Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 12 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 1460/22, oddalił skargę M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 8 sierpnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2223/2022/11528 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Zdaniem Sądu I instancji w niniejszej sprawie prawidłowa jest ocena organu odwoławczego, według której zakres opieki, jakiej aktualnie wymaga małżonek skarżącej, nie jest tego rodzaju, żeby wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak bowiem podkreślił organ - świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznawane z tego tylko powodu, że sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną wywołuje pewne ograniczenia życiowe, trudności organizacyjne. Prawidłowo zatem organ ustalił, że w stwierdzonych w sprawie okolicznościach, nie zaistniała przesłanka przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego, nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ prawa materialnego poprzez błędną wykładnię w niniejszej sprawie wymienionego przepisu.
Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożyła M. B. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucono naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
- - dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że zakres opieki świadczony przez Skarżącą nad mężem nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - Skarżącą sprawuje nad mężem opiekę w pełnym zakresie, pomagając mężowi nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
Zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
Wskazując na powyższe zarzuty:
- 1. na podstawie art. 188 p.p.s.a. wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie wniesionej w sprawie skargi, alternatywnie zaś przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.
- 2. wniesiono o zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania administracyjnego w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
- 3. na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy i wniesiono o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd zważył co następuje
Skarga kasacyjna okazała się bezzasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
W skardze kasacyjnej zarzucono jedynie naruszenia prawa materialnego, przy czym kwestią zasadniczą, wymagającą rozstrzygnięcia jest ocena, czy w okolicznościach niniejszej sprawy M. B. spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.). tj. czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 19 marca 2012 r. wydanym na stałe. A także czy na istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną mają wpływ okoliczności takie jak rozmiar faktycznie sprawowanej opieki.
Zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawanych przez organy decyzji - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Powołany przepis określa zatem przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, publik. CBOSA).
Jak słusznie wskazał Sąd I instancji, zasadniczą przeszkodą do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego był brak podstaw do uznania, aby w przedmiotowej sprawie zachodził związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy oraz niepodejmowaniem innego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Z analizy akt sprawy, w szczególności z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej choruje na albinizm oraz ma dużą wadę wzroku. Pracuje w domu przy pomocy syntezatora mowy i ekranu powiększającego. Potrzebuje większej pomocy przy przemieszczaniu się na zewnątrz, pomocy w czynnościach związanych z higieną osobistą (golenie, strzyżenie, obcinanie paznokci, smarowanie kremami ochronnymi).
Ponadto z uwagi na swoje schorzenia wymaga pomocy w czynnościach związanych z prowadzeniem domu. W tych okolicznościach Sąd Wojewódzki prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie wypełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości, że organy prawidłowo ustaliły, że z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawnym mężem sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności, jak zakupy i przygotowanie posiłków i ich podawanie, czy też sprzątanie i pranie – czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego – są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu (zob. m.in. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21).
Natomiast czynności związane z opieką nad mężem, polegające na pomocy w higienie osobistej (np. goleniu, strzyżeniu) jak również pomoc przy wychodzeniu na zewnątrz, czy smarowanie kremami ochronnymi, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (zob. np. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20).
Z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zwrócić należy natomiast uwagę, co istotne dla ustalenia zakresu sprawowanej opieki, a co za tym idzie ustalenia tzw. związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, czy rezygnacją z pracy a opieką nad niepełnosprawnym mężem, że jak wynika z wywiadu środowiskowego mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, co więcej jest osobą pracującą w formie pracy zdalnej.
Nie sposób zatem stwierdzić, żeby skarżąca wykonywała przy mężu czynności pielęgnacyjnych ściśle związane z jego osobą, wymagające ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych (fizjologicznych), gdyż zaopiekowany nie będąc osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji, tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności. Zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem, a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek. Gdyby natomiast zaakceptować argumentację skarżącej dotyczącą braku możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, to w niniejszej sprawie doszłoby do kuriozalnej sytuacji, w której osoba zdrowa miałaby przyznane świadczenie pielęgnacyjne przede wszystkim dlatego, żeby osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym mogła pracować. Z całą pewnością instytucja świadczenia pielęgnacyjnego nie może być kierowana do tego rodzaju przypadków. Tym samym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za niezasadne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Reasumując, przeprowadzona przez Sąd odwoławczy sądowoadministracyjna kontrola instancyjna prowadzi do wniosku, że zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.
Zgodnie z art. 193 zd. drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie relacjonuje więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej przedstawionych przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.