Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, wyrokiem z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Łd 1011/18), po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2018 r. nr [...].
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł K.W.. Zaskarżając wyrok w całości, skarżący kasacyjnie podniósł zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm.; dalej: u.ś.r.") w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r. przez jego niewłaściwą wykładnię i bezpodstawne przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w zaskarżonym wyroku, że wyegzekwowana kwota alimentów otrzymana w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, może być w całości uwzględniona przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie (nawet w sytuacji, gdy kwota ta dotyczy spłaty zaległych alimentów z lat wcześniejszych niż alimenty należne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy) w sytuacji, gdy tylko alimenty przypadające na rok 2016 mogą być uwzględnione przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, a z kwoty wyegzekwowanych na rzecz skarżącego alimentów żadna część tej kwoty (poza odsetkami) nie przypadała na rok 2016.
Wobec powyższego, skarżący kasacyjnie wnosił o:
- 1. rozpoznanie sprawy na rozprawie;
- 2. uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o uchylenie na podstawie art. 188 p.p.s.a. zaskarżonej decyzji o poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 maja 2018 r., ewentualnie o:
- 3. uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, oraz:
- 4. zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyjaśniono, że zarzucając Sądowi I instancji naruszenie ww. przepisów, skarżący kwestionuje nie tyle rozstrzygnięcie, które jest dla niego korzystne, ale fragment uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zawierający wiążącą organy ocenę prawną, dotyczącą bezspornej okoliczności otrzymania przez skarżącego w dniu 3 lutego 2016 r. od komornika sądowego kwoty [...] zł. tytułem zaległych alimentów, należnych odwołującemu się jako wierzycielowi od jego ojca – J. W. (sygn. akt [...]). Skarżący nie zgadzał się bowiem ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego, iż: (cyt.): "(....) wyegzekwowana kwota alimentów otrzymana w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, może być w całości uwzględniona przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie, nawet w sytuacji gdy kwota ta dotyczy spłaty zaległych alimentów z lat wcześniejszych niż alimenty należne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.
Wspomniane alimenty stanowiły bowiem część składową dochodu rodziny skarżącego w roku bazowym, były faktycznie otrzymane, zatem winny zostać doń doliczone. Za takim stanowiskiem przemawia także okoliczność, że ustawodawca w zakresie świadczeń rodzinnych nie zawarł szczególnych zasad obliczania dochodów w przypadku wypłat skumulowanych świadczeń za zaległe okresy. Nie wskazał w sposób wyraźny czy alimenty zaliczać należy do okresu, którego dotyczą, czy do okresu faktycznej ich wypłaty (nawet w skumulowanej wysokości). Tym samym brak jest podstaw prawnych do pominięcia dochodu skarżącego uzyskanego z tytułu otrzymanych zaległych alimentów."
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Skarżący zarzut kasacyjny oparł wyłączenie na obrazie prawa materialnego, w postaci błędnej wykładni tj. art. 3 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 3 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie, determinowana powyższym zarzutem, sprowadzała się do kwestionowania przez skarżącego stanowiska Sądu Wojewódzkiego wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odnośnie sposobu obliczania dochodu osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne przewidziane w u.ś.r. w przypadku wypłat zaległych alimentów otrzymanych w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.
W związku z powyższym wypada jedynie przypomnieć, że zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] orzekającą o odmowie przyznania K.W. prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Zdaniem bowiem Sądu, organy administracji dokonały nieprawidłowej weryfikacji uprawnienia skarżącego do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka i co najmniej przedwcześnie uznały, że świadczenie to się skarżącemu nie należy z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego określonego w u.ś.r.
Sąd Wojewódzki wyjaśnił przy tym, że organy, ustalając w przedmiotowej sprawie dochód rodziny skarżącego, uwzględniły w dochodzie za 2016 r. kwotę otrzymaną przez skarżącego w dniu 3 lutego 2016 r. od komornika sądowego prowadzącego na wniosek skarżącego egzekucję zaległych alimentów przeciwko jego ojcu – jako niepodlegające opodatkowaniu alimenty na dzieci w wysokości [...] zł. Na kwotę uzyskanych alimentów [...] zł, składała się natomiast kwota [...] zł tytułem spłaty zaległych alimentów (za lata 2008 – 2015) oraz kwota [...] zł tytułem spłaty należnych odsetek.
W ocenie Sądu alimenty, które uzyskał skarżący w 2016 r. nie stanowiły jednak alimentów na rzecz dzieci, o których mowa w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 14 u.ś.r., lecz były to alimenty, o których mowa w art. 21 ust. 1 pkt 127 lit. b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wolne od podatku dochodowego do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie 700 zł. W konsekwencji – zdaniem Sądu - kwotę odsetek oraz podlegającą opodatkowaniu kwotę stanowiącą nadwyżkę alimentów ponad kwotę 700 zł miesięcznie należało - tym samym - uznać za przychód podlegający opodatkowaniu - w rozumieniu art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Wobec powyższego Sąd Wojewódzki przyjął, iż opodatkowaniu, podatkiem dochodowym od osób fizycznych, podlegać powinna część kwoty [...] zł, tj. kwota odpowiadająca sumie kwoty odsetek od zaległych alimentów oraz kwota stanowiąca nadwyżkę alimentów ponad kwotę 700 zł miesięcznie.
Ponadto Sąd ten też stwierdził, że wyegzekwowana kwota alimentów, otrzymana w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, może być w całości uwzględniona przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie, nawet w sytuacji, gdy kwota ta dotyczy spłaty zaległych alimentów z lat wcześniejszych niż alimenty należne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy. Wspomniane alimenty stanowiły bowiem część składową dochodu rodziny skarżącego w roku bazowym, były faktycznie otrzymane, zatem winny zostać doń doliczone. Jak podkreślił przy tym Sąd Wojewódzki, za takim stanowiskiem przemawiała bowiem także okoliczność, że ustawodawca, w zakresie świadczeń rodzinnych, nie zawarł szczególnych zasad obliczania dochodów w przypadku wypłat skumulowanych świadczeń za zaległe okresy. Nie wskazał w sposób wyraźny czy alimenty należy zaliczać do okresu, którego dotyczą, czy do okresu faktycznej ich wypłaty (nawet w skumulowanej wysokości).
Konkludując więc Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że niewłaściwe rozumienie przez organy art. 3 pkt 1 lit. c tiret 14 w zw. z art. 3 pkt 2 i art. 15b ust. 2 u.ś.r. spowodowało konieczność ponownego przeliczenia dochodu rodziny, przypadającego na osobę w rodzinie skarżącego, a co uzasadniało uchylenie obu decyzji.
W skardze kasacyjnej K.W. twierdził natomiast, że wprawdzie sama sentencja zaskarżonego wyroku była dla niego korzystna, tym niemniej kwestionował pogląd Sądu I instancji, iż weryfikując uprawnienie do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka, przy ustaleniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie, należy w tym przypadku również uwzględnić kwotę zaległych alimentów z lat wcześniejszych, ale wyegzekwowanych dopiero w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko skarżącego kasacyjne w tej kwestii zasługiwało na uwzględnienie.
Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 2 pkt 4 u.ś.r. (t.j. Dz. U. z 2017, poz. 1952 ze zm.), świadczeniem rodzinnym jest między innymi jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka, która - z mocy art. 15b ust.1 tej ustawy - przysługuje w wysokości 1000 zł z tytułu urodzenia się dziecka żywego. Świadczenie to przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 1.922,00 zł. Przepisy art. 5 ust. 4-4b, 7-9 i 11 ustawy stosuje się odpowiednio (art. 15b ust. 2). Definicje legalne pojęć "dochód", "dochód rodziny" i "dochód członka rodziny" zamieszczone zostały natomiast w art. 3 omawianej ustawy. I tak stosownie do art. 3 pkt 1, ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie - oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób, m.in.: przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2032, z późn. zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne (lit. a) oraz inne (enumeratywnie wymienione) dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, w tym alimenty na rzecz dzieci (lit. c. triet 14).
Z kolei zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 127 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wolne od podatku dochodowego są: alimenty na rzecz dzieci, które nie ukończyły 25. roku życia oraz dzieci bez względu na wiek, które zgodnie z odrębnymi przepisami otrzymują zasiłek (dodatek) pielęgnacyjny lub rentę socjalną (lit. a); na rzecz innych osób niż wymienione w lit. a, otrzymane na podstawie wyroku sądu lub ugody sądowej, do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie 700 zł. Dochodem rodziny, w świetle art. 3 pkt 2 tej ustawy jest zaś suma dochodów członków rodziny, natomiast po myśli art. 3 pkt 2a wspomnianej regulacji, dochód członka rodziny to przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4b (przepisy regulujące utratę i uzyskanie dochodu, w tym także po roku poprzedzającym okres zasiłkowy). Z kolei, okres zasiłkowy to okres od dnia 1 listopada do dnia 31 października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych (art. 3 pkt 10).
Powyższe regulacje wskazują zatem, że uprawnienie do świadczenia, wynikające z zastosowania kryterium dochodowego, określane jest na podstawie dochodu ustalonego za rok poprzedzający okres zasiłkowy, w którym świadczenie miało być wypłacone (w niniejszej sprawie za rok 2016).
Zauważyć przy tym trzeba, że ustawodawca w zakresie świadczeń rodzinnych nie zawarł wprawdzie (jak podkreślał to Sąd Wojewódzki) szczególnych zasad obliczania dochodu w przypadku wypłat skumulowanych świadczeń alimentacyjnych za okresy zaległe, ale jak wskazał jednak Trybunał Konstytucyjny w punkcie V podpunkcie 9 uzasadnienia wyroku z dnia 10 grudnia 2002 r. (sygn. P 6/02 (OTK-A 2002/7/91), normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych. Należy zatem sięgnąć do zasad wykładni prawa, zgodnie z którymi znaczenie przepisu zależy nie tylko od jego językowego sformułowania (kontekst językowy), ale także od treści innych przepisów (kontekst systemowy) oraz całego szeregu wyznaczników pozajęzykowych takich jak cele czy funkcje regulacji prawnej. Sądy winny stosować Konstytucję wprost - kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe - wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją; w pierwszym rzędzie, spośród kilku możliwych znaczeń przepisu za pośrednictwem reguł wykładni, poszukiwany winien być zawsze taki sens normatywny, który pozwala na uzgodnienie przepisu z Konstytucją - zgodnie z domniemaniem zgodności normy ustawowej z Konstytucją (uzasadnienie wyroku TK z dnia 8 listopada 2000 r., SK 18/99, OTK 7/00, s.1273).
Dokonując zatem oceny charakteru świadczeń alimentacyjnych, w tak rozumianym kontekście systemowym, należy zwrócić uwagę, że ze swej istoty świadczenia te są świadczeniami cyklicznymi, wypłacanymi regularnie co miesiąc w wysokości określonej w wyroku sądu powszechnego, w ugodzie zawieranej przed tym sądem lub w drodze dobrowolnej umowy stron, zaś ich celem jest zaspokojenie bieżących potrzeb uprawnionych do alimentów czy też kosztów ich utrzymania. Taki też charakter tych świadczeń należy mieć na uwadze, analizując treść art. 3 pkt 1 w zw. z art. 3 pkt 2 u.ś.r. Oznacza to, że kwoty wyegzekwowanych zaległych alimentów za poprzednie lata nie mogą być w całości doliczone do dochodu w roku, w którym zostały one wyegzekwowane. Przy ustalaniu dochodu może być bowiem uwzględniona tylko ta część alimentów, która - zgodnie z tytułem wykonawczym - przypada na dany tzw. rok bazowy. Odmienna wykładnia powyższych przepisów pozostawałaby w sprzeczności z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) i - jak słusznie podnosi skarżący – stanowiłaby niczym nieuzasadnione rozróżnienie sytuacji prawnej z punktu widzenia ustalenia dochodu w rozumieniu u.ś.r. pomiędzy osobą, która otrzymuje alimenty od rodziców regularnie, w ustalonych terminach, a pomiędzy osobą, która otrzymuje jednorazowo skumulowaną wypłatę tej samej kwoty alimentów w wyniku skutecznego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego.
Osoba uprawniona, która otrzymuje jednorazowo skumulowaną wypłatę tej samej kwoty alimentów w wyniku skutecznego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego okazuje się być bowiem w gorszej sytuacji prawnej z punktu widzenia u.ś.r. aniżeli osoba, która otrzymuje regularne wpłaty alimentów. Osoba taka otrzymując bowiem w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy zaległe alimenty jednorazowo w całości za poprzednie lata, w których, to egzekucja, okazała się bezskuteczna, nie byłaby uprawniona, do świadczenia alimentacyjnego tylko dlatego, że nastąpiły okoliczności niezależne od niej, a występujące po stronie dłużnika alimentacyjnego, które uniemożliwiły regularne, otrzymanie czy też ich skuteczne wyegzekwowanie. W takiej sytuacji to zachowanie dłużnika decydowałoby czy osoba uprawniona otrzyma świadczenie, czy też zostanie pozbawiona tego prawa, co - jak wyżej wskazano - pozostaje w sprzeczności z zasadami konstytucyjnym (zob. wyrok NSA z dnia 21 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3225/19 oraz prawomocne wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1003/16 i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Bd 181/18 odstępne na https://cbois.nsa.gov.pl).
Z tych też względów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wyrażone w tej materii stanowisko Sądu Wojewódzkiego było błędne.
Odnosząc się natomiast do podnoszonych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywodów, dotyczących wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia zaskarżonego wyroku, z uwagi na wskazanie przez Sąd Wojewódzki, iż - z jednej strony alimenty uzyskane przez skarżącego w 2016 r. stanowią alimenty, o których mowa w art. 21 ust. 1 pkt 127 lit. b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (co oznaczałoby, że tylko ich część podlega wliczeniu do dochodu), a z drugiej strony - dopuszczenie możliwości wliczenia do dochodu rodziny całej kwoty otrzymanych przez zaległych alimentów (bez wskazania jednak na jakiej podstawie prawnej miałoby nastąpić doliczenie do dochodu tej części alimentów otrzymanych przez skarżącego, które korzystały ze zwolnienia od opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych), stwierdzić należy, iż kwestie te nie mogły być przedmiotem kontroli instancyjnej w niniejszej sprawie. Jak wskazano bowiem na wstępie, Naczelny Sąd Administracyjny orzeka w granicach skargi kasacyjnej, które to granice wyznaczają podniesione w niej zarzuty.
Zatem skarżący kasacyjnie, chcąc podważyć prawidłowość zaskarżonego wyroku z uwagi na jego wadliwość konstrukcyjną, winien sformułować w tym zakresie stosowny zarzut naruszenia przepisu prawa procesowego (np. art. 141 § 4 p.p.s.a.), czego jednak w niniejszej skardze kasacyjnej zabrakło. Z tych też powodów Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył swoją kontrolę tylko do zbadania zagadnienia, zakreślonego podniesionym zarzutem prawa materialnego, a który – jak wyżej wspomniano – dotyczył jedynie wykładni art. 3 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 3 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 1 u.ś.r.
Mając powyższe na uwadze, jak również uwzględniając, iż w niniejszej sprawie skarżący wniósł skargę kasacyjną od wyroku, którego rozstrzygnięcie było dla niego korzystne, należało przyjąć, że skarga kasacyjna podlegała oddaleniu ponieważ, zaskarżony wyrok, mimo w części błędnego uzasadnienia, odpowiadał jednak prawu.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy administracji, ustalając dochód rodziny skarżącego w 2016 r., wezmą pod uwagę powyższe wywody Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące sposobu uwzględnienia kwoty alimentów zaległych.
W tej sytuacji, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) – orzekł jak w sentencji.