Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 lipca 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 89/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w sprawie ze skargi L.H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązanie do ich zwrotu wraz z odsetkami: I. oddalił skargę w całości; II. przyznał adwokat A.S. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 zł, w tym 23 % podatku VAT, tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] października 2018 r.) - działający z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] - Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej Prezydent) uznał za świadczenia nienależnie pobrane: 1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K.H. otrzymane od 1 maja 2018 r. do 31 maja 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 2. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J.H. otrzymane od 1 maja 2018 r. do 31 maja 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 3. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K.H. otrzymane od 1 czerwca 2018 r. do 30 czerwca 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 4. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J.H. otrzymane od 1 czerwca 2018 r. do 30 czerwca 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 5. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K.H. otrzymane od 1 lipca 2018 r. do 31 lipca 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 6. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J.H. otrzymane od 1 lipca 2018 r. do 31 lipca 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 7. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K.H. otrzymane od 1 sierpnia 2018 r. do 31 sierpnia 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 8. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J.H. otrzymane od 1 sierpnia 2018 r. do 31 sierpnia 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 9. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K.H. otrzymane od 1 września 2018 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 500 zł;
- 10. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J.H. otrzymane od 1 września 2018 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 500 zł;
- - i zobowiązał do zwrotu ww. nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania L.H., utrzymało w mocy decyzję z [...] października 2018 r.
Kolegium wskazało, że w świetle art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm., dalej upal) nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z art. 28 ust. 1 upal wynika, że w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej przez komornika od dłużnika alimentacyjnego zaspokaja się w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej. Osoba uprawniona nie może jednocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, o czym skarżącą dwukrotnie pouczono.
Z okoliczności faktycznych sprawy bezspornie wynika, że: 1. strona była osobą uprawnioną do otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji Prezydenta [...] z [...] września 2017 r. nr [...] [dalej decyzja z [...] września 2017 r.];
- 2. od 1 maja 2018 r. do 30 września 2018 r. stronie wypłacano comiesięcznie świadczenia z funduszu w łącznej wysokości 1000 zł na dwoje dzieci;
- 3. od 1 maja 2018 r. do 30 września 2018 r. strona otrzymała od dłużnika alimentacyjnego świadczenia pieniężne na poczet alimentów w łącznej wysokości 5.000 zł (1000 zł miesięcznie);
- 4. alimenty, o których mowa w pkt 3 strona otrzymała niezgodnie z kolejnością, o której mowa w art. 28 upal.
Powołując orzecznictwo sądów administracyjnych (wyroki: NSA z 13.10.2016 r. I OSK 445/15; WSA w Bydgoszczy z 17.5.2016 r. II SA/Bd 195/16, cbosa), Kolegium wskazało, że osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może jednocześnie otrzymywać świadczeń od dłużnika alimentacyjnego. Ustawodawca tworząc fundusz alimentacyjny, miał na celu wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów od osób obowiązanych do ich płacenia. Nie jest prawnie dopuszczalne powielanie się świadczeń alimentacyjnych, a więc otrzymywanie ich jednocześnie z funduszu i od dłużnika alimentacyjnego, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z art. 2 pkt 7 lit. d upal i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać organowi właściwemu wierzyciela.
Kolegium nie zgodziło się z twierdzeniem skarżącej, według której każda wpłata dobrowolna od dłużnika alimentacyjnego winna być księgowana na koszty lub odsetki od powstałej zaległości. W tym zakresie powołał się na ugruntowane stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 upal, na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika (wyroki WSA: w Kielcach z 30.10.2014 r. II SA/Ke 767/14; we Wrocławiu z 12.2.2015 r. IV SA/Wr 554/14).
W ocenie Kolegium, należało orzec o uznaniu świadczeń jako nienależnie pobranych i ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami, gdyż strona przyjmując od dłużnika alimenty niezgodnie z kolejnością wyznaczoną art. 28 ust. 1 upal, wypełniła wskazaną w art. 2 pkt 7 lit. d upal przesłankę uzasadniającą podjęcie decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Kolegium wskazało na zawarte w decyzji z [...] września 2017 r. - przyznającej stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego - pouczenie o tym, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d upal, nienależnie pobranym świadczeniem alimentacyjnym jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty (zaległe lub bieżące) niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 upal, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.
Skargę na decyzję z [...] grudnia 2018 r. wniosła L.H., w której podniosła, że świadczenia alimentacyjne należą się jej z uwagi na uzyskiwanie niskiego dochodu, bo dochód rodziny wynosi 333 zł na osobę. Skarżąca przedstawiła swą sytuację materialną i rodzinną, wskazując, że młodsza córka jest dzieckiem z orzeczeniem o niepełnosprawności, wymaga cały czas opieki i rehabilitacji, i z tego względu skarżąca nie może podjąć zatrudnienia. Alimenty ustalone na rzecz dwójki małoletnich dzieci wynoszą 800 euro i szanując "dobrowolność" ojca dzieci, zgłasza każdorazową wpłatę otrzymaną od niego, co nie zmienia faktu, że "czy alimenty, czy koszty jest to dochód". Skarżąca wskazała na bezskuteczność egzekucji i brak ustalenia przez właściwe organy miejsca pobytu dłużnika. Poinformowała o fakcie comiesięcznego zgłaszania i "księgowania" dobrowolnych wpłat od ojca dzieci.
Pismem procesowym z 8 lipca 2019 r. skarżąca (reprezentowana przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika) wniosła o uchylenie w decyzji, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 2 pkt 7 lit. d upal przez jego błędne zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że świadczenie wypłacone skarżącej z funduszu alimentacyjnego było świadczeniem nienależnym, podczas gdy - w ocenie strony - otrzymywane przez nią świadczenia od ojca dzieci, w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie stanowiły zapłaty bieżących lub zaległych alimentów, a były zaliczane na poczet należności ubocznych, tj. odsetek ustawowych za opóźnienie w płatności poszczególnych rat alimentacyjnych.
Skarżąca przedstawiła szczegółowy wykaz zaległości alimentacyjnych wraz z wyliczoną kwotą odsetek ustawowych za lata 2010-2018 r. Jednocześnie wskazała, że zaliczyła wpłaty dłużnika alimentacyjnego na poczet odsetek ustawowych liczonych w tym okresie. Zdaniem skarżącej, miała ona prawo zaliczyć dokonane od maja 2018 r. do września 2018 r. przez dłużnika alimentacyjnego wpłaty na poczet odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie i uczyniła to na poczet świadczeń ubocznych najdalej wymagalnych. W tym zakresie skarżąca powołała art. 451 § 1 zd. 2 kc, zgodnie z którym wierzyciel może to co przypada na poczet danego długu zaliczyć przede wszystkim na związane z nim zaległe świadczenia uboczne, by uniknąć ich przedawnienia. Według skarżącej, z art. 2 pkt. 7 lit. d upal wynika, że świadczenie jest nienależne wyłącznie w przypadku wpłat tytułem alimentów zaległych lub bieżących, a nie dotyczy wpłat, które przeznaczone były na poczet spłaty świadczeń ubocznych od alimentów.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, na podstawie art. 151 ppsa (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), skargę oddalił (pkt I). O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 § 1 ppsa; § 2, § 4 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz.
- 18) (pkt II).
Sąd I instancji podniósł, że spór w niniejszej sprawie nie dotyczy faktów, lecz interpretacji zastosowanych w niej przepisów. Identyfikując problem prawny WSA stwierdził, że spór koncentruje się wokół uznania czy w niespornych okolicznościach organy zasadnie uznały, że mamy do czynienia z przypadkiem nienależenie pobranego świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego.
Art. 2 pkt 7 lit. d upal, definiujący - na użytek ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - pojęcie nienależenie pobranego świadczenia, wedle którego za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego uznaje się między innymi świadczenia wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Określona przez ustawodawcę w art. 28 upal kolejność to kolejność zaspokojenia wierzycieli z kwot wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego. Z art. 28 ust. 1 upal wynika, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 kpc, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 kpc.
Kolejność zaspokojenia należności od dłużnika alimentacyjnego przyznaje pierwszeństwo zaspokojeniu należności z świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia (pkt 1 ust. 1 art. 28 upal). Zaspokojenie należności przypadających osobie uprawnionej znajduje się dopiero na trzecim miejscu (pkt 3 ust.1 art.28 upal).
Pozostaje poza sporem, że skarżąca od 1 maja 2018 r. do 30 września 2018 r., pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dwoje dzieci (po 500 zł na każde dziecko miesięcznie). We tym okresie pobrała świadczenia na łączną kwotę 5.000 zł. Niespornym jest również fakt, że skarżąca w tym samym okresie otrzymała od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów łączną kwotę 5.000 zł, co wynika z oświadczeń skarżącej złożonych organowi I instancji w dniach: 28 maja 2018 r., 21 czerwca 2018 r., 25 lipca 2018 r., 29 sierpnia 2018 r. i 27 września 2018 r.
O tym, czy powyższy stan faktyczny wypełnia przesłanki świadczenia nienależnego rozstrzygają wprost art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 upal. Z powołanych przepisów wynika, że "nienależnie pobranym świadczeniem" jest sytuacja, gdy świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 upal. Ma rację organ, kiedy wywodzi, że wskazana w art. 28 ust. 1 upal kolejność przyznaje pierwszeństwo zaspokojenia należnościom z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej. Jeżeli w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego nastąpi uzyskanie jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego, kwoty te mają zaspokoić w pierwszej kolejności należności wobec funduszu alimentacyjnego - do wysokości wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń.
Należności przypadające osobie uprawnionej (w tym także z tytułu odsetek ustawowych) znajdują się dopiero na trzecim miejscu. Nie ma znaczenia, czy kwoty uzyskane od dłużnika stanowią całość, czy też część zobowiązań alimentacyjnych. Nie ma również znaczenia wola dłużnika lub wierzyciela co do tego, czy uzyskana kwota zaspokoić ma zaległe, czy bieżące alimenty, co jednoznacznie wynika z art. 2 pkt 7 lit. d upal.
Odnosząc się do argumentacji skarżącej, zawartej w piśmie z 8 lipca 2019 r., Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 1025 § 3 zd. 1 kpc, co do zasady w równym stopniu z należnością ulegają zaspokojeniu odsetki i koszty postępowania. Z tego też powodu nie mógł odnieść zamierzonego skutku prawnego argument skarżącej podnoszący zarachowanie otrzymanych przez nią kwot tytułem alimentów na poczet spłaty świadczeń ubocznych od alimentów. Art. 28 upal w sposób jednoznaczny określa kolejność zaspokajania należności. Skarżąca jednocześnie pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując bezpośrednio od dłużnika kwoty tytułem alimentów znalazła się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli określonej w art. 28 upal, bez względu na sposób zarachowania tych kwot.
Z materiału aktowego sprawy wynika, że skarżąca została pouczona w powyższym zakresie zarówno na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i w decyzji z [...] września 2017 r. przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie można przyjąć braku świadomości skarżącej co do tego, że kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów w okresie pobierania przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie rodzą skutku prawnego w zakresie pobrania z funduszu alimentacyjnego świadczeń nienależnych.
Zważywszy na znany Sądowi I instancji z urzędu fakt, że w analogicznych okolicznościach faktycznych i prawnych, dotyczących wcześniejszych okresów świadczeniowych, w których przyznano skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zapadały już rozstrzygnięcia organów o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane, które były także przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej (wyroki WSA we Wrocławiu z: 12.2.2015 r. IV SA/Wr 554/14; 7.11.2017 r. IV SA/Wr 314/17; 7.11.2017 r. IV SA/Wr 445/17; 31.1.2018 r. IV SA/Wr 615/17; 27.3.2018 r. IV SA/Wr 108/18; 24.10.2018 r. IV SA/Wr 297/18; 24.10.2018 r. IV SA/Wr 410/18).
Sąd I instancji podzielił stanowisko zaprezentowane w ww. wyrokach wraz z zasadniczym tokiem rozważań, sprowadzającym się do stwierdzenia, że w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej, w tym również na poczet odsetek, kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 upal stanowią lex specialis w stosunku do powołanego w skardze art. 451 § 1 zd. 2 kc, normującego zasady zarachowania zapłaty. W okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, sposób zaliczenia wynikający z art. art. 451 § 1 i 3 kc nie ma zastosowania do środków przekazywanych przez dłużnika alimentacyjnego z tytułu obciążających go rat alimentacyjnych.
W ślad za wyrokiem IV SA/Wr 615/17 Sąd I instancji powtórzył, że "odrębnym zagadnieniem jest kwestia ekonomicznej opłacalności korzystania ze wsparcia w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w przypadku, w którym osoby uprawnione otrzymują od dłużnika alimenty w niepełnej wysokości, jak ma to miejsce w przypadku dzieci skarżącej. W przedmiotowej sprawie wysokość niepełnych alimentów wypłacanych miesięcznie przez dłużnika (500 zł na dziecko miesięcznie, co stanowi 25% zasądzonej sumy alimentów) pokrywa się z kwotami uzyskiwanych z funduszu alimentacyjnego świadczeń w maksymalnej wysokości (500 zł na osobę uprawnioną). W praktyce skarżąca uzyskując świadczenie z funduszu alimentacyjnego musi zarazem zrezygnować z kwoty uzyskanej dotychczas tytułem alimentów od dłużnika, celem przekazania jej właściwemu organowi dla zaspokojenia mających pierwszeństwo roszczeń funduszu alimentacyjnego.
Jeśli zaś kwota wypłacanych przez dłużnika niepełnych alimentów jest równa maksymalnemu świadczeniu z funduszu alimentacyjnego (500 zł na osobę) lub też od niej wyższa, wówczas w istocie obowiązek przekazywania organowi tych kwot w wysokości odpowiadającej maksymalnym świadczeniom uzyskiwanym z funduszu, czyni pomoc tego rodzaju ekonomicznie neutralną dla osoby uprawnionej. Jedyna korzyść w takim przypadku, to gwarancja ciągłości wypłat w zakresie przyznanego świadczenia jaką daje fundusz alimentacyjny, a jakiej nie daje dłużnik alimentacyjny. Nigdy nie wystąpi tu jednak korzyść ekonomiczna w postaci możliwości zwiększenia (zsumowania) otrzymywanych od dłużnika niepełnych alimentów o wysokość świadczenia z funduszu alimentacyjnego, o ile istnieją niezaspokojone roszczenia funduszu z tytułu świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej".
Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest aktem normatywnym zaliczanym do szeroko rozumianej pomocy społecznej, a zatem stanowiącym integralny element systemu wsparcia państwa na rzecz określonych kategorii podmiotów, które na takie wsparcie ze strony państwa zasługują. Obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do dzieci wynika wprost z art. 133 § 1 kro. Dopiero w sytuacji, gdy rodzic albo osoba obowiązana w dalszej kolejności nie wywiązuje się z obowiązku alimentacji, środki na utrzymanie dziecka (dzieci) zastępczo wykłada państwo w ramach konstytucyjnego obowiązku wspierania rodziny (art. 71 Konstytucji RP).
Jak stanowi preambuła ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, pomocnicze działanie państwa ogranicza się do tych przypadków, gdy rodzice wychowujący dzieci, pozbawieni alimentów ze strony osób obowiązanych, nie są w stanie samodzielnie zaspokoić potrzeb w zakresie utrzymania dziecka. Celem ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest zatem pomoc państwa osobom i rodzinom o najniższych dochodach. Pomoc tego rodzaju nie jest adresowana do wszystkich osób uprawnionych, ale wyłącznie do osób uprawnionych spełniających przyjęte przez ustawodawcę kryterium dochodowe, bo dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie może przekraczać 725 zł (art. 9 ust. 2 upal). Jest to zatem pomoc o charakterze ograniczonym do osób najbardziej potrzebujących (kryterium dochodowe), a nadto limitowana możliwościami budżetowymi (maksymalna wysokość świadczenia). Pomoc tego rodzaju nie służy maksymalizowaniu dochodu, ale zabezpieczeniu i zagwarantowaniu osobie uprawnionej określonego minimum świadczenia.
Odnosząc się do zarzutu skargi, że nadal zachowane jest kryterium dochodowe (dochód rodziny skarżącej wynosi 333 zł) i stan bezskuteczności egzekucji w rozumieniu ustawy zauważyć należy, że w zaskarżonej decyzji organ nie kwestionuje tych okoliczności. Przedmiotem sprawy jest wyłącznie kwestia nienależnie pobranych świadczeń za wskazane w decyzji miesiące w związku z otrzymanymi przez skarżącą kwotami tytułem alimentów od dłużnika. W zakresie, w jakim istnieje niezaspokojona wierzytelność funduszu alimentacyjnego z tytułu pobranych przez skarżącą świadczeń, wszelkie kwoty otrzymane tytułem alimentów od dłużnika alimentacyjnego winny przypaść funduszowi. Skoro skarżąca kwot tych nie przekazała organowi, a przeznaczyła je na potrzeby własnej rodziny, tym samym nie należało się jej świadczenie otrzymane z funduszu alimentacyjnego za miesiące wskazane w decyzji I instancji.
Będąca przedmiotem sporu decyzja ma charakter związany i przesłanki jej wydania zostały w sposób wyczerpujący określone w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d upal. Zaistnienie wskazanych przesłanek nie pozwala organowi na podjęcie rozstrzygnięcia w granicach luzu decyzyjnego. Podnoszona w skardze argumentacja nakierowana na trudną sytuację rodzinną skarżącej pozbawiona jest doniosłości prawnej w kontrolowanej sprawie. Kwestie te mogą być brane pod uwagę dopiero na etapie ewentualnego postępowania w sprawie udzielenia ulgi w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (art. 23 ust. 8 upal)
Organy obu instancji prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 2 pkt 7 lit. d upal, co wyklucza możliwość skutecznego postawienia im zarzutu naruszenia prawa materialnego. Sąd I instancji nie stwierdził podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, co obligowało go do oddalenia skargi na podstawie art. 151 ppsa.
Skargę kasacyjną wywiodła L.H., reprezentowana przez adw. A.S., która zaskarżając w całości wyrok IV SA/Wr 89/19, zarzuciła wyrokowi naruszenie:
- 1. prawa materialnego - art. 2 pkt. 7 lit. d w zw. z art. 28 upal przez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że świadczenia wypłacone skarżącej od 1 maja 2018 r. do 30 września 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w związku z otrzymaniem w tym okresie świadczeń od dłużnika alimentacyjnego na poczet zaległych alimentów, podczas gdy otrzymane przez skarżącą środki od dłużnika alimentacyjnego nie stanowiły ani bieżących, ani zaległych alimentów, a stanowiły zapłatę za zaległe odsetki należne od wymagalnych rat alimentacyjnych;
- 2. prawa materialnego - art. 28 upal przez jego błędną wykładnię, a konsekwencji uznanie, że przepis ten ma zastosowanie do przedstawicielki ustawowej małoletnich uprawnionych do alimentów, podczas gdy art. 28 upal wskazuje, że ma on zastosowanie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne i dotyczy rozliczenia kwot uzyskanych podczas egzekucji prowadzonej przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu; naruszenie to skutkowało niewłaściwym uznaniem przez Sąd, że świadczenie pobierane z funduszu alimentacyjnego było świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy skarżąca mogła dokonać swobodnego wyboru, na poczet którego z wymagalnych długów zalicza przyjęte świadczenie;
- 3. art. 27 ust. 1 i 9 upal przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zastosowaniu regulacji dotyczących wyegzekwowania kwot z tytułu alimentów od dłużnika alimentacyjnego na drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, podczas gdy dłużnik alimentacyjny przekazał świadczenie pieniężne bezpośrednio skarżącej;
- 4. przepisów postępowania, mające istotny wpływ na treść wydanej decyzji - art. 7 in fine kpa w zw. z art. 151 ppsa, polegające na oddaleniu skargi w całości, podczas gdy organ rozpoznający niniejszą sprawę nie uwzględnił z urzędu przy załatwianiu sprawy słusznego interesu jednostki w postaci konieczności zapewniania małoletnim K i J. H. (która ma orzeczony stopień niepełnosprawności) środków koniecznych do ich utrzymania, co doprowadziło do wydania i utrzymania w mocy decyzji przez oddalenie skargi w całości, rażąco sprzecznej z zasadami współżycia społecznego i nieuwzględniającej słusznego interesu społecznego oraz interesu jednostki.
Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 ppsa; uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA we Wrocławiu; przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości wg norm przepisanych wraz z podatkiem od towarów i usług.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).
W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.
Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 2 pkt. 7 lit. d w zw. z art. 28 upal (pkt 1 petitum skargi kasacyjnej) i art. 28 upal (pkt 2 petitum skargi kasacyjnej).
Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji, której nie można zarzucić błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 2 pkt 7 lit. d i art. 28 ust. 1 upal. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie aprobuje w tym zakresie poglądy prawne wyrażone w wyrokach NSA z: 7.5.2020 r. I OSK 201/19 (cbosa); 5.12.2019 r. I OSK 978/18 (Lex 2771517) i 7.11.2017 r. I OSK 1777/18 (Lex 2799072), zapadłych w innych sprawach skarżącej.
Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 upal). Nienależnie pobrane świadczenie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 upal. Z kolei art. 28 ust. 1 upal określa kolejność zaspokajania należności z kwot uzyskanych od dłużnika w następujący sposób: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 kpc, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 kpc.
Dokonując wykładni powyższych przepisów należy mieć na uwadze, że do 1 stycznia 2012 r. ustawodawca nie precyzował, czy użyte w art. 2 pkt 7 lit. d upal sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" obejmuje jakiekolwiek alimenty, czy tylko alimenty bieżące. Spowodowało to niejednolitą praktykę stosowania tego przepisu, niejednolite było także orzecznictwo sądowoadministracyjne. Rozbieżności w interpretacji art. 2 pkt 7 lit. d upal wyeliminowała jego nowelizacja, wprowadzona przez art. 2 pkt 2 lit. b tiret 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205 poz. 1212). Z uzasadnienia projektu tej ustawy wynika, że celem nowelizacji art. 2 pkt 7 lit. d było ujednolicenie praktyki, gdyż część organów, kierując się wybranym orzecznictwem sądów administracyjnych, ustalała nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego jedynie w przypadku otrzymania bieżących świadczeń alimentacyjnych.
W stanie prawnym znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie art. 2 pkt 7 lit. d upal obejmował już swym zakresem sytuację, gdy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty. Redakcja tego przepisu nie pozostawia obecnie wątpliwości, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje również alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego.
Obowiązek ten wynika bezpośrednio z art. 2 pkt 7 lit. d upal i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela, o czym skarżącą w sposób wyraźny pouczono. W czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje art. 28 upal, który przewiduje, że środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela (wyrok NSA z 27.2.2019 r. I OSK 699/17, Lex 2648310).
Bez znaczenia pozostaje twierdzenie, że wpłacona kwota została zaliczona w poczet odsetek, gdyż podlegają one zaspokojeniu w równym stopniu z należnością (nie znajduje tu zastosowania art. 451 § 1 zd. 2 kc).
Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 27 ust. 1 i 9 upal (pkt 3 petitum skargi kasacyjnej).
Powyższe przepisy nie są relewantne w niniejszej sprawie, gdyż regulują obowiązki dłużnika alimentacyjnego (art. 27 ust. 1 upal) i organu egzekucyjnego (art. 27 ust. 9 upal) a nie osoby uprawnionej do otrzymania alimentów lub osoby obowiązanej do zwrotu nienależnego świadczenia.
Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 7 kpa (pkt 4 petitum skargi kasacyjnej).
Skarżąca była pouczona, że jako osoba uprawniona nie może jednocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał Sądowi I instancji na inne rozstrzygnięcie niż oddalenie skargi. Wobec ewidentnego naruszenia przez skarżącą art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 ust. 1 upal, Sąd I instancji słusznie uznał prawidłowość decyzji wydanych przez organy administracji.
Na obecnym etapie postępowania nie ma znaczenia sytuacja materialna i życiowa skarżącej. Należy jednak zauważyć, że stosownie do art. 23 ust. 8 upal, organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W pierwszej kolejności organ wydaje jednak decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, a dopiero później może odrębnie orzekać w oparciu o art. 23 ust. 8 upal.
Na podstawie 184 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku I OSK 2962/19.
Skarżąca zaskarżyła w całości wyrok IV SA/Wr 89/19 (s. 1 skargi kasacyjnej). W sposób oczywisty skarżącej kasacyjnie nie przysługiwał interes prawny w zaskarżeniu punktu II wyroku IV SA/Wr 89/19 - w zakresie przyznania od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz pełnomocnika wnoszącej skargę zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Warunkiem dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia jest interes skarżącego w tym zaskarżeniu, zachodzący w wypadku tzw. gravamen, polegający - najogólniej mówiąc - na niezgodności orzeczenia z żądaniem zgłoszonym w postępowaniu przez stronę (uchwała SN z 15.5.2014 r. III CZP 88/13, OSNC 2014/11/108; T. Ereciński, Kodeks postepowania cywilnego. Komentarz, T. III, Wolters Kluwer 2016, s. 29-31, uw. 8). Skarżąca w żaden sposób nie została pokrzywdzona zaskarżonym wyrokiem w zakresie punktu II. Rozstrzygnięcie to nie wpływa na prawa i obowiązki skarżącej kasacyjnie. Przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie zależy od wyniku sprawy. W skardze kasacyjnej nie zawarto zarzutów odnoszących się do punktu II zaskarżonego wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 178 w zw. z art. 193 ppsa, skargę kasacyjną - w zakresie punktu II wyroku IV SA/Wr 89/19 - odrzucił w punkcie 2 sentencji wyroku I OSK 2962/19.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ art. 209 i 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa na podstawie art. 250 ppsa, przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny przy zastosowaniu art. 258-261 ppsa, na podstawie odrębnego wniosku wraz ze stosownym oświadczeniem, z którym pełnomocnik z urzędu winien zwrócić się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.