Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z 23 grudnia 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 710/10, przyznał K. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (pkt 1) i odmówił ustanowienia doradcy podatkowego (pkt 2).
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy.
K. B. [...] października 2010 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego "w osobie Pana K. D.".
Referendarz sądowy postanowieniem z [...] listopada 2010 r. przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił ustanowienia doradcy podatkowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpoznając wniosek na skutek sprzeciwu skarżącej przyznał K. B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił ustanowienia doradcy podatkowego.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że zasadne było zwolnienie skarżącej z kosztów sądowych. Pomimo posiadania przez wnioskodawczynię nieruchomości nie jest ona w stanie wykorzystać ich do uzyskania dochodów pozwalających na poniesienie kosztów sądowych, gdyż są one obciążone hipoteką. Nie ma ona również możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego na ten cel, ponieważ organ podatkowy powiadomił 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu. Dochód osiągany przez wnioskodawczynię jest niewielki i pozwala jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Sąd podniósł, że pogląd dotyczący takiego dysponowania środkami, aby możliwe było pokrycie kosztów sądowych w sytuacji dochodzenia lub ochrony swoich praw przed sądem, w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma pełnego zastosowania, albowiem sytuacja majątkowa (finansowa) skarżącej, szczegółowo przez nią zobrazowana, nie pozwala w ocenie Sądu na takie ograniczenie przez skarżącą wydatków, aby nie pozostało to bez wpływu na jej sytuację majątkową, czy nastąpiło bez uszczerbku dla utrzymania skarżącej i jej rodziny.
WSA w Olsztynie nie uwzględnił natomiast wniosku skarżącej o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego podnosząc, że na obecnym etapie postępowania jego udział nie jest konieczny. K. B. prawidłowo wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej i skutecznie zainicjowała postępowanie sądowe, zaś w jego toku sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony.
K. B. wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się jego uchylenia i przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia doradcy podatkowego w osobie K. D. oraz o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jeżeli w sentencji i uzasadnieniu nie powstał błąd co do zgodności postanowienia z uzasadnieniem. Według skarżącej, "wyraźnie treść uzasadnienia nie jest jednomyślna z postanowieniem". Ponadto skarżąca podniosła, że nie rozumie dlaczego Sąd pierwszej instancji zwolnił ją z kosztów jedynie częściowo w sytuacji gdy sprzeciw składała w zakresie odmowy ustanowienia doradcy podatkowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z dyspozycją art. 260 p.p.s.a, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Zaznaczyć należy, że sprzeciw jest specyficznym rodzajem środka prawnego, który powoduje przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia incydentalnej kwestii przyznania prawa pomocy przez sąd, nie zaś badanie prawidłowości zakwestionowanego postanowienia lub zarządzenia wydanego przez referendarza. W przypadku wniesienia sprzeciwu sprawa rozpoznawana jest przez sąd tak jakby wcześniej nie zapadło żadne orzeczenie.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z powołanego przepisu wynika, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Prawo pomocy może być przyznane w przypadku, gdy osoba znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej, która ze względu na okoliczności życiowe nie ma środków wystarczających do poniesienia określonych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Należy zauważyć, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał za prawidłowy przyjęty przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stan faktyczny. Skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania i dlatego słusznie Sąd pierwszej instancji uwzględnił wniosek w tym zakresie.
Odnosząc się natomiast do kwestii ustanowienia pełnomocnika z urzędu, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w formie ustanowienia pełnomocnika oznacza pokrycie tego wydatku z budżetu państwa i w związku z tym powinno sprowadzać się do przypadków, w których pokrycie przez stronę tych wydatków jest rzeczywiście niemożliwe.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie podniósł, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego na obecnym etapie postępowania nie jest konieczne. K. B. prawidłowo wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej i skutecznie zainicjowała postępowanie sądowe. W toku postępowania sądowoadministracyjnego sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a. ma obowiązek udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań.
Dodać należy, że kontrolując zgodność z prawem zaskarżonej decyzji Sąd nie będzie związany zarzutami i wnioskami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W związku z tym niezależnie od podniesionych przez skarżącą zarzutów Sąd pierwszej instancji oceni legalność decyzji Dyrektora Izby Celnej w trzech płaszczyznach tj. zgodności rozstrzygnięcia z prawem materialnym, dochowania wymaganej prawem procedury oraz respektowania reguł kompetencji.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.