Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z dnia 21 maja 2014 r. o sygn. akt III SA/Po 209/14 na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. odmówił P. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] o odmowie wszczęcia postępowania.
Sąd wskazał, że z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy i złożonych do akt sprawy oświadczeń wynika, że P. B. pozostaje w związku małżeńskim z M. B., z którą prowadzi gospodarstwo domowe. Małżonkowie pozostają w ustroju wspólności majątkowej. Posiadają grunty rolne o powierzchni 57,2452 ha, a w ramach działalności gospodarczej wnioskodawca wynajmuje różne nieruchomości i zatrudnia trzech pracowników. Sam jest zatrudniony w spółce z o.o. "B." jako prokurent. Jego dochód miesięczny z tytułu wynagrodzenia za pracę wynosi 1.600 zł brutto, zaś zobowiązania – 900.000 zł. W 2012 r. z tytułu działalności gospodarczej uzyskał 16.076,58 zł przychodu i poniósł stratę w wysokości 138.724,45 zł. Przychód za 2013 r. wyniósł 17.625,91 zł. Z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za 2013 r. wynika, że "S. P. P. P. B." uzyskała roczny przychód w wysokości 132.633,35 zł i poniosła stratę w wysokości 214.439,41 zł. Z podatkowej księgi przychodów i rozchodów na styczeń 2014 r. wynika, że przychód narastająco wynosi 8.328,29 zł, a dochód – 43.398,75 zł.
Wnioskodawca określił w następujący sposób wysokość kredytów i obciążeń: kredyt obrotowy w N. B. S.A. (kapitał do spłaty 103.703,54 zł), pożyczka w I. B. Ś. (kapitał do spłaty 149.299,11 zł – obciążenie miesięczne 2.515,32 zł), kredyt B. S.A. (kapitał do spłaty 5.735 zł – obciążenie miesięczne 670 zł), kredyt w V. B. P. S.A. (kapitał do spłaty 29.303,15 zł – obciążenie miesięczne z tytułu spłaty kredytu 2.535,39 zł), kredyt obrotowy nieodnawialny w B. S. we W. (kapitał do spłaty 5.000 zł), leasing operacyjny w E. F. L. S.A. (do spłaty 18 rat po 2.202 zł miesięcznie).
Wnioskodawca przedłożył wezwanie B. S. we W. z [...] grudnia 2012 r. do spłaty wymagalnego zadłużenia w kwocie 19.194,89 zł wraz z odsetkami; umowę pożyczki z B. I. w wysokości 200.000 zł; zestawienie należności dochodzonych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z [...] marca 2013 r. na łączną kwotę 407.800,49 zł, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z [...] września 2013 r. na wniosek N. B. P. S.A. (należność główna 103.703,54 zł z odsetkami – 34.031,03 zł), zawiadomienie Komornika przy Sądzie Rejonowym w K. o zajęciu wierzytelności w wysokości 392.440,42 zł wraz z odsetkami na dzień [...] maja 2011 r. w wysokości 85.065,68 zł.
P. B. wskazał, że w ramach działalności rolniczej uprawia pszenżyto (25 ha) oraz pszenicę (20 ha). Przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2013 r. wyniósł 100.000 zł, przy czym koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2013 r. były następujące: zasiew – 33.000 zł, zbiory – 29.000 zł, uprawa – 59.000 zł, środki ochrony roślin – 12.000 zł, ubezpieczenie – 5.000 zł, podatek rolny i podatek od nieruchomości – 4.000 zł.
P. i M. B. posiadają nieruchomości położone w K. (grunt 12.164 m², budynki 585 m², budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez spółkę "B."), a także nieruchomości położone w B. (grunt 4.241 m², budynki 664,48 m² – nieruchomość nieużywana). Jak już wskazano małżonkowie posiadają nieruchomość rolną o powierzchni 52,5452 ha – uprawa roślinna i las o pow. 4,7 ha. P. B. zastrzegł, że nieruchomość przy [...] w Ś. nie jest jego własnością, lecz matki, a wnioskodawca tylko tam zamieszkuje.
Wnioskodawca posiada samochód V. T. [...] (zastaw bankowy) – wartość rynkowa 13.000 zł; naczepę cysternę [...] – wartość rynkowa 38.000 zł, ciągnik B., samochód M. B. [...] – wartość rynkowa 1.000 zł; samochód V. T. [...] (umowa kredytu – do spłaty pozostało 11 rat) – wartość rynkowa 55.000 zł.
Wnioskodawca załączył także średniomiesięczny spis wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego: gaz, prąd – 460 zł, woda, kanalizacja – 60 zł, koszty ogrzewania mieszkania – 350 zł; telefon – 150 zł; ubezpieczenie na życie – 60 zł, ubezpieczenie mieszkania – 70 zł, pozostałe wydatki na prowadzenie gospodarstwa domowego – 1.500 zł.
Dodatkowo Sąd podał z urzędu, że zobowiązania kredytowe i pożyczkowe wnioskodawcy wynoszą łącznie ok. 300.000 zł, z czego kwota około 100.000 zł to należności przeterminowane. Przeciwko wnioskodawcy i jego małżonce prowadzone są egzekucyjne postępowania administracyjne i sądowe na łączną kwotę około 1.330.000 zł (koszty egzekucyjne, należności główne, należności uboczne). Z ewidencji środków trwałych za rok 2013 dla podmiotu "S. P. P. P. B." (ewidencja ma 91 pozycji) wynika, że wnioskodawca posiada także motocykl [...], samochód [...] oraz samochód ciężarowy [...]. Spółka "B." wynajmuje od P. B. część pomieszczeń, które w przeszłości służyły do prowadzenia działalności gospodarczej i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości 5.162,60 zł. Według internetowej bazy Krajowego Rejestru Sądowego prokurentami samoistnymi spółki "B." są wnioskodawca oraz jego synowie: K. B. (jedyny wspólnik) i K. B., który do dnia [...] lipca 2013 r. posiadał 50 % udziałów tej spółki.
Mając na uwadze przywołane wyżej okoliczności WSA w P. uznał, że P. B. nie wykazał braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. Sąd podkreślił, że wnioskodawca obraca środkami pieniężnymi przekraczającymi wysokość wpisu od skarg. Jego średnie miesięczne przychody tylko z pozarolniczej działalności gospodarczej wyniosły 30.685,29 zł w 2012 r. i 10.000 zł w 2013 r. Przychód tylko z tego źródła wielokrotnie przewyższa obciążenia z tytułu kosztów sądowych oraz kosztów utrzymania koniecznego rodziny. W ocenie Sądu, skarżący powinien zabezpieczyć środki pieniężne na prowadzenie ewentualnych spraw sądowych, a dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy nie miały znaczenia postępowania egzekucyjne prowadzone przeciwko małżonkom (nie wykazano czy egzekucje są skuteczne i jak wpływają na sytuację majątkową) oraz ich liczne zobowiązania kredytowe.
Analizując dokumenty zgromadzone w sprawie WSA w P. stwierdził, że wnioskodawca nie przedstawił pełnych i rzetelnych danych w zakresie sytuacji majątkowej swojej oraz rodziny. Nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, nie udokumentował wysokości środków pieniężnych przejętych lub przekazanych organom egzekucyjnym w 2013 r., jak i nie ujawnił wysokości dopłat otrzymywanych do działalności rolniczej od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Sąd zaznaczył też, że wnioskodawca konsekwentnie uchyla się od przekazania pełnych informacji odnośnie powiązań majątkowych i rodzinnych z "B." sp. z o.o. z siedzibą w miejscu zamieszkania wnioskodawcy, która należy do jego syna, zaś działalność prowadzi także w oparciu o mienie skarżącego i jego małżonki. Ponadto powstanie spółki "B." w 2009 r. zbiegło się z umniejszeniem przychodów wnioskodawcy z pozarolniczej działalności gospodarczej o 2.080.926.82 zł.
Z tych powodów Sąd odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W zażaleniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) wniesionym w dniu 30 maja 2014 r. P. B. domagał się uchylenia postanowienia WSA w P. z dnia 21 maja 2014 r. i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Argumentował, że obowiązek poniesienia kosztów sądowych w tej sprawie zamyka mu drogę do dochodzenia należnych praw, a jego sytuacja przedstawiona przez WSA nie odzwierciedla stanu faktycznego sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Regułą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie – tak stanowi art. 199 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od tej zasady. Instytucja ta znana również pod nazwą "prawo ubogich" zapewnia osobie znajdującej się w trudnych warunkach materialnych możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem mimo braku środków finansowych koniecznych do poniesienia kosztów sądowych. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar udowodnienia braku możliwości poniesienia kosztów spoczywa na wnioskodawcy.
NSA podziela ocenę Sądu I instancji co do sytuacji majątkowej skarżącego i wniosek, że uiszczenie przez niego kosztów sądowych (na obecnym etapie 100 zł wpisu od skargi) nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu jego i jego rodziny, przy czym nie podziela refleksji tego Sądu w zakresie obowiązku przewidywania przez przedsiębiorcę ewentualnych procesów sądowych i rezerwowania środków na pokrycie kosztów z nimi związanych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna się opierać wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony.
Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków wykonywanej przez niego działalności będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty (por. postanowienie NSA z dnia 19.12.2013 r. o sygn. akt I GZ 566/13; to i dalej powoływane orzeczenia NSA dostępne w Internecie pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wskazać należy, że analiza sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie pozwala na przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, ponieważ bezsprzecznie osiąga on dochody z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, jak i działalności rolniczej, obraca znacznymi środkami finansowymi, zaś przedstawiona przez niego sytuacja majątkowa jest daleka od przejrzystości. W szczególności wątpliwości budzi twierdzenie skarżącego, by – przy tak znacznej skali działalności – nie posiadał rachunków bankowych, a saldo na jedynym ujawnionym rachunku wynosiło 0 zł, przy nieznanych przepływach pieniężnych na tym rachunku; wszak skarżący wyciągów z tego rachunku, mimo prawidłowego wezwania, nie przedłożył. Nie przedłożył również żadnych dokumentów obrazujących jego powiązania ze spółką kapitałową "B.", którą zasilił majątkiem swoim i małżonki. Wykazanie tych okoliczności przez WSA w P. było wystarczające dla odmownego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
NSA uznał, że wynikająca z akt sprawy sytuacja skarżącego nie przymusza go do zbywania składników posiadanego majątku celem opłacenia należnych kosztów sądowych, a akcentowana strata z tytułu działalności gospodarczej jest nadwyżką kosztów uzyskania przychodów nad przychodami i nie skutkuje utratą płynności finansowej lecz wyłącznie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 maja 2012 r. o sygn. akt II FZ 378/12).
W tym stanie rzeczy NSA przyjął, że uiszczenie kosztów sądowych nie będzie stanowiło dla P. B. zbyt dotkliwego ciężaru.
Z wymienionych powodów oraz w oparciu o treść art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.