Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 marca 2016 roku sygn. akt VII SA/Wa 1026/15 wydanym w sprawie ze skargi J. P. i D. S. na decyzję Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego z dnia [...] lutego 2015 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia braku naruszenia przepisów rozporządzenia przez przewoźnika lotniczego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego z dnia [...] lipca 2014 r. znak: [...] oraz z dnia [...] października 2014 r. znak: [...].
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Po rozpoznaniu wniosków D. S. i J. P., pasażerek lotu z dnia [...] listopada 2012 r. na trasie M. - B. nr [...], Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego wydał decyzje z dnia [...] lipca 2014 r. znak: [...] oraz z dnia [...] października 2014 r. znak: [...], w których stwierdził brak naruszenia przez [...] Ltd. z siedzibą w D. przepisów rozporządzenia (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiającego wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylającego rozporządzenie nr 295/91/EWG (Dz. Urz. UE L 2004.46.1, dalej zwane: rozporządzenie (WE) nr 261/2004). Zaskarżoną decyzją organ utrzymał powyższe decyzje w mocy, powołując się na art. 205a ust. 1, art. 205b ust. 1 pkt 1 i art. 209 ust. 4 ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. - Prawo lotnicze (Dz. U. z 2013 r., poz. 1393 ze zm., dalej zwana: Prawo lotnicze) oraz na art. 5, art. 7, art. 8, art. 9 i art. 14 rozporządzenia (WE) nr 261/2004.
Z uzasadnienia wynikało, że lot nr [...] został odwołany z powodu wystąpienia mgły na lotnisku w M., o czym przewoźnik poinformował pasażerów dwie godziny po planowanym starcie. Pasażerki D. S. i J. P. zrezygnowały z odbycia podróży lotniczej w innym terminie i otrzymały zwrot pełnych kosztów biletów. W ocenie organu - z uwagi na fakt, że żadna z pasażerek nie oczekiwała na start alternatywnego lotu - przewoźnik nie był zobowiązany do zapewnienia im bezpłatnie pomocy, o której mowa w art. 9 ust. 1 lit. a) i b) i ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004. Organ zaznaczył, że nawet w razie uznania, że przez dwie godziny od planowanego startu lot miał status lotu opóźnionego, a dopiero z upływem tego czasu przewoźnik oświadczył, że odwołuje ten lot, pasażerki nie nabyłyby (przez fakt dwugodzinnego opóźnienia) prawa do takiej pomocy. Podkreślił, że w myśl art. 6 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (WE) nr 261/2004 prawo to powstaje w przypadku opóźnienia lotu do 1500 km (odległość pomiędzy lotniskiem w M. a lotniskiem w B. wynosi 1118 km), jeżeli przewoźnik ma uzasadnione powody, by przewidywać, że lot będzie opóźniony w stosunku do planowego startu o dwie lub więcej godzin.
Ponadto zdaniem Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego w sprawie nie został ujawniony żaden dowód pozwalający wzruszyć zawarte w art. 209 ust. 4 Prawa lotniczego domniemanie, że pasażerowie zostali poinformowani o przysługujących im prawach. Organ zwrócił też uwagę na fakt, że na lotnisku w M. powszechnie dostępna jest informacja o prawach pasażera.
Skargę na tę decyzję do WSA w Warszawie złożyły D. S. i J. P., zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 5 w zw. z art. 8 Rozporządzenia (WE) nr 261/2004 poprzez błędną ich interpretację polegającą na przyjęciu, że przepisy te nie nakładają na przewoźnika lotniczego obowiązku zorganizowania alternatywnego przelotu na trasie, na jaką strony zawarły umowę przewozu; art. 14 tego rozporządzenia poprzez błędną jego interpretację i przyjęcie, że przewoźnik lotniczy nie ma obowiązku wręczania każdemu pasażerowi pisemnej informacji o przepisach na temat odszkodowania i pomocy oraz o sposobach skontaktowania się z wyznaczonym organem krajowym; art. 209 ust. 4 Prawa lotniczego poprzez błędną jego interpretacje i zastosowanie w sytuacji, w której prawidłowa interpretacja powinna prowadzić do stwierdzenia, że powyższy przepis odnosi się wyłącznie do obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w przewozie lotniczym poczty; art. 205b ust. 5 Prawa lotniczego poprzez jego wadliwą wykładnię i niezastosowanie, podczas gdy jego prawidłowa wykładnia prowadzi do wniosku, że ciężar udowodnienia, że uprawnienia przysługujące pasażerowi na podstawie przepisów, o których mowa w art. 205a ust. 1 tej ustawy, nie zostały naruszone, spoczywa tylko i wyłącznie na przewoźniku lotniczym.
Poza tym podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, tj. art. 7, 8 oraz 77 k.p.a., polegającego na: nieuwzględnieniu słusznego interesu strony, błędnym i niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego w sprawie oraz niepodjęciu wszelkich czynności do ustalenia pełnego stanu faktycznego sprawy; a także art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wadliwe uzasadnienie decyzji. Ponadto zarzucono organowi błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonych decyzji.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.
Uczestnik postępowania [...] Limited przedstawił stanowisko, w którym nie zgodził się z zarzutami skargi, podzielił natomiast stanowisko Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego zajęte w zaskarżonej decyzji.
Powołanym na wstępie wyrokiem WSA w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnił skargę, uznając, że zaskarżona decyzja narusza prawo. Sąd I instancji wskazał, że w treści art. 5 rozporządzenia (WE) nr 261/2004 nie została określona jakakolwiek przesłanka, której spełnienie warunkuje otrzymanie pomocy od przewoźnika lotniczego. W ocenie Sądu nie znajduje oparcia w przepisach prawa teza organu, że decyzja skarżących o rezygnacji z lotu do B. automatycznie skutkowała zwolnieniem przewoźnika z obowiązku objęcia ich opieką. W tej sytuacji Sąd uznał za zasadne zawarte w skardze zarzuty, że wobec odwołania lotu przewoźnik był zobligowany do zapewnienia pasażerkom pomocy, o której mowa w art. 9 ust. 1 lit. a i ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004.
Podkreślił, że przez określony w powołanym wyżej rozporządzeniu czas opóźnienia rozumieć należy okres od planowanego odlotu do podania komunikatu o odwołaniu lotu, który w sprawie wyniósł niespełna dwie godziny.
Ponadto w ocenie Sądu I instancji w sprawie doszło do naruszenia art. 14 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004, bowiem przewoźnik nie wręczył skarżącym pisemnych informacji o przysługujących im prawach. Sąd podkreślił, że jest to bezwzględny obowiązek przewoźnika i nie ma przy tym znaczenia, czy pasażerowie zostali wcześniej poinstruowani ustnie. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie nie zachodziło też domniemanie, o którym mowa w art. 209b ust. 4 Prawa lotniczego. Ma ono bowiem zastosowanie jedynie w przypadku, gdy przewoźnik, pomimo zaniedbania obowiązku poinformowania pasażerów o przysługujących im prawach, wykonał wszystkie pozostałe obowiązki wynikające z rozporządzenia (WE) nr 261/2004. [...] Ltd., poza naruszeniem art. 14 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004, dopuścił się zaś naruszenia innych postanowień tego aktu. Brak jest w tej sytuacji podstaw do zastosowania tego domniemania.
Skargę kasacyjną od tego wyroku złożył [...] Ltd., zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1 lit. a) w zw. z art. 9 ust. 1 lit. a) i ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004 poprzez jego błędną wykładnię i stwierdzenie, że [...] był zobowiązany do udzielenia pasażerkom pomocy w postaci bezpłatnych posiłków oraz napojów w ilościach adekwatnych do czasu oczekiwania, a także dwóch rozmów telefonicznych, dwóch dalekopisów, dwóch przesyłek faksowych lub e-mailowych, w sytuacji gdy pasażerki po niespełna dwóch godzinach oczekiwania otrzymały informację, że lot został odwołany i niezwłocznie skorzystały z uprawnienia do zwrotu ceny za bilet, a tym samym zrezygnowały z przelotu i nie oczekiwały już na kolejne połączenie, a co za tym idzie nie powstał obowiązek udzielania im pomocy na podstawie rozporządzenia (WE) nr 261/2004; a także naruszenie art. 209b ust. 4 Prawa lotniczego poprzez jego niezastosowanie i stwierdzenie, że sprawie nie zachodzi domniemanie, że pasażerowie zostali poinformowani o przysługujących im prawach, w sytuacji, gdy przewoźnik wykonał wszystkie pozostałe obowiązki wynikające z rozporządzenia (WE) nr 261/2004.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w treści art. 9 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (WE) nr 261/2004 określono w sposób wyraźny przesłankę otrzymania pomocy - powinna być adekwatna do czasu oczekiwania. Zdaniem skarżącej kasacyjnie spółki adekwatność pomocy powinna być rozumiana jako odpowiednia ilość posiłków oraz napojów w stosunku do czasu oczekiwania. Zaznaczono, że art. 6 wspomnianego rozporządzenia określa w sposób precyzyjny, jaki czas oczekiwania należy uznać za na tyle długi, że powoduje powstanie przedmiotowego obowiązku. W ocenie skarżącej kasacyjnie udzielenie jakiejkolwiek pomocy w przypadku oczekiwania przez pasażerów przez okres nieprzekraczający dwóch godzin jest nieadekwatne. Powołując się na motyw trzynasty preambuły rozporządzenia (WE) nr 261/2004, podkreślono, że prawo do opieki, o którym mowa w art. 9 tego aktu, w przypadku odwołania lotu znajduje zastosowanie w sytuacji oczekiwania przez pasażera na lot następny. Natomiast w sytuacji, gdy pasażer rezygnuje z przelotu i korzysta z uprawnienia do zwrotu opłaty za bilet, taka pomoc nie będzie przysługiwała.
Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego pozostawił kwestię oceny skargi kasacyjnej do oceny Sądu i wniósł o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego od skarżącego kasacyjnie przewoźnika. Natomiast D. S. i J. P. wniosły o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego od skarżącego kasacyjnie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego Sądu, wynikająca z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. tj. 2017, poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny, jako sąd drugiej instancji, rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania sądowego, która jednakże w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Przy braku przesłanek nieważnościowych w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Jak to już wskazał Sąd pierwszej instancji stan faktyczny w niniejszej sprawie ustalony przez Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego jest niesporny, a skarżący kasacyjnie przewoźnik lotniczy podniósł w skardze kasacyjnej tylko zarzuty naruszenia prawa materialnego. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny jako podstawę faktyczną przyjął ustalenia dokonane przez organ i zaaprobowane przez Sąd pierwszej instancji.
Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.
Zasadny jest zarzut naruszenia art. 5 ust. 1 lit. a) w zw. z art. 9 ust. 1 lit. a) i ust. 2 Rozporządzenia. Z treści art. 5 ust. 1 lit. a) i b) Rozporządzenia wynika, że w przypadku odwołania lotu, pasażerowie, których to odwołanie dotyczy, otrzymują pomoc od obsługującego przewoźnika lotniczego, zgodnie z art. 8 oraz z art. 9 ust. 1 lit. a) i art. 9 ust. 2 Rozporządzenia. Z wyszczególnionych wyżej regulacji wynika, iż, w przypadku odwołania lotu przewoźnik winien między innymi bezpłatnie zapewnić pasażerom posiłki oraz napoje w ilościach adekwatnych do czasu oczekiwania, a nadto umożliwić pasażerom bezpłatnie wykonanie dwóch rozmów telefonicznych, dwóch dalekopisów, dwóch przesyłek faksowych lub e-mailowych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji w treści art. 5 Rozporządzenia nie została określona jakakolwiek przesłanka, której spełnienie warunkuje otrzymanie rzeczonej pomocy, zatem przyjęta przez Prezesa ULC teza, iż decyzja skarżących o rezygnacji z lotu do Bolonii, automatycznie skutkowała zwolnieniem przewoźnika z obowiązku objęcia ich opieką nie znajduje oparcia w jakimkolwiek przepisie prawa.
W związku z tym Sąd pierwszej instancji uznał, że zasadnie skarżące podnoszą, iż wobec odwołania lotu przewoźnik był zobligowany do zapewnienia im pomocy, o której mowa w art. 9 ust. 1 lit. a) i art. 9 ust. 2 Rozporządzenia. Jak to jednak trafnie podnosi skarżący kasacyjnie, Sąd pierwszej instancji nie dostrzegł, że z treści art. 9 ust. 1 lit. a) i ust. 2 Rozporządzenia wynika, że w przypadku odwołania do art. 9 (prawo opieki) pasażerowie otrzymują bezpłatnie posiłki oraz napoje "w ilościach adekwatnych do czasu oczekiwania" a ponadto pasażerom bezpłatnie przysługuje wykonanie dwóch rozmów telefonicznych, dwóch dalekopisów, dwóch przesyłek faksowych lub e-mailowych. Adekwatność pomocy, o której mowa w art. 9 ust. 1 lit. a) Rozporządzenia powinna być rozumiana jako odpowiednia ilość posiłków oraz napojów w stosunku do czasu oczekiwania. W rezultacie uznać należy, iż w przypadku bardzo krótkiego czasu oczekiwania, udzielenie wspomnianej pomocy nie jest wymagane przepisami Rozporządzenia, gdyż jest nieadekwatne do czasu oczekiwania.
Jak słusznie podnosi skarżący kasacyjnie, w kwestii oceny, jaki odcinek czasu uznać należy za na tyle długi, aby udzielenie wspomnianej pomocy było obowiązkiem przewoźnika, zauważyć należy, że w art. 6 Rozporządzenia, który dotyczy lotów opóźnionych, precyzyjnie wskazuje się na takie okresy. Zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 Rozporządzenia, w przypadku opóźnionych lotów do 1.500 kilometrów, należy udzielić pasażerom stosownej i adekwatnej pomocy opisanej w art. 9 ust. 1 lit. a i ust. 2 po upływie dwóch lub więcej godzin od planowanego startu. Dodatkowo w art. 11 Rozporządzenia wskazuje się wyraźnie na istnienie jednego wyjątku od stosowania wspomnianych limitów czasowych - nie obowiązują one w przypadku osób o ograniczonej możliwości poruszania się. W rezultacie, należy przyjąć, że europejski prawodawca dokonał oceny adekwatności pomocy wskazanej w art. 9 ust. 1 lit. a) rozporządzenia w taki sposób, iż uznał udzielenie jakiejkolwiek pomocy, w przypadku oczekiwania przez pasażerów przez okres nieprzekraczający dwóch godzin za nieadekwatne.
To stanowisko ma również odpowiednie zastosowanie do pomocy wskazanej w art. 9 ust. 2 Rozporządzenia - do której artykuł 6 ust. 1 w przypadku opóźnienia lotu ma zastosowanie wprost – do przypadków odwołania lotu.
Z niekwestionowanych ustaleń w sprawie wynika, że odwołanie lotu nastąpiło po niecałych dwóch godzinach. Wobec tego skarżącym nie przysługiwała pomoc z art. 9 ust. 1 lit. a) i ust. 2 Rozporządzenia a przewoźnikowi lotniczemu nie można zarzucić naruszenia prawa w tym zakresie.
Zasadność zarzutu pierwszego skargi kasacyjnej determinuje trafność zarzutu drugiego, wbrew bowiem stanowisku Sądu pierwszej instancji w sprawie ma zastosowanie domniemanie z art. 209b ust. 4 ustawy Prawo lotnicze. Sąd pierwszej instancji uznał, że przewoźnik nie wywiązał się z obowiązku wynikającego z art. 14 ust. 2 Rozporządzenia. Artykuł 14 ust. 2 Rozporządzenia nakłada na obsługującego przewoźnika lotniczego expressis verbis obowiązek wręczenia każdemu pasażerowi pisemnej informacji o przepisach na temat odszkodowania i pomocy zgodnie z Rozporządzeniem. Jednak stosownie do treści art. 209b ust. 4 ustawy Prawo lotnicze, jeżeli przewoźnik pomimo zaniedbania obowiązku informowania pasażerów o przysługujących im prawach, wykonał wszystkie pozostałe obowiązki wynikające z rozporządzenia, domniemywa się, że pasażerowie zostali poinformowani o przysługujących im prawach.
Jak wynika z przedstawionego wyżej stanowiska NSA skarżący kasacyjnie zwrócił skarżącym koszty biletów i nie był zobowiązany do udzielenia pomocy skarżącym wskazanej w art. 9 ust. 1 lit. a) i ust. 2 Rozporządzenia. Ponadto skarżące nie wniosły skargi kasacyjnej od częściowo niekorzystnego dla nich stanowiska Sądu pierwszej instancji w tym co do tego, że przewoźnik nie był też zobowiązany do wypłaty skarżącym odszkodowania z art. 7 Rozporządzenia. Zatem przyznały trafność tego stanowiska. W konsekwencji należy przyjąć, że przewoźnik lotniczy wykonał wszystkie pozostałe obowiązki wynikające z rozporządzenia. Wobec tego stosownie do art. 209b ust. 4 ustawy Prawo lotnicze domniemywa się, że skarżące zostały poinformowane o przysługujących im prawach.
Mając na względzie zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną i uchylił zaskarżony wyrok a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, rozpoznał skargę.
Zasadność zarzutów kasacyjnych wskazuje na nietrafność zarzutów zawartych w tym zakresie w skardze wniesionej przez pasażerki. Jak już podano, skarżące nie wniosły skargi kasacyjnej od częściowo niekorzystnego dla nich stanowiska Sądu pierwszej instancji w tym co do tego, że przewoźnik nie był zobowiązany do wypłaty skarżącym odszkodowania z art. 7 Rozporządzenia. Zatem nie podważyły tego stanowiska. Ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji w tym zakresie, zgadza się też Naczelny Sąd Administracyjny. To wszystko przesądza o zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Prezesa ULC - który prawidłowo stwierdził brak naruszenia przez przewoźnika lotniczego przepisów Rozporządzenia w stosunku do skarżących pasażerek - i w konsekwencji o niezasadności skargi. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił także skargę.