Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 534/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oraz przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat J.O. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) oraz kwotę 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć dwadzieścia groszy) stanowiącą 23% podatku od towarów i usług z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 10 stycznia 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 10 grudnia 2010 r., odmawiającą przyznania A.K. świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, A.K..
W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009, Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeśli wnioskodawca spełnia następujące warunki:
- - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- - nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS wyjaśnił również, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia.
W trakcie postępowania stwierdzono, iż z uwagi na zaistnienie szczególnych okoliczności wnioskodawca miał przyznane prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Powyższe świadczenie było wypłacane do 30 czerwca 2010 r., tj. do czasu ukończenia nauki w liceum ogólnokształcącym. Obecnie wnioskodawca ma 19 lat i jest zdolny do podjęcia zatrudnienia.
Ponadto Prezes ZUS zaznaczył, że same trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję A.K. wniósł o przywrócenie mu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wskazał, iż zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca i niezgodna ze stanem faktycznym sprawy. Zarzucił organowi, iż nie uwzględnił on faktu, że obecnie studiuje w trybie stacjonarnym – dziennym. Ponadto w mieście, w którym studiuje bardzo trudno jest znaleźć pracę.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Sąd I instancji uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W uzasadnieniu podał, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wprowadza on szczególną regulację prawną pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym (zwykłym).
Wyjaśnił, że świadczenia te mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Decyzja ta nie jest jednak dowolna, ograniczona jest czterema obligatoryjnymi przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wymienione przesłanki wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli (por. m. in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2000 r., sygn. II SA 2453/99, publ.
Pr. Pracy 2000/6/41). Do powyższego dodał, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek, a brak spełnienia którejkolwiek z nich, uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej to świadczenie.
Sąd I instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie bezopornym jest, iż skarżący nie spełnił dwóch przesłanek do przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Jest on bowiem osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, bowiem nie orzeczono w stosunku do niego żadnego stopnia niezdolności do pracy. Wskazał, iż warunkiem koniecznym, umożliwiającym organowi stwierdzenie zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest legitymowanie się przez stronę całkowitą niezdolnością do pracy, osiągnięciem przez nią wieku emerytalnego lub nie osiągnięciem wieku umożliwiającego podjęcie zatrudnienia (wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2002 r., II SA 2538/01, LEX nr 82806). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie uznano za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia kontynuowanie studiów niezależnie od systemu – stacjonarnego, zaocznego (wyrok NSA z dnia 26 października 2000 r., II 1088/00, LEX nr 51003, wyrok NSA z dnia 23 sierpnia 2001 r. sygn. akt II SA 708/01, LEX nr 121936).
Sąd nie zakwestionował trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego matki, jednak podkreślił, iż spełnienie jedynie tej przesłanki nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A.K., zaskarżając wyrok w całości zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.
1. art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, polegające na błędnej wykładni naruszonego przepisu prowadzącej do przyjęcia, iż skarżący nie spełnił wszystkich przesłanek uprawniających do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a to przesłanki wieku.
Ponadto zarzucono Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.
1. art. 7 w zw. z art. 8 Kpa poprzez naruszenie zasady zaufania obywatela do Państwa oraz naruszenie słusznego interesu skarżącego - polegające na oddaleniu skargi w oparciu o okoliczność, iż wiek skarżącego umożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej, podczas gdy skarżący kontynuuje studia w trybie dziennym.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że przesłankę wieku uprawniającego do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku - jako przesłankę niedookreśloną - należy interpretować zgodnie z okolicznościami konkretnego przypadku.
Nie można pominąć okoliczności, iż skarżący jest studentem I roku Politechniki Świętokrzyskiej Wydziału Elektrotechniki w trybie dziennym.
Studia te wymagają od skarżącego wytężonej nauki i wysiłku, zatem znalezienie zatrudnienia (zwłaszcza podczas pierwszych lat studiów) ujemnie wpłynęłoby na jego postępy i mogłoby narazić skarżącego na negatywne konsekwencje w postaci powtarzania roku albo zdawania egzaminów powtórkowych.
Ponadto, skarżący - ze względu na wysokie ceny najmu mieszkań -zmuszony jest przeznaczać czas na codzienne dojazdy do Kielc. Uniemożliwia mu to podjęcie pracy, gdyż pozostały czas przeznacza na naukę i pomoc matce.
W ocenie skarżącego, w zaskarżonym orzeczeniu sąd - za Prezesem ZUS -dokonał wadliwej interpretacji przesłanki wieku, od której zależy uzyskanie świadczenia, którego domaga się skarżący. Okoliczność, iż skarżący ukończył 18 lat miałaby znaczenie tylko wówczas, gdyby nie kontynuował edukacji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżony nią wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odpowiada prawu.
Analiza uzasadnienia skargi kasacyjnej pozwala stwierdzić, że w zasadzie wszystkie zawarte w niej zarzuty zmierzają do podważenia dokonanej przez Sąd I instancji oceny w zakresie zdolności skarżącego do podjęcia pracy zarobkowej z uwagi na ukończenie przez niego 18 roku życia oraz brak przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia.
W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009r. Nr. 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że A.K. ukończył 18 lat oraz, że wobec w/wym nie została orzeczona niezdolność do pracy. Zdaniem skargi kasacyjnej okoliczność, że skarżący ukończył 18 lat miałaby znaczenie tylko w sytuacji gdyby nie kontynuował dalej edukacji. W przekonaniu skarżącego kasacyjnie podjęcie studiów w trybie dziennym świadczy o niemożności wykonywania pracy zarobkowej.
Powracając do przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a zawartych w art. 83 ust. 1 ustawy, stwierdzić należy że tego rodzaju świadczenie może być przyznane tylko osobom niezdolnym do aktywności zawodowej z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy, oczywiście po spełnieniu wszystkich pozostałych przesłanek. W przepisie tym wiek oznacza pełnoletniość do osiągnięcia wieku emerytalnego, bez możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się, w przeciwieństwie do renty rodzinnej przyznawanej w normalnym trybie na podstawie art. 68 tej ustawy. (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2001r. II SA 2840/00 Lex nr. 54535).
Długość okresu pobierania renty rodzinnej na ogólnych zasadach (art.68 ustawy) zależy od wieku dziecka i kontynuowania nauki. Renta rodzinna dla dziecka nie jest uwarunkowana niemożnością podjęcia przez nie pracy. Dlatego na użytek uprawnień przyznawanych w drodze wyjątku za granice wiekową umożliwiającą podjęcie pracy zasadnie uznaje się 18 rok życia. Zgodnie bowiem z art.22 § 2 Kodeksu pracy pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat. Na warunkach określonych w dziale dziewiątym pracownikiem może być również osoba, która nie ukończyła 18 lat.
Z powyższego wynika, że Kodeks pracy tylko wyjątkowo, w odniesieniu do osób, które ukończyły 16 lat pozwala na ich zatrudnianie w charakterze pracownika, co do zasady ustala natomiast wiek 18 lat jako granicę z przekroczeniem której pozwala na podjęcie zatrudnienia.
Innymi słowy użyte w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS sformułowanie " nie mogą ze względu na wiek podjąć pracy " dotyczy osób pełnoletnich.
Bez znaczenia przy tym pozostaje okoliczność kontynuowania nauki po ukończeniu 18 roku życia. Analizowany przepis nie uzależnia przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym od pozostawania uczniem lub studentem po ukończeniu 18 roku życia. Nie ma też znaczenia tryb nauki w szkole wyższej (stacjonarny czy niestacjonarny). Istotne jest wyłącznie spełnienie, oprócz innych wymienionych w przepisie, przesłanki niemożności podjęcia pracy z uwagi na nieukończenie 18 roku życia.
W wyroku z dnia 28 stycznia 2010r. I OSK 160/10 Lex nr. 951985 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, ze zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek wnioskodawcy, który w ogóle uniemożliwia podjęcie pracy.
Z tych względów nie można skutecznie zarzucić Sądowi I instancji błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy, poprzez uznanie, że skarżący nie spełnił wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wydatku. Z chwilą ukończenia 18 roku życia skarżący utracił bowiem status osoby niezdolnej do podjęcia pracy z uwagi na wiek.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydając zaskarżony wyrok, nie naruszył też art. 7 i art. 8 Kpa.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można mówić o naruszeniu art. 7 Kpa w sytuacji gdy skarga kasacyjna nie kwestionuje stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Określona natomiast w art. 8 Kpa zasada pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej oznacza przestrzeganie przez organ reguł postępowania zawartych w Kpa i przepisach szczególnych. Skarga kasacyjna nie wskazuje, jakie przepisy procedury naruszył Prezes ZUS, a za nim Sąd I instancji uznając, że skarżący nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia o charakterze wyjątkowym. Nie stanowi nadużycia zasady zaufania wobec Państwa uzyskanie przez osobę zainteresowaną w związku z ukończeniem 18 roku życia zdolności do zarobkowania, a tym samym zdolności do zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Jest ono bowiem niezależne od poczynań Państwa i stanowi obowiązek każdego z nas. Łączenie nauki z pracą w obecnym czasie nie stanowi zjawiska wyjątkowego, a wręcz staje się regułą.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.