonują dwie odrębne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Pierwszą z nich jest możliwość wyłączenia sędziego w oparciu o przepisy art. 18 i 19 p.p.s.a. Drugą ze wskazanych instytucji jest regulacja zawarta w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.; dalej: "p.u.s.a.") znajdująca zastosowanie w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu.
Instytucje te różnią się zatem zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania i znajdują zastosowanie w odmiennych okolicznościach. Zakres ich stosowania jest rozłączny (tak Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22).
W niniejszej sprawie wnioskodawczyni wniosła o wyłączenie wskazanych imiennie Sędziów NSA od rozpoznania skargi kasacyjnej w trybie art. 19 p.p.s.a. Ponadto zarzuciła, że nominaci politycznej KRS nie są sędziami w rozumieniu prawa, a ich powołanie na urząd sędziego jest bezskuteczne.
Naczelny Sąd Administracyjbny uznał zatem za zasadne rozpoznanie powyższego wniosku zarówno na podstawie art. 5a p.u.s.a. oraz w trybie art. 19 p.p.s.a.
Przechodząc do oceny wniosku o wyłączenie Sędziów NSA, stosownie do art. 5a p.u.s.a., wskazać należy, że z dniem 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), wszedł w życie przepis art. 5a p.u.s.a. Przewiduje on możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 3, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3), składany w terminie tygodnia od dnia zawiadomienia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę (art. 5a § 4 zdanie pierwsze).
Kolejne wymogi formalne wniosku wymieniono w art. 5a § 5 p.u.s.a., a w przypadku ich niespełnienia przewidziano, że wniosek taki podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny (art. 5a § 6 p.u.s.a.).
W sprawie wniosek o wyłączenie wymienionych sędziów, złożony na podstawie art. 5a p.u.s.a., został wniesiony przedwcześnie. Powyższe z tego względu, że termin rozpoznania sprawy i skład orzekający nie został wyznaczony.
W konsekwencji stwierdzić należy, że wniosek o wyłączenie wskazanych we wniosku Sędziów NSA, złożony na podstawie art. 5a § 1, 2 i 4 p.u.s.a., podlega odrzuceniu, bowiem złożony został przedwcześnie.
NSA wyjaśnia, że stosownie do art. 19 p.p.s.a. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Jak podkreśla się w doktrynie, w związku z tym, że względne przesłanki wyłączenia nie zostały jednak w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, to przyjmuje się, że przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). W literaturze przyjmuje się, że samo występowanie sytuacji uzasadniającej w jakimś stopniu podejrzenie sędziego o stronniczość może stanowić przyczynę jego wyłączenia ze sprawy (J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowo administracyjnym, s. 233).
Jednocześnie przyjęcie, że subiektywne przeświadczenie wnioskującego o braku obiektywizmu sędziego może skutkować wyłączeniem sędziego od rozpoznania sprawy, prowadziłoby do negacji spójności i pewności prawa oraz do nieprzewidywalnych skutków w praktyce orzeczniczej (post. NSA z 14 czerwca 2012 r., I OZ 420/12, Legalis). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyr. TK z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz.
- 67) - tak np. Komentarz do art. 19 p.p.s.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2019.
Wniosek o wyłączenie wymienionych we wniosku Sędziów NSA został uzasadniony powołaniem ich na stanowisko sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS oraz niektórych innych ustaw. Okoliczność ta, w ocenie wnioskodawczyni, może powodować wątpliwości co do bezstronności i niezależności sędziów. Ta argumentacja jest jednak nietrafna.
Kluczowe znaczenie w sprawie ma związanie sądu stanowiskiem zajętym przez NSA w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., sygn. I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego.
Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienia prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA.
Oznacza to, że niedopuszczalne jest kwestionowanie w trybie art. 19 p.p.s.a. rękojmi bezstronnego rozpoznania sprawy wymienionych we wniosku sędziów NSA wyłącznie z uwagi na okoliczności związane z ich powołaniem na stanowisko sędziów NSA, gdyż art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Jednocześnie w ocenie NSA, nie wystąpiły przesłanki do wyłączenia ww. sędziów w trybie art. 19 p.p.s.a. Wniosek w tym zakresie nie nawiązuje do żadnych szczegółowych okoliczności sprawy, które mogłyby świadczyć o braku bezstronności wymienionych sędziów NSA.
Podkreślić należy, że nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (szerzej zob.: wyrok NSA z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, LEX nr 2508334 oraz postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15, LEX nr 1640591). Także Europejski Trybunał Praw Człowieka w swoich orzeczeniach dotyczących bezstronności sądu przyjmuje tzw. zasadę domniemania bezstronności i stosuje bardzo rygorystyczne kryteria, które mogłyby doprowadzić do podważenia tego domniemania
W sprawie skarżąca kasacyjnie nie wskazała ani też nie udowodniła żadnych okoliczności, które uzasadniałyby jej wniosek, należało więc uznać zarzuty w tej kwestii za nietrafne.
Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do wyłączenia wskazanych wyżej sędziów w trybie art. 19 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 5a § 6 p.u.s.a. w zw. z art. 19 p.p.s.a. i 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny wniosek o wyłączenie sędziów odrzuca jako niedopuszczalny.