Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. postanowieniem z dnia 5 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 584/13, orzekając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. odmówił W. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] umarzającą postępowanie zażaleniowe w sprawie odpowiedzialności za zaległości podatkowe w podatku akcyzowym.
WSA w K. wskazał, że w treści wniosku o przyznanie prawa pomocy W. G. podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną M., z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej od 2002 r., synem R., synową M. oraz wnukami N. i A. Rodzina mieszka w domu będącym własnością córki wnioskodawcy. Wnioskodawca pobiera emeryturę w wysokości 900,74 zł miesięcznie netto (z emerytury wynoszącej 4.118,48 zł brutto ZUS potrąca 2.471,08 zł). M. G. pobiera emeryturę w wysokości 1.207,00 zł miesięcznie netto, R. G. jest bezrobotnym bez prawa do zasiłku, M. G. uzyskuje z tytułu umowy o pracę wynagrodzenie w wysokości 1.032 zł miesięcznie netto. Małżonkowie ci także pozostają w rozdzielności majątkowej. Trudna sytuacja rodziny wynika z bezrobocia syna wnioskodawcy. Miesięczne koszty utrzymania obejmują: opłatę za energię elektryczną 338 zł, opłatę za usługi wodnokanalizacyjne 156 zł, wydatki na opał 458 zł, wydatki na leki wnioskodawcy i jego żony 430 zł, wizyty u lekarza 260 zł, abonament telewizyjny i telefoniczny 170 zł, opłatę za wywóz śmieci 30 zł, podatek od nieruchomości 16 zł, wydatki na żywność, ubranie oraz środki czystości ok. 500 – 600 zł na osobę. Nadto skarżący spłaca kredyt w S., z ratą miesięczną 1.800 zł, nie posiada oszczędności ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Żona wnioskodawcy posiada grunt orny o powierzchni [...] ha.
WSA w K. podkreślił, że w odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowych dokumentów celem dokładniejszego zobrazowania sytuacji majątkowej, wnioskodawca wyjaśnił, że nie może uzyskać tej dokumentacji z uwagi na trudną sytuację rodziny i narastające w niej konflikty, natomiast rodzina nie wyraża zgody na przekazanie dokumentów.
Mając na uwadze powyższe WSA przyjął, że w rozpoznawanej sprawie brak było przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Łączny dochód przypadający na gospodarstwo domowe skarżącego wynosi 3.139,74 zł, a ponoszone wydatki wynoszą 5.158,70 zł, więc przekraczają dochód gospodarstwa o kwotę 2.018,96 zł. Sąd nie wziął przy tym pod uwagę faktu spłaty kredytu, który skarżący zaciągnął na prywatne cele, bo taka okoliczność nie może stanowić przyczyny uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Skarżący jako główną przyczynę trudności finansowych wskazał bezrobocie syna. Jak wynika z przedłożonego oświadczenia syn wnioskodawcy ma 40 lat, jest osobą zdrową i nic nie wskazuje na niemożność podjęcia przez niego pracy.
Skarżący nawet nie uprawdopodobnił faktu bezrobocia syna, chociażby poprzez przedłożenie zaświadczenia z powiatowego urzędu pracy. Nie przedłożył również dokumentów potwierdzających sposób wykorzystania [...] ha nieruchomości rolnej stanowiącej majątek swojej żony i odmówił przedłożenia pozostałych dokumentów, o które został wezwany (wśród nich wyciągów z rachunków bankowych, zeznań podatkowych, zaświadczenia z zakładu pracy, spisu posiadanych nieruchomości), które pozwoliłyby określić wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów.
Z powodu braku przedłożenia dokumentów źródłowych Sąd nie mógł wyjaśnić wątpliwości i uznać podanych przez skarżącego informacji za wiarygodne. Skarżący wyjaśnił, że członkowie rodziny nie wyrazili zgody na przekazanie dokumentów odnoszących się do ich sytuacji majątkowej, jednakże wezwanie dotyczyło m.in. wyciągów z kont bankowych i lokat skarżącego, i w tym zakresie skarżący także nie uczynił zadość wezwaniu.
Opisane przyczyny skutkowały odmową uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez Sąd.
W zażaleniu do NSA W. G. wniósł o uchylenie tego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie tego prawa dlatego, że jest wobec niego prowadzona egzekucja, która nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie jest zasadne.
Regułą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie – tak stanowi art. 199 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od tej zasady. Instytucja ta znana również pod nazwą "prawo ubogich" zapewnia osobie znajdującej się w trudnych warunkach materialnych możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem mimo braku środków finansowych koniecznych do poniesienia kosztów sądowych. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar udowodnienia braku możliwości poniesienia kosztów spoczywa na wnioskodawcy. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową co do właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zdaniem NSA, dokonana przez WSA w K. ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa.
WSA trafnie uznał, że skarżący w sposób niewystarczający przedstawił swoją sytuację majątkową w związku z czym, na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwał skarżącego do przedłożenia wskazanych dokumentów (zob. wezwanie karta 16 akt sądowych). Skarżący w odpowiedzi na wezwanie Sądu wyjaśnił, że dokumentów nie przedstawi, ponieważ jego rodzina, z uwagi na narastające konflikty wywołane trudną sytuacją, nie zgadza się na ich przekazanie.
W tym stanie rzeczy uznać należy, że WSA zasadnie ocenił, iż ubiegając się o przyznanie prawa pomocy, wnioskodawca nie przedstawiając Sądowi wystarczających informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku, nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zasadnie WSA uznał, że skoro koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny (kwota 5.158,70 zł) są wyższe od dochodów (kwota 3.139,74 zł), to sytuacja w zakresie realnych dochodów skarżącego i rodziny jest co najmniej wątpliwa. Jako niefortunne trzeba również ocenić wyjaśnienie, że trudna sytuacja całej rodziny jest spowodowana tylko bezrobociem 40-letniego, zdolnego do pracy, syna skarżącego.
Zauważyć należy, że skarżący nie przedstawił przyczyn braku wyjawienia wyciągu z posiadanego rachunku bankowego, ani też nie złożył wiarygodnego oświadczenia o nieposiadaniu rachunku bankowego i nie podał tych informacji odnośnie członków swojej rodziny.
Od wyjaśnienia swojej sytuacji majątkowej W. G. uchylił się także w zażaleniu wniesionym do NSA, stwierdzając jedynie, że toczy się przeciwko niemu egzekucja i z tego względu powinien uzyskać prawo pomocy w żądanym zakresie. To lakoniczne stwierdzenie, skonfrontowane z aktami niniejszej sprawy może tylko sugerować, że wnioskodawca, konsekwentnie odmawiając przedłożenia informacji (dokumentów) umożliwiających przeprowadzenie przez Sąd pełnej oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, niewykluczone, że przemawiającej za przyznaniem prawa pomocy, nie jest w istocie zainteresowany uzyskaniem tego prawa.
Z wymienionych powodów oraz w oparciu o treść art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.