Uzasadnienie
UZASDANIENIE
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 11 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 968/15 oddalił skargę E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podał następujący stan faktyczny i prawny:
Prezydent Miasta S. decyzją z [...] stycznia 2012 r. nałożył na E.J. obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa zakresie dożywiania" w wysokości 730 zł. Decyzja ta stała się ostateczna.
Decyzją z [...] maja 2015 r. nr [...] Prezydent Miasta S. odmówił E.J. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego w/w świadczenia pieniężnego na zakup żywności za okres od [...] lutego 2011 r. do [...] grudnia 2011 r. w wysokości 730 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że podstawą odmowy uwzględnienia wniosku E. J. był brak współpracy z pracownikiem socjalnym i brak szczególnie uzasadnionego wypadku w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa", mogący stanowić przesłankę umorzenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpoznaniu odwołania E. J., decyzją z [...] lipca 2015 r. nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy podzielił argumentację organu pierwszej instancji i utrzymał decyzję w mocy.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wniósł E.J.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 11 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 968/15 oddalił skargę. Sąd podzielił ocenę przesłanek odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, określonych w art. 104 ust. 4 ustawy, w odniesieniu do sytuacji skarżącego. W ocenie Sądu zasadnicze znaczenie dla sprawy ma sytuacja dochodowa skarżącego, której, wobec braku dostatecznej informacji ze strony skarżącego, nie można ustalić. W świetle faktu, że skarżący reguluje terminowo wysokie rachunki za utrzymanie mieszkania, jawi się ona jako lepsza, aniżeli wskazuje na to skarżący. Sąd stwierdził w konsekwencji, że wydane decyzje odpowiadają prawu, a żądanie strony skarżącej jest bezzasadne.
E. J., reprezentowany przez adwokata P. S., wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku (w zakresie pkt 1 oddalającego skargę) zarzucając, na podstawie art. 174 pkt 1 oraz pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.):
- - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 ustawy przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku umożliwiającego umorzenie nienależnie pobranego świadczenia;
- - naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 ust. 1 lit. a P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi w sytuacji, gdy wystąpiły przesłanki do uchylenia decyzji z powodu naruszenia art. 104 ust. 4 ustawy.
W ocenie skarżącego, wbrew ustaleniom organów obu instancji, przyjętym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie jako prawidłowe, w sprawie wystąpił przypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy, stanowiący podstawę do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej oraz życiowej i zwrot świadczenia stanowić będzie nadmierne obciążenie, przy czym bez znaczenia jest fakt, że posiada on własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego. Ponadto, zdaniem skarżącego, zwrot świadczenia, które przeznaczone było na zakup żywności, zniweczyłby cel udzielonej pomocy.
Zarzucając powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt 1 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części i rozpoznanie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 182 § 2 powołanej ustawy, należy zatem ograniczyć się do zarzutów wskazanych w podstawie skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza natomiast związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia oraz wnioskiem.
Skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 ustawy i naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a. Oceniając zarzuty skargi kasacyjnej, należało uznać je za niezasadne.
Warunkiem zastosowania dyspozycji normy prawnej określonej w art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a. jest spełnienie hipotezy w postaci stwierdzenia przez Sąd naruszenia przez organ administracji publicznej prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Jeżeli Sąd nie stwierdzi naruszenia prawa materialnego przez organ administracji publicznej, to nie może stosować tego przepisu. W przypadku oddalenia skargi na decyzję lub postanowienie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mimo to Sąd nie spełni dyspozycji tej normy prawnej i nie uchyli zaskarżonej decyzji lub postanowienia. Jeśli z wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, to Naczelny Sąd Administracyjny nie może zarzucić oddalającemu skargę Sądowi pierwszej instancji naruszenia omawianego przepisu, gdyż rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd pierwszej instancji normy prawnej.
Oznacza to, że naruszenie wymienionego przepisu jest następstwem uchybienia innym przepisom prawa materialnego i co do zasady nie może być samoistną podstawą kasacyjną. Zatem przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, wymienionej w art. 174 pkt 1 P.p.s.a., gdyż wymienione w hipotezie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a przepisy prawa materialnego nie obejmują swym zakresem art. 145. Rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd jest efektem postępowania przed tym Sądem, a przepisy określające sposób rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd nie są przepisami regulującymi proces dochodzenia do rozstrzygnięcia.
Niezasadny pozostaje również zarzut naruszenia art. 104 ust. 4 ustawy, który stanowi podstawę prawną umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z tym przepisem w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Warunkiem umorzenia nienależnie pobranego świadczenia jest zatem wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu nieuzasadnionym. Przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają definicji legalnej tego określenia, jednak biorąc pod uwagę redakcję art. 98 i art. 104 ust. 4, należałoby przyjąć, że pod określeniem tym można rozumieć takie sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, iż nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie nienależnie pobranego świadczenia. W szczególności może to dotyczyć takich sytuacji, gdy osoba zobowiązana do zwrotu korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej i zwrot nienależnie pobranego świadczenia spowodowałby znaczne pogorszenie jej sytuacji. W takim przypadku odmowa umorzenia należności prowadziłaby do sytuacji, w której udzielane z pomocy społecznej świadczenia byłyby następnie zwracane temu samemu organowi, co w oczywisty sposób przeczy idei pomocy społecznej.
Podkreślić należy jednakże, w kontekście art. 98 ustawy, że trudna sytuacja dochodowa nie zawsze stoi na przeszkodzie domaganiu się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przepis ten stanowi bowiem, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio.
Złożenie wniosku przez skarżącego kasacyjnie o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia spowodowało konieczność zbadania jego sytuacji życiowej pod kątem przesłanek wynikających z art. 104 ust. 4 ustawy. Konkretnie, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony i czy żądanie zwrotu z tytułu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla skarżącego nadmierne obciążenie lub tez niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W myśl art. 8 ustawy, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Z definicji ustawowej dochodu wynika zatem, że dochodem są również środki pieniężne otrzymane od innych osób.
Organy administracji publicznej prawidłowo ustaliły, że wobec braku współpracy przy ustalaniu sytuacji dochodowej skarżącego i posiadania przez niego źródeł dochodu, których nie ujawnia, nie sposób uznać, że w przypadku skarżącego zrealizowana została przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku, stanowiąca podstawę dla umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Nie można więc zarzucić skutecznie Sądowi Wojewódzkiemu naruszenia prawa materialnego - art. 104 ust. 4 ustawy. W rozpoznawanej sprawie nie można jednak zarzucić naruszenia art. 104 ust. 4 ustawy przez błędną wykładnię – jak chce tego autor skargi kasacyjnej - polegającą na przyjęciu, że sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię polega na mylnym rozumieniu treści określonej normy prawnej.
W świetle powyższych wyjaśnień nie można postawić takiego zarzutu ani organom administracyjnym ani Sądowi Wojewódzkiemu. W rozpoznawanej sprawie bardziej adekwatnym zarzutem byłby zarzut niewłaściwego zastosowania, czyli błędu w subsumcji, co wyraża się w tym, że ustalonego stanu faktycznego w sprawie błędnie nie "podciągnięto" pod hipotezę określonej normy prawnej (post. SN z 15 października 2001 r. sygn. akt I CKN 102/99 (LexPolonica). Jednakże i tak sformułowany zarzut naruszenia prawa materialnego nie jest zasadny, gdyż Sąd pierwszej instancji prawidłowo zaakceptował ustalenia organów administracji publicznej co do istnienia szczególnie uzasadnionego przypadku w rozumieniu wyżej przytoczonego przepisu. Stan sprawy ustalony przez Sąd Wojewódzki nie został skutecznie podważony przez skarżącego kasacyjnie i został przyjęty przez Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłowy.
Z powyższych względów za niezasadne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 ustawy.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 184 P.p.s.a.