Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r., po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. O., E. N. i M. R. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] sierpnia 2002 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia orzeczenia o wywłaszczeniu i odszkodowaniu uchylił zaskarżoną decyzję i stwierdził, że nie podlega ona wykonaniu.
Powyższe rozstrzygnięcie Sąd ten poprzedził następującymi ustaleniami faktycznymi i oceną prawną:
Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia [...] sierpnia 2002 r., po rozpatrzeniu odwołania I. N. od decyzji Wojewody Śląskiego z dnia [...]czerwca 2002 r. nr [...]o odmowie uchylenia orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] grudnia 1954 r. nr [...] i decyzji sprostowawczej z dnia [...] listopada 1956 r. nr [...]utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast podał, że Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1954 r. orzekło o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w gm. kat. L. B. B., oznaczonej lwh [...] o pow. 1.3232 m², stanowiącej własność F. N., zaś "decyzją sprostowawczą" z dnia [...] listopada 1956 r. sprostowało ww. orzeczenie poprzez szczegółowe wskazanie wywłaszczonych parceli.
Z wnioskiem o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] grudnia 1954 r. wystąpiła I. N. Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2002 r. Wojewoda Śląski wznowił na podstawie art. 149 § 1 k.p.a., postępowanie, zaś decyzją z dnia [...] czerwca 2002 r. odmówił zmiany tej decyzji, stwierdzając w uzasadnieniu, że brak jest podstaw do zmiany decyzji wywłaszczeniowej, bowiem z archiwalnych akt wywłaszczeniowych wynika, że Sąd Powiatowy w B.B. postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1953 r. sygn. akt III Ns 589/53 ustanowił kuratora – S. L. dla nieznanych z miejsca pobytu M. N. oraz A. N., zaś na podstawie zachowanych w części akt sprawy można stwierdzić, że kurator miał zapewniony czynny udział w postępowaniu wywłaszczeniowym.
Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, po rozpatrzeniu odwołania I. N. utrzymując w mocy– decyzją z dnia [...] sierpnia 2002 r. – decyzję pierwszoinstancyjną podniósł, że w niniejszej sprawie z wnioskiem o wznowienie postępowania wystąpiła I. N., wywodząca swe następstwo prawne po jednym z byłych współwłaścicieli nieruchomości – M. N. Z archiwalnych akt wywłaszczeniowych wynika, że współwłaścicielami ww. nieruchomości, byli M. N., L. N. i A. N. Ze względu na nieznane miejsce pobytu M. N. oraz nieprzeprowadzenie postępowania spadkowego po A. N. B. Zakłady Wytwórcze S. E. M. w B. B. wystąpiły z wnioskiem o ustanowienie kuratora dla tych osób. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1953 r. sygn. akt III Ns 589/53 Sąd Powiatowy w B. B., po wysłuchaniu wyjaśnień L. N., wyznaczył kuratora S. L. dla nieznanego z miejsca pobytu M. N. i spadkobierców nieobjętego spadku po A. N. W postępowaniu zakończonym decyzją wywłaszczeniową z dnia [...] listopada 1956 r. jako strona występował L. N. – osobiście, zaś w imieniu M. N. i A. N. – kurator S. L. W związku z powyższym, zdaniem organu, nie można uznać zarzutu, iż organ wywłaszczeniowy pozbawił poprzednika prawnego skarżącej uczestniczenia w postępowaniu wywłaszczeniowym, bowiem w imieniu M. N. działał kurator, zaś postępowanie spadkowe zostało przeprowadzone w dniu 10 grudnia 2001 r. Podniesiono ponadto, że wskazane w odwołaniu zarzuty merytoryczne dotyczące decyzji z dnia [...] listopada 1956 r. nie stanowią przesłanek wznowienia postępowania, mają charakter wad określonych w art. 156 § 1 k.p.a. i wykraczają poza zakres niniejszego postępowania.
Skargę na powyższą decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła I. N., zarzucając utrzymanie w mocy decyzji Wojewody Śląskiego z dnia [...] czerwca 2002 r., wydanej z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
W odpowiedzi na skargę Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zaskarżoną decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, stwierdził, że decyzja ta narusza prawo.
Sąd podniósł, że zgodnie z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu i wskazał, że z akt administracyjnych sprawy wynika, iż I. N., będąc spadkobierczynią zmarłego w 1944 r. M. N. – nie brała udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym. Jedną ze stron postępowania wywłaszczeniowego zakończonego wydaniem orzeczenia o wywłaszczeniu w 1954 r. był M. N., dla którego Sąd Powiatowy w B. B. postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1953 r. ustanowił kuratora.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że kuratora można ustanowić wyłącznie dla osoby żyjącej, nieznanej z miejsca pobytu, zgodnie z obecnie obowiązującym k.p.a., jak również zgodnie z rozporządzeniem z 1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Sąd podkreślił, że jeżeli spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, o czym stanowi art. 924 k.c., a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku – zgodnie z art. 925 k.c., to z chwilą śmierci M. N. w 1944 r. – w jego prawa i obowiązki wstąpił jego następca prawny – I. N. W dniu wydania decyzji wywłaszczeniowej, tj. w dniu [...] grudnia 1954 r., obowiązywał dekret z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.). Zgodnie z art. 3 § 1 tego dekretu, z chwilą śmierci spadkodawcy następuje otwarcie spadku, a zgodnie z jego art. 32, spadkobierca nabywa spadek z mocy samego prawa z chwilą otwarcia spadku.
Tak więc zarówno dzisiaj obowiązujący Kodeks cywilny, jak również poprzedzające go Prawo spadkowe jednoznacznie i identycznie stanowią, że spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Zdaniem Sądu nie budzi zatem wątpliwości, że w niniejszej sprawie stroną postępowania wywłaszczeniowego powinien być następca prawny nieżyjącego współwłaściciela, a nie zmarły współwłaściciel, nawet reprezentowany przez kuratora ustanowionego dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Słusznie więc skarżąca zarzuciła, że będąc stroną postępowania wywłaszczeniowego bez własnej winy nie wzięła udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym.
Sąd wskazał, by rozpoznając ponownie odwołanie organ wziął pod uwagę powyższe rozważania oraz okoliczność, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 stycznia 2009 r. sygn. akt I SA/Wa 1581/08 po rozpoznaniu sprawy ze skargi na decyzję Ministra Budownictwa z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...]w przedmiocie umorzenia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej – orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] grudnia 1954 r. nr [...]o wywłaszczeniu za odszkodowaniem nieruchomości położonej w gm. kat. L. B. B., zapisanej w księdze wieczystej Lwh [...], stanowiącej własność firmy N. i S. – uchylił zaskarżoną decyzję, zważywszy, że "następstwem prawnym stwierdzenia nieważności decyzji jest bezprzedmiotowość postępowania w sprawie wznowienia postępowania, które podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a."
Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2009 r. wniósł Minister Infrastruktury, zaskarżając w całości powyższy wyrok i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
- a) art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez istotne braki i błędy w uzasadnieniu z uwagi na niewskazanie dlaczego Sąd uznał I. N. za stronę postępowania zakończonego decyzją wywłaszczeniową z dnia [...] grudnia 1954 r. oraz brak wskazania przepisów naruszonych przez organ,
- b) art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy w szczególności uwzględnienia charakteru prawnego właściciela nieruchomości – spółki jawnej i wynikającej z tego kwestii następstwa prawnego i prawa do reprezentowania spółki,
- c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. w zw. z art. 93 §1, art. 112, art. 114 i art. 115 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 Kodeks handlowy poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki, do uchylenia decyzji nadzorczej przy braku uwzględnienia innych uregulowań prawnych w szczególności dotyczących organizacji, reprezentacji i rozwiązania spółki jawnej,
- d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 145 §1 pkt 4 k.p.a. poprzez uznanie, że organ nieprawidłowo uznał, że strona nie brała udziału w postępowaniu w sytuacji gdy zdaniem skarżącego w ogóle nie powinna brać w nim udziału, co miało wpływ na wynik sprawy.
Wobec powyższego organ wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu organ wskazał, że Sąd I instancji uznając za stronę postępowania wywłaszczeniowego I. N., a tym samym również jej następców prawnych posłużył się prostym zestawieniem przepisów dekretu z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe, z którego wynika, że z chwilą śmierci spadkodawcy spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia. Niewątpliwie I. N. była spadkobierczynią zmarłego w 1944 r. M. N., jednakże w sprawie właścicielem nieruchomości była spółka jawna i to ten podmiot powinien być reprezentowany w postępowaniu wywłaszczeniowym.
Organ podał, że zgodnie z art. 93 §1 Kodeksu handlowego każdy wspólnik ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki, potwierdza to również odpis z rejestru handlowego prowadzonego dla spółki, z którego wynika, że każdy wspólnik ma prawo do samoistnego reprezentowania spółki, a zatem wystarczyło, aby choć jeden ze wspólników występował w sprawie dla prawidłowego reprezentowania spółki i zabezpieczenia jej interesów. Z akt sprawy wynika, że w postępowaniu uczestniczył L. N. jeden ze wspólników spółki i składał on wyjaśnienia na rozprawie. Ponadto był ustanowiony kurator spadku po zmarłym wspólniku A. N. Tym samym należy uznać, że spółka brała udział w postępowaniu. Powyższe potwierdza również, że I. N. nie powinna mieć przymiotu strony, gdyż to spółka i wspólnicy mogli brać udział w postępowaniu w charakterze stron. Skoro bowiem w dacie wywłaszczenia istniała spółka i miała swoich reprezentantów, to inne osoby w tym i nawet wprowadzone w posiadanie w trybie przepisów o majątkach opuszczonych nie posiadały przymiotu strony, gdyż nie były właścicielami nieruchomości.
Niewątpliwie śmierć jednego czy dwóch wspólników powodowała rozwiązanie spółki, ale dopóki nie została przeprowadzona likwidacja spółki w trybie procedury likwidacyjnej, to spółka nadal istnieje. Z akt sprawy wynika, że procedura taka do chwili obecnej nie została zakończona, a postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. sygn. akt [...]Sąd Rejonowy w B. B. VIII Wydział Gospodarczy ustanowił likwidatorem spółki A. L. Do chwili zakończenia likwidacji nie mogła uzyskać praw jako strona spadkobierczyni jednego ze wspólników I. N. Z akt nie wynika również, aby została ona kiedykolwiek wspólnikiem spółki na zasadzie art. 114 i 115 Kodeksu handlowego, gdyż nie przedstawiono stosownej umowy spółki potwierdzającej, że z chwilą śmierci wspólnika w jego prawa wstępują następcy prawni. Również z akt sprawy wynika, że w rejestrze handlowym nie ujawniono nowych wspólników na podstawie spadkobrania.
Tym samym niezasadne zdaniem skarżącego jest twierdzenie Sądu, że I. N. była stroną postępowania wywłaszczeniowego i powinna w nim uczestniczyć, Sąd w sposób skrótowy wywiódł interes prawny I. N., a tym samym naruszył art. 141 §4 p.p.s.a. Naruszenie art. 141 §4 p.p.s.a. wynika zdaniem organu również z braku wskazania w uzasadnieniu wyroku, które przepisy organ naruszył i które z nich odpowiadają za zastosowaną podstawę uchylenia wydanej decyzji.
W sprawach dotyczących spółek handlowych najpierw mają zastosowanie przepisy dotyczące ustroju spółek, a dopiero później inne przepisy, Sąd nie wziął w ogóle tych okoliczności pod uwagę, a tym samym naruszył również art. 133 § 1 p.p.s.a.
W sprawie w ogóle nie zaistniała przesłanka wznowienia z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., zatem organy prawidłowo zastosowały art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a. i brak było podstaw, by Sąd uchylił decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a.
Pełnomocnik uczestniczek postępowania J. O., E. N., M. R. w piśmie z dnia 4 stycznia 2011 r. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania stwierdzając, że niewątpliwie Wojewódzki Sąd Administracyjny nie naruszył przepisów prawa objętych podstawami kasacyjnymi. W piśmie szczegółowo uzasadniono stanowisko w odniesieniu do każdego z zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej.
Na rozprawie dnia 12 stycznia 2011 r. pełnomocnik organu i pełnomocnik uczestniczek wnosili jak dotychczas, obecna na rozprawie Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w Warszawie poparła skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, nie wystąpiły też w sprawie przesłanki nieważności postępowania wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany jest wziąć pod rozwagę z urzędu.
Skarga kasacyjna oparta została wyłącznie na podstawie wskazanej w art. 174 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to jest naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie więc z art. 183 § 1 powołanej ustawy Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był rozpoznać sprawę w granicach wynikających z zarzutów podniesionych przez Ministra Infrastruktury. Zarzuty te mogłyby odnieść zamierzony skutek wyłącznie wówczas, gdyby wykazane zostało, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 20 sierpnia 2002 r. naruszył we wskazany w skardze kasacyjnej sposób przepisy proceduralne, a nadto, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała, a więc podniesione w niej zarzuty pozostać musiały bezskuteczne.
Pierwszy zarzut skargi kasacyjnej dotyczył naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez istotne braki i błędy w uzasadnieniu. W tym zakresie stwierdzić należy, iż jakkolwiek uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest lakoniczne, to mimo takiego sformułowania motywów zawierają one niezbędne elementy wymagane przez powołany przepis, możliwa jest także kontrola kasacyjna zaskarżonego wyroku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej – wskazał dlaczego uznał I. N. za stronę postępowania zakończonego decyzją wywłaszczeniową z dnia [...] grudnia 1954 r. Sąd ten bowiem stwierdził, odwołując się do przepisów spadkowych, że stroną postępowania wywłaszczeniowego powinien być następca prawny nieżyjącego współwłaściciela, a nie zmarły współwłaściciel, nawet reprezentowany przez kuratora ustanowionego dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, skoro M. N. zmarł w 1944 r., to z chwilą jego śmierci w jego prawa i obowiązki wstąpiła I.N.
Decyzja Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia[...]sierpnia 2002 r. została uchylona na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a., w motywach wyroku odwołano się zarówno do przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, dlatego również chybione jest twierdzenie co do braku wskazania przepisów naruszonych przez organ. Jeżeli natomiast zamiarem skarżącego organu była polemika ze stanowiskiem Sądu co do poszczególnych kwestii omówionych w uzasadnieniu wyroku i zakwestionowanie tego stanowiska, to winno to znaleźć odzwierciedlenie w treści zarzutów skargi kasacyjnej.
Artykuł 133 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, że Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy przekazanych przez organ wraz z odpowiedzią na skargę. Niewątpliwie Sąd I instancji przepisu tego nie naruszył – wyrok został bowiem wydany po zamknięciu rozprawy i w oparciu o materiał zgromadzony w sprawie. Zauważyć trzeba, że nie stanowi naruszenia art. 133 § 1 ustawy oparcie się tylko na części akt sprawy. Jeżeli zdaniem Ministra Infrastruktury Sąd przyjął stan faktyczny ustalony przez organy niezgodnie z obowiązującą je procedurą, czy też – jak mogłoby wynikać z uzasadnienia zarzutu – nie rozstrzygnął sprawy w jej granicach, niezależnie od zarzutów i wniosków skargi oraz powołanej podstawy prawnej winien w tym względzie postawić konkretne zarzuty, oparte o inne niż art. 133 § 1 przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Nie mógł być również skuteczny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. w związku z art. 93 § 1, art. 112, art. 114, art. 115 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki do uchylenia decyzji nadzorczej przy braku uwzględnienia tych uregulowań prawnych. Taka konstrukcja zarzutu opartego na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie jest prawidłowa.
Ponadto zauważyć trzeba, że wskazane przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, które poza innymi, niewskazanymi w skardze kasacyjnej uregulowaniami prawnymi zostały, zdaniem organu, "w szczególności" naruszone nie były w ogóle przez Sąd I instancji rozważane i nie odwoływano się do nich w zaskarżonej decyzji.
Za nieuzasadniony uznać także należało zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., gdyż w sprawie nie zaistniała przesłanka wznowienia z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Z takim stwierdzeniem nie można się zgodzić. W zaskarżonej decyzji argumentowano, że w postępowaniu wywłaszczeniowym ustanowiony został kurator dla współwłaścicieli nieruchomości – nieznanego z miejsca pobytu M. N. i spadkobierców nieobjętego spadku po A. N., a skoro kurator miał zapewniony czynny udział w postępowaniu wywłaszczeniowym, to brak jest podstaw do zmiany decyzji wywłaszczeniowej, gdyż w imieniu M. N. działał kurator. W sytuacji, gdy poza sporem jest, że M. N. zmarł w 1944 r. i kurator został ustanowiony, wbrew obowiązującym przepisom, dla osoby nieżyjącej Wojewódzki Sąd Administracyjny słusznie uznał stanowisko organu za nieprawidłowe i wskazał, odwołując się do przepisów spadkowych, że z chwilą śmierci spadkodawcy w jego prawa i obowiązki wstąpił jego następca prawny – w tym przypadku I. N. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w oparciu o art. 204 pkt 2 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).