Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 642/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił W. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skarg na 51 postanowień Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] lutego i [...] marca 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniesienia zażalenia na postanowienie w sprawie dotyczącej podatku akcyzowego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wnioskach o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż urodził się w 1948 r., prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną M. G. (z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej od [...] r.), synem R. G. (ur. w [...] r.), synową M. G. (ur. w [...] r.) oraz wnukami: N. G. (ur. w [...] r.) i A. G. (ur. w [...] r.). Rodzina mieszka w domu będącym własnością córki M. G. Odnośnie do uzyskiwanych dochodów skarżący oświadczył, że pobiera emeryturę w wysokości 3243,67 zł netto miesięcznie. Wskazał również, że jego żona pobiera emeryturę w wysokości 1207 zł netto miesięcznie, zaś syn R. G. jest bezrobotny i nie posiada majątku, a M. G. uzyskuje z tytułu umowy o pracę wynagrodzenie w wysokości 1032 zł netto miesięcznie.
Ponadto żona skarżącego jest właścicielką gruntu rolnego o powierzchni 40 ha. Zgodnie z oświadczeniami skarżącego, miesięczne koszty utrzymania rodziny obejmują: opłatę za energię elektryczną (327,64 zł), opłatę za usługi wodnokanalizacyjne (ok. 137 zł), opłatę za alarm (61 zł), wydatki na opał (ok. 400 zł), wydatki na insulinę W. G. (300 zł), wydatki na leki nasercowe M. G. (130 zł), abonament telewizyjny i telefoniczny (170 zł), opłatę za wywóz śmieci (30 zł), podatek (20 zł), wydatki na żywność, ubranie oraz środki czystości i higieny (ok. 500 – 600 zł na osobę), ratę kredytu w SKOK (1764,82 zł).
Skarżący podał również, że nie posiada oszczędności ani przedmiotów o wartości pow. 3000 euro oraz wskazał, że żona jest właścicielką dziesięcioletniego samochodu osobowego marki [...], który jest niesprawny z powodu awarii silnika. Skarżący oświadczył także, iż trudna sytuacja finansowa spowodowana jest tym, że syn nie może znaleźć pracy, zaś to na skarżącym i jego żonie spoczywa ciężar utrzymania całej rodziny wraz z wnukami. W ocenie wnioskodawcy, uiszczenie opłat odbiłoby się w bardzo negatywny sposób na rodzinie i zabrakłoby środków na bieżące utrzymanie. W toku dalszego postępowania skarżący oświadczył ponadto w szczególności, że stan wspólnego gospodarstwa uległ dalszemu pogorszeniu oraz że nie zażywa insuliny codziennie, bo nie starcza mu środków. Podczas rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący został wezwany w trybie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia przedmiotowego wniosku poprzez przedłożenie określonych dokumentów, na okoliczność wykazania jego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że nie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bowiem skarżący nie wykazał w sposób niewątpliwy, iż nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych wymaganych na obecnym etapie postępowania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, gdyż - mimo wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a. - nie przedłożył: 1) wyciągów z kont bankowych swoich oraz M. G., R. G. i M. G. obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy, 2) wyciągów z lokat bankowych M. G., R. G. i M. G., 3) zeznania podatkowego swojego oraz M. G., R. G. i M. G. za 2011 r., 4) dowodu przekazu lub przelewu emerytury M. G. za ostatni miesiąc, 5) zaświadczenia z zakładu pracy M. G. o wysokości uzyskiwanych przez nią zarobków, 6) zaświadczenia z właściwego wydziału ewidencji pojazdów i kierowców o samochodach będących własnością skarżącego i jego żony (obejmującego ich markę i rok produkcji) lub o ich braku, 7) spisu posiadanych przez M. G. nieruchomości wraz z podaniem ich wielkości i położenia oraz odpisów z ksiąg wieczystych (lub ich kserokopii) na tę okoliczność.
Z uwagi na to Sąd uznał, że oświadczenia złożone przez skarżącego są niepełne i nie poddają się weryfikacji. Brak pełnych danych uniemożliwiał ocenę sytuacji majątkowej skarżącego, co oznaczało, że nie wykazał, iż jego położenie majątkowe uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Równocześnie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że już po wniesieniu skarg do WSA W. G. zawarł ze SKOK umowę kredytu (na kwotę 71 000 zł, z miesięczną ratą w wysokości 1764,82 zł), którą musiała poprzedzać pozytywna weryfikacja zdolności kredytowej skarżącego. Sąd podkreślił przy tym, że spłata zobowiązań cywilnoprawnych nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego.
Ponadto - powołując się na art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) - Sąd pierwszej instancji uznał, że na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych - niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym małżonkowie pozostają.
Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył W. G. Wniósł o zmianę tego orzeczenia i uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie lub ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucił, że postanowienie Sądu pierwszej instancji zostało wydane przy nieprawidłowej ocenie złożonego wniosku i sytuacji majątkowej strony.
W uzasadnieniu stwierdził w szczególności, że wezwano go o przedstawienie dokumentów, do których nie miał osobiście dostępu i nie mógł ich uzyskać bez współdziałania rodziny. Wskazał, że wielokrotnie podawał, iż on i żona nie ma lokat bankowych. Zaznaczył, że żona, syn i synowa - mimo próśb skarżącego - odmawiają udostępnienia dokumentów potrzebnych w jego sprawach sądowych. Skarżący stwierdził również, że żona nie ma innych nieruchomości poza wskazaną Sądowi, która jest zajęta postanowieniem prokuratury. Podniósł ponadto, że nie ma innych samochodów poza wskazanym, który jest uszkodzony i koszt naprawy przekracza aktualną wartość auta.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony skarżącej oraz jej domowników, skoro skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił części dokumentów obrazujących sytuację majątkową jego oraz mieszkających z nim osób.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że W. G. nie wykazał w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Wprawdzie skarżący zawarł we wnioskach o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 29 sierpnia 2012 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 13 sierpnia 2012 r. wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie nadesłał bowiem części z żądanych dokumentów (wyszczególnionych w zaskarżonym postanowieniu), w tym m.in. wyciągów z kont bankowych skarżącego, jego małżonki, syna i synowej (obejmujących operacje z trzech ostatnich miesięcy), zeznań podatkowych tych osób za 2011 r. oraz zaświadczenia z właściwego wydziału ewidencji pojazdów i kierowców o samochodach będących własnością skarżącego i jego żony lub o ich braku.
Wprawdzie w toku postępowania i w zażaleniu skarżący wskazywał na okoliczność braku współpracy ze strony domowników przy kompletowaniu żądanych przez Sąd dokumentów, jednakże z akt sprawy wynika, że skarżący nie nadesłał również części spośród dokumentów wskazanych w wezwaniu, które dotyczyły wyłącznie jego, m.in. wyciągu z posiadanych kont bankowych za ostatnie trzy miesiące (np. z konta nr [...], z którego wydruk został przedstawiony przez skarżącego jako udokumentowanie wysokości uzyskiwanej emerytury - k. 117 akt sądowych), zeznania podatkowego skarżącego za 2011 r., czy zaświadczenia z właściwego wydziału ewidencji pojazdów i kierowców o samochodach będących własnością skarżącego bądź o niefigurowaniu w takiej ewidencji. Brak przedstawienia chociażby tych - dostępnych dla skarżącego - dokumentów uniemożliwiał weryfikację prawdziwości składanych przez niego oświadczeń o sytuacji majątkowej.
To z kolei prawidłowo zostało uznane przez Sąd pierwszej instancji za okoliczność świadczącą o braku wykazania przez skarżącego, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jednocześnie należy zauważyć, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji zawiera uchybienie, które jednak nie miało wpływu na zgodność rozstrzygnięcia z prawem. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wadliwe było bowiem uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka strony postępowania sądowego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych, w sytuacji gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską o rozdzielności majątkowej. Taki pogląd jest sprzeczny z celem i naturą instytucji rozdzielności majątkowej (zob. postanowienia NSA: z dnia 28 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 80/10 i z dnia 13 maja 2010 r. o sygn. akt II GZ 91/10; treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sadów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).
Z powyższych względów, skoro zaskarżone postanowienie mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.
PG