Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 439/19

Uzasadnienie

Wyrokiem z 19 października 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 343/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. T. i małoletniej Z. T. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] stycznia 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z [...] stycznia 2018 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku A. T. z 21 listopada 2017 r. o przyznanie jej małoletnim córkom M. T. i Z. T. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci – A. T., odmówił przyznania tego świadczenia.

W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że A. T. nie spełnił przesłanki szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak legitymowania się odpowiednim okresem ubezpieczenia społecznego, warunkującego uzyskaniem renty rodzinnej w trybie zwykłym.

Organ ten ustalił, że A. T. (urodzony w 1964 r., zmarły 7 września 2017 r.) udokumentował jedynie 19 lat, 3 miesiące i 23 dni łącznych okresów ubezpieczenia na 52 lata życia. W ostatnim 10-leciu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 1 rok, 2 miesiące i 20 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W latach 2001-2014 oraz 2014-2016 A. T. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono ani całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Skargę na powyższą decyzję wniosły M. T. i Z. T. – obie reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego A. T..

Podniosły, że ich ojciec legitymował się 19 latami, 3 miesiącami i 23 dniami pracy, nadużywał alkoholu od wielu lat i z tego powodu już nie pracował w wieku około 40 lat. Chorował na serce, kręgosłup, raka trzustki. Stosował przemoc domową wobec A. T. i córki, co spowodowało opuszczenie przez nią domu. Alimenty na rzecz córek były płatne przez Fundusz Alimentacyjny i po śmierci A. T. zostały wstrzymane.

W piśmie z 11 kwietnia 2018 r. A. T. załączyła dokumenty obrazujące stan zdrowia A. T. z lat 2015 - 2017 oraz EKG córki M. z 2017 r.

Na rozprawie pełnomocnik z urzędu skarżących wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i wskazał, iż organ znał fakt korzystania przez skarżącego przed śmiercią ze świadczenia rehabilitacyjnego poprzedzonego okresem zatrudnienia, co powinno skutkować przyznaniem świadczenia w aspekcie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie omówił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.). Wskazał, że A. T. na przestrzeni 52 lat życia i 34 lat aktywności zawodowej legitymował się jedynie okresem 19 lat, 3 miesięcy i 23 dni łącznego okresu ubezpieczenia, a w ostatnim dziesięcioleciu z wymaganych 5 lat, udokumentował jedynie 1 rok, 2 miesiące i 20 dni. Nie świadczył pracy w latach 2001-2014 i 2014-2016, to jest łącznie przez blisko16 lat.

Sąd pierwszej instancji zauważył, że organ rozpatrujący niniejszą sprawę nie miał żadnej wiedzy na temat przyczyn tak skąpej aktywności zawodowej A. T. Nadto skarżąca przy piśmie z 11 maja 2018 r. nie załączyła żadnych dowodów potwierdzających jego leczenie przed marcem 2015 r. Brak jest zatem uzasadnienia dla twierdzenia, że 16 letni okres braku świadczenia pracy przez A. T. spowodowany był szczególnymi, uzasadnionymi okolicznościami (np. stanem zdrowia). Nadto z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nie wynika, aby całkowita niezdolność do pracy ojca dzieci powstała wcześniej niż w dacie jego śmierci i mogła stanowić usprawiedliwienie dla jego kilkunastoletniej bezczynności zawodowej. Przeciwnie, ze skargi wynika, że A. T. nadużywał alkoholu od wielu lat i nie pracował już będąc w wieku 40 lat. Jego śmierć była poprzedzona korzystaniem z zasiłku rehabilitacyjnego do sierpnia 2017 r. i wcześniej bardzo krótkim (epizodycznym) okresem zatrudnienia.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z tych wszystkich wskazanych wyżej przyczyn nie można uznać, iż śmierć A. T. przerwała zatrudnienie, albo że istniała usprawiedliwiona i szczególna przyczyna, dla której nie mógł wcześniej świadczyć pracy. Sąd ten zwrócił uwagę na bardzo krótki okres zatrudnienia ojca skarżących. Wskazał, że przyznawanie w takiej sytuacji świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 maja 2001 r., sygn. akt II SA 249/01, dostępny w LEX nr 55035). Także udokumentowanie w ostatnim dziesięcioleciu jedynie 1 roku, 2 miesięcy i 20 dni zatrudnienia przez skarżącego, nie może zmienić oceny łącznej, prawie szesnastoletniej jego bezczynności zawodowej.

Sąd pierwszej instancji powołał się na ugruntowane jego zdaniem orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W przypadku odnalezienia przez skarżące dokumentów wskazujących na podejmowanie przez A. T. leczenia i wskazujących na niezależne od niego szczególne i obiektywne przyczyny braku wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia społecznego, można wystąpić do organu z nowym wnioskiem o przyznanie tego świadczenia.

Zdaniem tego Sądu bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje obecna sytuacja materialna i zdrowotna skarżących, albowiem do przyznania świadczenia w drodze wyjątku niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich warunków wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy. W niniejszej sprawie brak jest szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak odprowadzania składek ojca skarżących na ubezpieczenie społeczne przez łączny okres blisko 16 lat, który jest znaczny, w porównaniu z jego aktywnością zawodową.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosły skarżące reprezentowane przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżając wyrok w całości. Domagały się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Nadto wniosły o przeprowadzenie rozprawy. Pełnomocnik z urzędu wniósł o przyznanie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej skarżącym z urzędu. Na podstawie art. 174 § 1 i 2 w zw. z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzuciły:

1. 1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na zawężającym przyjęciu, iż za "szczególne okoliczności", o których mowa w tym przepisie - wskutek których ubezpieczony oraz pozostali po nim członkowie rodziny nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty - uzasadniające brak aktywności zawodowej w wymaganym okresie, można uznać wyłącznie całkowitą niezdolność do pracy i to nadto stwierdzoną w przepisanej procedurze, w sytuacji gdy przepis powyższy nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej ubezpieczonego, albowiem całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku (także pozostałym po nim członkom rodziny), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi (także skutkami choroby alkoholowej), zmniejszającymi lub znoszącymi w sposób faktyczny w całości możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy;
2. 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji gdy organ nie podjął w prowadzonym postępowaniu wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, w tym w szczególności zaniechał wyjaśnienia konsekwencji choroby alkoholowej A. T. i ich wpływu na możliwości wykonywania przez niego pracy, przebiegu całości leczenia oraz ustalenia daty, od której A. T. nie był wstanie (ze względu na stan chorobowy bądź ze względu na faktyczny brak możliwości uzyskania zatrudnienia będący skutkiem chorób stanowiących następstwo alkoholizmu) wykonywać pracy, bezzasadnie a priori przyjmując, iż usprawiedliwione było pozostawanie przez A.a T.ego bez pracy dopiero od dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, za który przyjęto dzień śmierci, od której to daty wstecz organ dokonywał oceny występowania okresu 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-leciu (wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym), w sytuacji gdy powyższy współczynnik winien był być weryfikowany - na potrzeby oceny aktywności zawodowej A. T. w postępowaniu mającym na celu przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jego zstępnym (skarżącym w niniejszej sprawie) - w okresie 10-letnim liczonym wstecz od daty powstania faktycznej niemożliwości zatrudnienia wskutek choroby alkoholowej i jej następstw, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed wojewódzkim sądem administracyjnym;
3. 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji gdy organ wywiódł błędne wnioski (mające uzasadniać brak podjęcia wszelkich czynności wyjaśniających co do tej przesłanki wydania decyzji) z braku zakwestionowania orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o trwałej całkowitej niezdolności do pracy A. T. powstałej z dniem 7 września 2017 r. wydanego w dniu 4 stycznia 2018 r. (k. 45 akt administracyjnych), w sytuacji gdy orzeczenie to nie zostało zakwestionowane albowiem dotyczyło osoby zmarłej (A. T.), którą to argumentację o skutkach braku zakwestionowania orzeczenia powielił Sąd wojewódzki, powołując nadto wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r. (sygn. akt II SA 2243/02) mający stanowić o wiążącym charakterze takiego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS dla organu w zakresie ustalenia niezdolności do pracy, w sytuacji gdy powołany ww. wyrok w żaden sposób nie odnosi się do stanu faktycznego i prawnego zaistniałego w sprawie stanowiącej przedmiot wyrokowania w tym postępowaniu, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed wojewódzkim sądem administracyjnym;
4. 4) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji gdy organ prowadził postępowanie i dążył do załatwienia sprawy w sposób mechaniczny i nieuwzględniający specyfiki sprawy oraz pomijał okoliczność bardzo trudnej sytuacji życiowej skarżących, w tym ciężkiego upośledzenia jednej ze skarżących, które same w sobie choć nie mogą przesądzać o treści decyzji winny jednak skłaniać organ do dołożenia najwyższej staranności w podjęciu wszelkich dostępnych organowi działań mających na celu wyjaśnienie okoliczności sprawy i zweryfikowania wszelkich przesłanek ewentualnego przyznania świadczenia objętego wnioskiem, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed wojewódzkim sądem administracyjnym;
5. 5) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez ogólnikowe uzasadnienie wydanego Wyroku, obejmujące w istocie powtórzenie ustaleń faktycznych i argumentacji organu, oraz niewyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed wojewódzkim sądem administracyjnym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto powyższe zarzuty.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje więc zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uznał go za niezasadny. Zgodnie z tym przepisem, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, przyjęto, że art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 tej ustawy), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (ONSAiWSA 2010, Nr 3, poz. 39).

W orzecznictwie przyjmuje się również, że z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. mamy do czynienia wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się sąd podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia, lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 1896/17). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi i standardy, o których stanowi art. 141 § 4 p.p.s.a. Przedstawiono w nim stan faktyczny sprawy, zrelacjonowano sformułowane w skardze zarzuty oraz wskazano podstawę prawną oddalenia skargi.

Okoliczność, że Wojewódzki Sąd przyjął za swoje stanowisko wyrażone przez organy i skopiował fragmenty uzasadnienia decyzji nie oznacza naruszenia przepisów postępowania. Nie ma bowiem wpływu na prawidłowość orzeczenia w rozpoznanej sprawie. Oznacza to wyłącznie tyle, że w wyniku przeprowadzonej kontroli Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się uchybień, czemu dał wyraz w wyroku oddalającym skargę, zaś w uzasadnieniu podzielił w pełni stanowisko wyrażone przez organy, które uznał za zgodne z prawem. Gdyby podzielenie stanowiska organów było uchybieniem procesowym, to wojewódzkie sądy administracyjne nie mogłyby oddalić żadnej skargi. Najczęściej bowiem brak dostrzeżenia uchybień i uznanie danego orzeczenia za prawidłowe prowadzi do podzielenia w większym lub mniejszym stopniu stanowiska organu.

Przechodząc do oceny zasadności dalszych zarzutów skargi kasacyjnej zauważyć należy, że skardze kasacyjnej zostały podniesione zarzuty dotyczące naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i przepisów prawa materialnego. Z zasady w pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania, albowiem tylko w takich okolicznościach gdy ustalenie stanu faktycznego jest bezsporne, można skutecznie podnosić zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego. Jednak w przedmiotowej sprawie należy w pierwszej kolejności odnieść się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, albowiem prawidłowe ustalenie treści norm materialnoprawnych jest niezbędne dla oceny naruszenia przepisów postępowania dotyczących zebrania materiału dowodowego, jego oceny i poczynionych ustaleń faktycznych w sprawie.

Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez skarżące przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jt.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 z późn. zm.). Wyżej przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, 2) niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia.

Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanych przez niego składek emerytalnych. Należności wypłacane przez ZUS nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy, odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma więc to, czy okres przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1307/16, publik. orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z prawidłowych ustaleń poczynionych w sprawie, wynika, że A. T. na przestrzeni 52 lat życia i 34 lat aktywności zawodowej legitymował się jedynie okresem 19 lat, 3 miesięcy i 23 dni łącznego okresu ubezpieczenia, a w ostatnim dziesięcioleciu z wymaganych 5 lat, udokumentował jedynie 1 rok, 2 miesiące i 20 dni. Nie świadczył pracy w latach 2001-2014 i 2014-2016, to jest łącznie przez blisko16 lat. Zatem na przestrzeni 34 lat aktywności zawodowej wypracował tylko 19 lat, 3 miesięcy i 23 dni okresów zaliczanych do świadczeń emerytalno-rentowych, a w ostatnim dziesięcioleciu z wymaganych 5 lat, udokumentował jedynie 1 rok, 2 miesiące i 20 dni. Nie świadczył pracy w latach 2001-2014 i 2014-2016, to jest łącznie przez blisko 16 lat.

Należało więc ustalić przyczynę braku zatrudnienia w okresie poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy. Skarżące podnosiły w toku postępowania, że przyczyną zaistniałego stanu rzeczy była choroba alkoholowa.

Skoro jedną z przyczyn braku wypracowania przez A. T. wymaganego okresu był alkoholizm, organ powinien zwrócić uwagę na to, czy podejmował on próby wyjścia z tego uzależnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych już samo zdeterminowane podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną, może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowił szczególną przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy. W wyroku z dnia 30 września 2016 r. sygn. akt I OSK 1541/16 (publik, jw.) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż o ile brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową, otwiera co do zasady możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności nie podejmuje stosownego leczenia.

Wynikający z procedury administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) obowiązek organu administracji publicznej zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprowadza się do zgromadzenia dowodów mających znaczenie prawne dla konkretnej sprawy. Ocena, czy określone fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zależy od tego jak jest sformułowana i powinna być rozumiana norma prawna, która w rozpatrywanej sprawie ma zastosowanie. Dokonane ustalenia faktyczne muszą być analizowane w aspekcie określonego przepisu prawa materialnego, który wyznacza zakres koniecznych ustaleń faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla oceny, czy określone fakty mają istotny wpływ na treść orzeczenia.

Nawiązując do powyższego należy podkreślić, iż oczywistym jest, że inicjatywa dowodowa leży po stronie wnioskodawcy. W sytuacji jednak, gdy strona wykazuje taką inicjatywę, po stronie organu leży obowiązek procesowego ustosunkowania się do wniosków strony. Winien więc organ przeprowadzić stosowne dowody, jeśli pozostają one w związku ze sprawą. Brak poczynienia przez organ powyższych działań sprawia, że uzasadnionym będzie przypuszczenie o braku wyjaśnienia przez organ stanu faktycznego sprawy. Oczywistym zaś jest, że nieustalenie stanu faktycznego sprawy stawia pod znakiem zapytania prawidłowość samego rozstrzygnięcia. Taka sytuacja w niniejszej sprawie jednak nie wystąpiła.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że organy w niczym nie uchybiły ww. przepisom prawa. Sama wnioskodawczyni A. T. twierdziła, że A. T. nadużywał alkoholu od wielu lat i z tego powodu nie pracował już w wieku 40 lat. Nawet nie twierdziła, że podejmował próby leczenia choroby alkoholowej. Ustalony w sprawie w tym zakresie stan faktyczny nie był kwestionowany. Nie można w tej sytuacji skutecznie zarzucić w sprawie naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

W wyroku z dnia 12 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 3667/18 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Jeśli zatem skarżący domagał się przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, to na nim spoczywał obowiązek przedstawienia dodatkowych dowodów wskazujących na istnienie w sprawie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ nie miał obowiązku poszukiwania dodatkowych dowodów, w tym prowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącego wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności uniemożliwiające mu podjęcie pracy. To skarżący powinien dowody te przedstawić, by organ mógł je zweryfikować."

Oceniając zasadność ww. zarzutu skargi kasacyjnej należy też zwrócić uwagę na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 496/17, w którym Sąd ten wyraził pogląd, z którym należy się zgodzić, że: "O ile brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową, otwiera co do zasady możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności nie podejmuje stosowanego leczenia".

Z akt sprawy nie wynika, by A. T. podejmował próby leczenia choroby alkoholowej. Sama także wnioskodawczyni A. T. nie twierdziła, by leczył się on kiedykolwiek z tego powodu. Skarżąca dołączając do skargi dokumenty dotyczące zdrowia A.a T.ego, nie wskazała na żadne dokumenty potwierdzające jego leczenie w okresie wcześniejszym niż marzec 2015 r.

Wbrew odmiennemu także w tym względzie stanowisku skarżących kasacyjnie, prawidłowo w tej sytuacji przyjęto w okolicznościach sprawy, że usprawiedliwione było pozostawanie przez A. T. bez pracy dopiero od dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nie wynika, aby całkowita niezdolność do pracy ojca dzieci powstała wcześniej niż w dacie jego śmierci i mogła stanowić usprawiedliwienie dla jego kilkunastoletniej bezczynności zawodowej. Jego śmierć była poprzedzona korzystaniem z zasiłku rehabilitacyjnego do sierpnia 2017 r. i wcześniej bardzo krótkim (epizodycznym) okresem zatrudnienia. Trafnie w tej sytuacji przyjęto w sprawie, że nie można świetle powyższego uznać, że śmierć A. T. przerwała zatrudnienie albo, że istniała usprawiedliwiona i szczególna przyczyna, dla której nie mógł on wcześniej świadczyć pracy.

Nie mógł także odnieść zamierzonego skutku podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. Podnoszone w ramach tego zarzutu twierdzenia dotyczące bardzo trudnej sytuacji życiowej skarżących, w tym ciężkiego upośledzenia jednej z nich, nie mogą przesądzać o sposobie rozstrzygnięcia sprawy i zasadności ww. zarzutu. Wskazać bowiem należy, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich warunków wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy. W niniejszej sprawie brak jest szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak odprowadzania składek ojca skarżących na ubezpieczenie społeczne przez łączny okres blisko 16 lat, który jest znaczny, w porównaniu z jego aktywnością zawodową. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie, nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.

Skoro zatem zarzuty skargi kasacyjnej okazały się niezasadne, skarga kasacyjna podlegała oddaleniu, co orzeczono na podstawie art. 184 p.p.s.a.

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej żądania dotyczącego zasądzenia kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu wskazać należy, że zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a, wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.