Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 25 listopada 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 3110/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 20 kwietnia 2009 r., odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia radcy prawnego, w sprawie ze skargi K. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] października 2008 r., nr [...], w przedmiocie wznowienia postępowania w przedmiocie określenia kwoty długu celnego.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podał, że K. G. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazał, iż prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z rodzicami oraz siostrą. Rodzice posiadają dom o pow. 100 m2, położony na działce o pow. 980 m2. Skarżący oraz jego ojciec uzyskują miesięczny dochód - każdy w wysokości od 1.000 do 1.600 zł z tytułu "prac dorywczych". Podniósł również, iż z uwagi na toczące się od 2004 r. postępowania administracyjne i egzekucyjne nie może normalnie żyć i pracować, nie może również założyć rachunku bankowego z uwagi na ewentualne zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym. Ma schorowanego ojca, zaś w 1999 r. prowadzony przez niego sklep został podpalony wraz ze znajdującym się w nim towarem, wobec czego poniósł duże straty finansowe.
W dodatkowym oświadczeniu z dnia 25 lutego 2009 r. złożonym na wezwanie referendarza sądowego skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych nieruchomości, żadnych rzeczy wartościowych ani oszczędności pieniężnych. Mieszka z rodzicami, którym pomaga na tyle, na ile jest w stanie zarobić. Jego ojciec jest chory i utracił majątek dorobkowy w pożarze w 1999 r., od tamtego czasu "boryka się finansowo". Wnioskodawca wskazał, iż osiągany dochód w wysokości od 1.500 do 1.600 zł miesięcznie musi wystarczyć na jego utrzymanie, natomiast ubrania kupuje w sklepach z tanią, używaną odzieżą, gdyż nie stać go na inne.
Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd wskazał, iż wysokość dochodów skarżącego i członków jego pięcioosobowej rodziny z prac dorywczych, jak również brak nieruchomości i oszczędności pieniężnych pozwalają wyłącznie na zaspokojenie ich podstawowych potrzeb życiowych. W związku z powyższym uznał, iż wniosek skarżącego zasługuje na uwzględnienie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, nie jest natomiast zasadny w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Zaznaczył, iż K. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. 20 skarg na zawarte w decyzjach Dyrektora Izby Celnej w W. rozstrzygnięcia materialnoporawne w zakresie celnym.
Jednocześnie do każdej skargi dołączył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W sprawach m.in. o sygn. akt V SA/Wa 3105-3109/08, V SA/Wa 3112-3113/08, V SA/Wa 3115/08, V SA/Wa 3117-3118/08 przyznane zostało skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, w tym ustanowiono dla niego pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego. Sąd zwrócił uwagę, iż wszystkie ze złożonych skarg dotyczą decyzji organu celnego o tym samym przedmiocie, tj. uchylenia decyzji ostatecznej o uznaniu zgłoszenia celnego za nieprawidłowe w części dotyczącej stawki celnej oraz określenia kwoty długu celnego. Wskazał, iż są to sprawy jednorodzajowe, w których sporządzone przez skarżącego osobiście skargi nie różnią się w zakresie zawartych w nich żądań i wniosków oraz twierdzeń sformułowanych na ich poparcie.
W dniu 26 października 2009 r. skarżący złożył w siedzibie Sądu na formularzu PPF po raz kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata podając we wniosku informacje w zakresie stanu majątkowego niemal zbieżne z danymi zawartymi we wniosku z dnia 13 lutego 2009 r. Pismem złożonym w siedzibie Sądu w dniu 30 października 2009 r. skarżący zaznaczył, iż chce skorzystać z prawa do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku wydanego w niniejszej sprawie. Wniósł o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata do reprezentowania go w postępowaniu kasacyjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmawiając zmiany postanowienia z dnia 20 kwietnia 2009 r. wskazał, że zmiany stanu faktycznego lub prawnego uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tak by uzasadniały zmianę lub uchylenie postanowienia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych stało się uzasadnione. Musiałyby to być zatem zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie skarżący w złożonym ponownie wniosku uzupełnionym w dniu 17 listopada 2009 r. nie wskazał żadnych nowych, istotnych okoliczności, które mogłyby uzasadniać wzruszenie prawomocnego postanowienia z dnia 20 kwietnia 2009 r.
K. G. złożył zażalenie na powyższe postanowienie. W uzasadnieniu podał między innymi, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Dodał, że zgodnie z treścią art. 175 § 1 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego i nawet w najprostszych sprawach nie ma możliwości sporządzenia skargi kasacyjnej samodzielnie. Skarżący podkreślił, że w jego przypadku odmowa przyznania pełnomocnika z urzędu zamyka w konsekwencji dalszą drogę sądową.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex nr 75481).
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego K. G. wykazał zmianę okoliczności, o której mowa w art. 165 p.p.s.a. uzasadniającą zmianę postanowienia WSA z dnia 20 kwietnia 2009 r. Zmiana okoliczności polega mianowicie na tym, że w dniu 14 września 2009 r. zapadł wyrok oddalający jego skargę. K. G. zamierza skorzystać z prawa do wniesienia skargi kasacyjnej i dlatego złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. W zażaleniu podniósł on, że zgodnie z treścią art. 175 § 1 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego i nawet w najprostszych sprawach nie ma możliwości sporządzenia skargi kasacyjnej samodzielnie. Skarżący podkreślił, że w jego przypadku odmowa przyznania pełnomocnika z urzędu zamyka w konsekwencji dalszą drogę sądową.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej i rodzinnej uzasadniającej ponowne rozważenie, czy w zmienionych okolicznościach faktycznych - to jest w sytuacji, w której zamierza wnieść skargę kasacyjną, a ze względu na istniejący przymus adwokacki nie może zrobić tego sam – zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia fachowego pełnomocnika.
Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.