Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 28 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 1628/14 oddalił skargę E. K. na zarządzenie Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie udostępniania miejsc pod groby na cmentarzu.
Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:
Zarządzeniem z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], wydanym na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r., Nr 142 poz. 1591 z późn. zm., dalej: "u.s.g.") oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2000 r. Nr 23, poz. 295 z późn. zm., dalej: "u.o.c."), Prezydent Miasta [...] wyraził zgodę na udostępnienie osobie żyjącej, na cmentarzach komunalnych w [...] jednego miejsca pod grób oraz ustalił, że miejsca grzebalne udostępniane będą jedynie mieszkańcom Miasta [...] (§ 1 ust. 1 i 2 zarządzenia). Wykonanie zarządzenia powierzył Dyrektorowi Zarządu Zieleni Miejskiej w [...] (§ 2 zarządzenia).
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, poprzedzonej wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa, E. K. wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonego zarządzenia oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Zdaniem skarżącej zarządzenie narusza przepisy art. 140, ewentualnie art. 348 w zw. z art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm., dalej: "k.c.") oraz art. 10 ust. 1 u.o.c., bowiem błędnie stanowi, że nie ma ona prawa do przeniesienia na rzecz podmiotu trzeciego przysługujących jej uprawnień do grobu. Skarżąca podniosła, że przepis art. 10 ust. 1 u.o.c. określa wyłącznie krąg osób uprawnionych do miejsca grzebalnego, w którym został już dokonany pochówek. W innych przypadkach prawo do miejsca pod grób jest prawem zbywalnym i może być w sposób dowolny przenoszone na osoby trzecie. Mające pierwotnie majątkowy charakter uprawnienie do dysponowania grobem przybiera postać prawa niemajątkowego i nieprzenoszalnego dopiero z chwilą pochowania w grobie zwłok ludzkich.
Ponadto zdaniem strony skarżącej kwestionowanym zarządzeniem Prezydent naruszył przepisy art. 40 ust. 1 i 2 w zw. z art. 41 ust. 1 i 2 u.s.g., gdyż wskazane normy nie dają podstaw do stanowienia aktów prawa miejscowego przez organ wykonawczy gminy.
W odpowiedzi na skargę Prezydent Miasta [...] wniósł o jej oddalenie.
Podał, że zaskarżone zarządzenie nie jest aktem prawa miejscowego i nie reguluje kwestii przenoszenia praw do grobu. Podjęte zostało w sprawie udostępniania osobom żyjącym miejsc pod groby na cmentarzach komunalnych, gdyż z uwagi na charakter miejsca grzebalnego brak jest podstaw do udostępniania osobie więcej niż jednego miejsca grzebalnego. W 2012 r. skarżącej zostało udostępnione miejsce pod grób murowany na okres 20 lat, za które uiściła opłatę. Obecnie chce ona przenieść prawa do korzystania z gruntu pod grób na rzecz swojej sąsiadki, jednakże kwestia ta nie jest przedmiotem kwestionowanego zarządzenia.
Zdaniem organu zaskarżone zarządzenie nie narusza wskazanych w skardze przepisów k.c., gdyż z prawa do grobu nie wynika prawo własności lub posiadania. Właścicielem nieruchomości, na której zlokalizowane jest miejsce pod grób jest Gmina Miasto [...], zaś skarżąca jest tylko i wyłącznie użytkownikiem tego miejsca. Bez znaczenia pozostaje w tym przypadku fakt wykonania części podziemnej grobowca, gdyż grób taki nie stanowi przedmiotu odrębnej od gruntu własności. Stąd też miejsce pod grób nie jest rzeczą w rozumieniu k.c. i nie może być przedmiotem obrotu rynkowego, bo nie taki jest jego cel. Zbycia miejsca grzebalnego innej osobie nie przewiduje również u.o.c. W myśl przepisów tej ustawy, osobą, która może korzystać z miejsca grzebalnego jest wyłącznie osoba, która uiściła opłatę za to miejsce i jej rodzina. Po uiszczeniu opłaty, jeżeli w tym czasie osoba uprawniona zmieni decyzję, może jedynie oddać miejsce z powrotem zarządcy cmentarza, lecz nie może zbyć go innej osobie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga jest niezasadna.
Sąd wskazał, że zasadniczą podstawę w procesie kontroli legalności uchwał i zarządzeń organów samorządu gminnego stanowi to, czy stronie skarżącej przysługuje legitymacja skargowa do zaskarżenia tych aktów na podstawie art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.). Według treści powołanego wyżej artykułu, każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub zarządzeniem podjętymi przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, może - po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia - zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego.
Sąd podkreślił, że uwzględnienie skargi na podstawie przytoczonej wyżej regulacji może nastąpić jedynie wówczas, gdy zostanie wykazane nie tylko posiadanie przez stronę wnoszącą skargę interesu prawnego lub uprawnienia, ale także naruszenie przez organ tych chronionych prawem wartości. Do cech interesu prawnego zalicza się jego realność, co powoduje wykluczenie interesów czysto hipotetycznych. Działanie organu administracji musi wpływać w sposób bezpośredni na sytuację prawną konkretnego podmiotu. Skarga złożona na podstawie art. 101 ust. 1 u.s.g. nie może być zatem uwzględniona, jeżeli akt organu samorządu gminnego nie narusza interesu prawnego strony skarżącej.
Zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała, że jej interes prawny został naruszony postanowieniami zarządzenia Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2011 r., nr [...].
Sąd stwierdził, że objęte skargą zarządzenie jest aktem z zakresu administracji publicznej, gdyż dotyczy kwestii realizacji przez organy Gminy Miasta [...] zadania publicznego polegającego na utrzymaniu i zarządzaniu cmentarzem komunalnym w [...]. Utrzymanie i zarządzanie cmentarzami komunalnymi należy w świetle art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz.U. z 2011 r., Nr 118, poz. 687 ze zm.), do ustawowych obowiązków organów wykonawczych gminy, zaś w świetle art. 7 ust. 1 pkt 13 u.s.g. zadania własne gminy obejmują sprawy cmentarzy gminnych. Zarządzenie to ze względu na swój przedmiot ustala sytuację administracyjnoprawną strony skarżącej, bowiem jak wynika z nadesłanych do WSA dokumentów, E. K. jest mieszkańcem gminy, czyli osobą wskazaną w § 1 ust. 2 zarządzenia. Stosownie do tej regulacji, miejsca grzebalne na cmentarzach komunalnych w [...] udostępniane będą jedynie mieszkańcom Miasta [...].
Ponieważ skarżąca przed wniesieniem skargi wezwała Prezydenta Miasta [...] do usunięcia naruszenia interesu prawnego jakiego zdaniem strony dopuścił się ten organ przy wydawaniu zarządzenia (vide: pismo z dnia 20 sierpnia 2014 r. o dacie wpływu do organu 2 września 2014 r.), to zostały spełnione ustawowe warunki dopuszczalności skargi ustanowione w treści art. 101 ust. 1 u.s.g.
W ocenie Sądu trafnie podnosi Prezydent Miasta [...], że jego zarządzenie nie reguluje choćby w drobnym zakresie kwestii przenoszenia praw do grobu. Niewątpliwie jego treść wyraża zgodę Prezydenta na udostępnienie osobie żyjącej jednego miejsca pod grób na cmentarzu komunalnym. Miejsca te mogą być udostępniane jedynie mieszkańcom Miasta [...]. Zadanie wykonania postanowień tego aktu Prezydent powierzył Dyrektorowi Zarządu Zieleni Miejskiej w [...]. Zdaniem Sądu, wbrew temu co twierdzi w swej skardze oraz w wezwaniu do usunięcia naruszenia interesu prawnego E. K., przedmiot skargi nie zakazuje jak i nie ogranicza skarżącej w przenoszeniu praw do grobu. Prezydent swym zarządzeniem nie zakazał skarżącej dokonywania czynności prawnych o skutku rozporządzającym względem przysługującego jej prawa do miejsca grzebalnego, czyli miejsca służącego do pochowania zmarłego. W konsekwencji, zarządzenie Prezydenta Miasta [...] nie pogarsza sytuacji prawnej skarżącej, a więc nie może naruszać jej interesu prawnego w sposób w jaki to w skardze zdefiniowano.
Sąd uznał, że zaskarżone do WSA zarządzenie Prezydenta Miasta [...] nie narusza powołanych w skardze przepisów prawa dotyczących kwestii obrotu prawem do miejsca grzebalnego, bowiem nie normuje w żadnym ze swych postanowień tego czy skarżąca może czy nie może przenosić przysługujących jej praw do grobu na cmentarzach komunalnych w [...]. Sąd odpowiadając na zarzut naruszenia art. 40 ust. 1 i 2 i art. 41 ust. 1 i 2 u.s.g., uznał go za niezasadny, bowiem przedmiotowe zarządzenie nie jest aktem prawa miejscowego jak twierdzi skarżąca. Prezydent Miasta [...] nie powołał powyższych regulacji w treści zarządzenia. Organ wydając ten akt nie twierdził również, że jest on aktem prawa miejscowego, a więc aktem prawa powszechnie obowiązującego. Stanowisko to podtrzymano w odpowiedzi na skargę, trafnie przyjmując, że art. 30 ust. 1 u.s.g. oraz art. 2 ust. 1 u.o.c. nie przyznają organowi gminy kompetencji do stanowienia aktów prawa miejscowego.
Nawet gdyby uznać, że postanowienia tego aktu zawierają normy postępowania o charakterze powszechnie obowiązującym na terenie gminy, to nie sposób stwierdzić, że wpływają one negatywnie na interes prawny skarżącej, skoro na ich podstawie jako mieszkaniec Miasta [...] uzyskała dostęp do składnika mienia gminy.
W ocenie Sądu interes prawny strony skarżącej nie został w jakimkolwiek stopniu naruszony na skutek wydania przez Prezydenta Miasta [...] zarządzenia z dnia [...] maja 2011 r., nr [...], a więc skargę należało oddalić, o czym orzeczono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła E. K., zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie (a w razie zaistnienia przesłanek o których mowa w art. 188 p.p.s.a. merytoryczne rozpoznanie skargi - w tym stwierdzenie nieważności zaskarżonego zarządzenia) oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca kasacyjnie zarzuciła naruszenie:
- 1. art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 10 ust. 1 u.o.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (brak rozważenia wyszczególnionych przez skarżącą zarzutów) - co miało oczywisty wpływ na wynik sprawy (brak stwierdzenia nieważności kwestionowanego aktu),
- 2. art. 135 p.p.s.a. poprzez brak jego zastosowania w sytuacji, gdy istniał ku temu prawny obowiązek - co miało niewątpliwy wpływ na wynik przedmiotowego postępowania (brak rozważenia podstaw do stwierdzenia nieważności zarządzenia na podstawie jego treści - w tym elementów, które WSA uznało za pozostające poza treścią skargi),
- 3. art. 133 § 1 w zw. z art. 106 § 4 p.p.s.a. poprzez brak uwzględnienia elementów, które Sąd winien wziąć pod uwagę z urzędu (fakty powszechnie znane, tj. stanowisko organu w stosunku do możliwości przenoszenia praw do miejsc grzebalnych) - co miało oczywisty wpływ na wynik przedmiotowego postępowania,
- 4. przepisu prawa materialnego, tj. art. 140 k.c., ewentualnie przepisu art. 348 w zw. z art. 336 k.c. (jeśliby uznać, że oddanie przez zarząd cmentarza miejsca pod grób skutkuje dla skarżącej uprawnieniem do wykonywania swoistego władztwa faktycznego nad grobem i odpowiada tym samym posiadaniu zależnemu) poprzez ich nieuwzględnienie i tym samym błędne uznanie, że skarżąca nie ma prawa do przeniesienia na podmiot trzeci przysługujących jej uprawnień do grobu,
- 5. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 40 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 41 ust. 1 i ust. 2 u.s.g. poprzez ich błędną wykładnię - wskazane przepisy nie dają podstaw do stanowienia kwestionowanych aktów prawa miejscowego przez organ wykonawczy gminy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd I instancji niezasadnie stwierdził, że skarżąca nie kwestionowała umieszczenia w zaskarżonym zarządzeniu zakazu możliwości dysponowania przez jedną osobę większą ilością miejsc grzebalnych. W ocenie skarżącej kasacyjnie nie ma żadnych podstaw do tego, aby jej żądania ograniczać wyłącznie do naruszenia wąsko pojętej możliwości przenoszenia miejsca pod grób, bowiem skarżąca od samego początku podnosiła żądanie w zakresie uchylenia samego zarządzenia (ze względu na jego sprzeczny z prawem cel) lub stwierdzenia jego nieważności. Skarżąca podniosła, że kwestionowała całość zarządzenia, którego celem było wprowadzenie na terenie Miasta [...] całkowitego podporządkowania uprawnień do miejsca grzebalnego odgórnej decyzji Gminy. Wskazała, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami skargi, więc winien badać też inne uchybienia, a nie tylko naruszenie wąsko pojętej możliwości przenoszenia miejsca pod grób na inną osobę.
Skarżąca kasacyjnie zwróciła uwagę na Polecenie nr [...] z dnia [...] grudnia 2013 r. wydane przez Zarząd Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej w [...], w którym powołując się na kwestionowane zarządzenie wyraźnie zakazano potencjalnym nabywcom przenoszenia prawa do miejsca grzebalnego, co w ocenie skarżącej potwierdza ogólny zamysł i pojemność zaskarżonego zarządzenia. Podstawą wydania zarządzenia - jak wyjaśnia we wskazanym Poleceniu Zarząd Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej w [...] - była chęć ograniczenia kumulowania praw do grobu w jednych rękach. Kwestionowane zarządzenie - mimo że nie mówi tego wprost - miało za zadanie wprowadzenie ogólnego zakazu przenoszenia (w sposób niekontrolowany przez Gminę) uprawnienia do miejsca grzebalnego.
W ocenie skarżącej kasacyjnie konsekwencją błędnego uznania przez WSA w Rzeszowie, że zaskarżone zarządzenie nie rozstrzyga o możliwości bądź niemożliwości przenoszenia prawa do miejsca grzebalnego, był brak rozstrzygnięcia w zakresie tego, czy przenoszenie wskazanego prawa było w przedmiotowym przypadku w ogóle niedopuszczalne.
Skarżąca kasacyjnie nie zgodziła się również ze stanowiskiem WSA w Rzeszowie zawartym w postanowieniu z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 173/15, w którym Sąd ten uznał za niedopuszczalne zaskarżenie Polecenia nr [...] z dnia [...] grudnia 2013 r.
W ocenie skarżącej kasacyjnie, błędna jest interpretacja, zgodnie z którą art. 10 ust. 1 u.o.c. daje możliwość dokonywania zmian w prawie do miejsca grzebalnego wyłącznie w ramach członków najbliższej rodziny. Przepis ten ma bowiem to znaczenie, że określa osoby uprawnione do miejsca grzebalnego, w którym został już dokonany pochówek. W pozostałych przypadkach, uprawnienie do miejsca pod grób, jako prawo zbywalne, może być w sposób dowolny przenoszone na osoby trzecie.
Skarżąca kasacyjnie podtrzymała ponadto stanowisko, że kwestionowany akt został wydany w sposób sprzeczny z przepisami art. 40 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 41 ust. 1 i ust. 2 u.s.g., bowiem wskazane przepisy nie dają podstaw do stanowienia aktów prawa miejscowego przez organ wykonawczy gminy. Tylko gdy przepisy ustaw szczególnych przyznają taką kompetencję, organ wykonawczy jest właściwy do stanowienia aktów prawa miejscowego. Art. 2 ust. 1 u.o.c. takiej kompetencji wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) nie przyznaje.
Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył Prezydent Miasta [...], wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów zastępstwa według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie przesłanki uzasadniające nieważność postępowania, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowego nie wystąpiły. Tym samym należało rozpoznać sprawę w granicach zgłoszonych zarzutów kasacyjnych.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że w przypadku wniesienia skargi na uchwałę lub zarządzenie organu gminy na podstawie art. 101 ust. 1 u.s.g., zasadniczą kwestią, którą musi rozstrzygnąć sąd przed przystąpieniem do kontroli zaskarżonego aktu pod kątem jego legalności, jest ocena legitymacji skargowej skarżącego. Zgodnie bowiem z art. 101 ust. 1 u.s.g. każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub zarządzeniem podjętymi przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, może - po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia - zaskarżyć uchwałę lub zarządzenie do sądu administracyjnego. Z przepisu tego wynika, że uprawnienie do wniesienia skargi na jego podstawie przysługuje wyłącznie temu podmiotowi, którego interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone. Interes prawny wnoszącego skargę w trybie art. 101 ust. 1 u.s.g. musi wynikać z normy prawa materialnego kształtującej sytuację prawną skarżącego.
Kryterium "interesu prawnego" ma zatem charakter materialnoprawny i wymaga stwierdzenia związku między sferą indywidualnych praw i obowiązków skarżącego, a kwestionowanym w skardze aktem lub czynnością organu administracji. Niemożność wykazania naruszenia konkretnego interesu prawnego lub uprawnienia prowadzi natomiast do wniosku, że wnoszący skargę nie ma legitymacji procesowej do zaskarżenia uchwały lub zarządzenia. Dopiero wykazanie naruszenia interesu prawnego lub uprawnienia otwiera drogę do merytorycznej kontroli zaskarżonej uchwały lub zarządzenia.
W niniejszej sprawie, co należy wyraźnie zaznaczyć, powodem oddalenia skargi było uznanie przez Sąd I instancji, że skarżąca nie wykazała, że jej interes prawny został naruszony postanowieniami zarządzenia Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2011 r., nr [...]. Skarga kasacyjna nie zawiera natomiast zarzutu naruszenia art. 101 ust. 1 u.s.g., a zatem stanowisko Sądu w tym zakresie nie zostało skutecznie podważone. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie uwzględniają charakteru postępowania zainicjowanego skargą złożoną w trybie art. 101 ust. 1 u.s.g., dlatego też skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona.
Niezasadne są zarzuty naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 10 ust. 1 u.o.c. i art. 135 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie zaś z art. 135 p.p.s.a., Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie, czego skarga kasacyjna skutecznie nie podważyła, Sąd stwierdził, że interes prawny skarżącej nie został naruszony na skutek wydania zaskarżonego zarządzenia. Brak było zatem podstaw do jego merytorycznej kontroli. Z tych powodów nie mógł odnieść zamierzonego skutku również zarzut naruszenia art. 133 § 1 w zw. z art. 106 § 4 p.p.s.a.
Brak jest również podstaw do kwestionowania stanowiska zawartego w postanowieniu WSA w Rzeszowie z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 173/15 odnośnie niedopuszczalności wniesienia skargi na Polecenie Zarządu Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej – [...] sp. z o.o. z siedzibą w [...] z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...]. Zarzuty podważające prawidłowość tego stanowiska mogłyby być podniesione w skardze kasacyjnej od ww. postanowienia. Skarga kasacyjna nie została jednakże wniesiona. Postanowienie to jest prawomocne, a wskazane zarzuty pozostają poza zakresem rozpoznania w sprawie niniejszej.
Nieusprawiedliwiony jest również zarzut naruszenia art. 140 k.c., art. 348 w zw. z art. 336 k.c. Zaskarżone zarządzenie nie dotyczy prawa własności ani przeniesienia posiadania. Zawarte w nim postanowienia nie regulują kwestii przenoszenia przysługujących praw do grobu, a udostępnienia mieszkańcom [...] jednego miejsca pod grób na cmentarzu komunalnym.
Za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia art. 40 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 41 ust. 1 i ust. 2 u.s.g. poprzez ich błędną wykładnię. Zaskarżone zarządzenie zostało bowiem wydane na podstawie art. 30 ust. 1 u.s.g. oraz art. 2 ust. 1 u.o.c. i ani organ, ani Sąd I instancji nie stwierdził, że stanowi ono akt prawa miejscowego.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).