Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 czerwca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 377/05 oddalił skargę E. B., przedstawiciela ustawowego małoletniej E. B., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu Z. B. Powołaną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] nr [...].
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach może być przyznane, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące przesłanki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest możliwe, jeżeli nie zostały spełnione łącznie wszystkie wymienione warunki. W toku postępowania administracyjnego ustalono, że łączny okres ubezpieczenia zmarłego w wieku 45 lat ojca dziecka wynosi 16 lat, 9 miesięcy i 17 dni, a w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem - 1 rok, 2 miesiące i 21 dni. W okresie od 17 października 1993 r. do 7 kwietnia 1998 r. wystąpiła przerwa w zatrudnieniu. Ostatnio udokumentowany okres ubezpieczenia ojca dziecka przypada na dzień 29 września 1998 r. Od dnia 30 września 1998 r. do dnia 11 listopada 2002 r., tj. przez 4 lata i 1 miesiąc ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W tym czasie był osobą zdolną do pracy i nie istniały przeszkody uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Brak jest zatem szczególnych okoliczności, o których mowa w powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W tej sytuacji sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie E. B. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie małoletniej E. wnioskowanego świadczenia. Powołała się na argumenty podnoszone poprzednio we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając fakt pobierania przez córkę nauki oraz to, że nie posiada ona środków utrzymania i ze względu na wiek nie może podjąć zatrudnienia. Zwróciła też uwagę na trudną sytuację materialną rodziny.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o oddalenie skargi. Dodatkowo wskazał, że brak jest usprawiedliwienia dla bezczynności zawodowej zmarłego ojca dziecka, w szczególności po 1993 r., przerwanej jedynie na 5 miesięcy w 1998 r. pobytem w zakładzie karnym. Skarżąca nie wskazała na żadne okoliczności usprawiedliwiające taki stan rzeczy i w ogóle nie odniosła się do kwestii przerw w jego zatrudnieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalając powyższą skargę, w uzasadnieniu wyroku stwierdził między innymi, że przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyznaczają granice uznania administracyjnego, w ramach którego podejmowana jest decyzja w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie przekroczył granic tego uznania, gdyż wnikliwie przeprowadził postępowanie, a swoje rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Sąd podzielił stanowisko organu, że przedmiotowe świadczenie jest pochodnym świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym okoliczności szczególne, o których mowa w powołanym przepisie, należy odnosić właśnie do tej osoby. Ze zgromadzonych materiałów dowodowych sprawy nie wynika zaś, aby w latach 1993 – 1998 i 1998 – 2002 brak zatrudnienia ojca dziecka był spowodowany szczególnymi okolicznościami, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu niezbędnego do nabycia prawa do świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach należy bowiem uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Trafne, w ocenie Sądu, jest także stanowisko organu, że samo powoływanie się na trudne warunki materialne nie jest wystarczającym argumentem dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy.
Od powyższego wyroku E. B., reprezentowana przez adwokata, wniosła skargę kasacyjną, po przywróceniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 13 stycznia 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 377/05, terminu do jej złożenia.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie pełnomocnik skarżącej zaskarżył w całości, wnosząc o jego uchylenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wyrokowi zarzucił błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez przyjęcie, że E. B. nie przysługuje świadczenie po zmarłym ojcu z uwagi na brak spełnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie. Wskazał, że rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny wymaga kwestia, czy okoliczności szczególne, o których mowa w powołanym przepisie, należy odnosić do osoby zmarłego, czy też do jego zstępnego, występującego o przyznanie renty w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano, że odniesienie przez Sąd I instancji przesłanki szczególnych okoliczności do osoby zmarłego ojca dziecka nie może zostać uznane za prawidłowe, gdyż przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie wskazuje na osobę ubiegającą się o świadczenie, jako niespełniającą ustawowych wymagań do otrzymania świadczenia. Skoro świadczenie, które ma uzyskać osoba wnioskująca, jest świadczeniem refundowanym z budżetu, to tym samym sięganie do okresu składkowego osoby wstępnego nie wydaje się być zasadne. Wstępny niewątpliwie nie nabył bowiem prawa do świadczeń przewidzianych w ustawie. Pełnomocnik skarżącej wskazał jednocześnie, że celem regulacji zawartej w art. 83 powołanej ustawy wydaje się być możliwość uznaniowego, a zatem z pominięciem przesłanek ustawowych, przyznania świadczenia osobie, która nie tylko nie może się sama utrzymać, ale również nie może skorzystać ze świadczenia rentowego, które przysługiwałoby jej jako uprawnionemu członkowi rodziny zmarłego.
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Wniesiona w rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna spełnia wymogi formalne przewidziane w art. 176 w zw. z art. 174 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nietrafny jest natomiast zarzut naruszenia przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo bowiem zastosował ten przepis i właściwie go zinterpretował.
Art. 83 ust. 1 cyt. ustawy stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynika, że przewidziane w nim warunki muszą być spełnione łącznie. Brak którejkolwiek z tych przesłanek wyklucza możliwość zastosowania instytucji przewidzianej w powołanej normie prawnej.
Przedmiotowe świadczenie finansowane są z budżetu Państwa. Nie są jednak świadczeniami socjalnymi przyznawanymi wyłącznie według kryterium potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy Są one powiązane z istnieniem stosunku ubezpieczeniowego i mogą być przyznawane tylko osobom, które uczestniczyły w gromadzeniu funduszu ubezpieczeniowego. Mają one zatem stanowić pomoc tym ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy tylko w nieznacznym stopniu nie spełniają warunków do "zwykłej" renty lub emerytury, a przy tym niedopełnienie wymogów do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych spowodowane było szczególnymi okolicznościami.
Należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, który powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że te "szczególne okoliczności" to nie mogą być nieuzasadnione przerwy w zatrudnieniu, jak to miało miejsce w przypadku ojca małoletniej E. B., ale wyłącznie zdarzenia bądź trwały stan wykluczający obiektywnie aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Trafnie też Sąd I instancji przyjął, że te szczególne okoliczności odnoszą się do ubezpieczonego a nie do pozostałego po nim członka rodziny. Renta rodzinna, także przyznawana w drodze wyjątku, jest pochodną świadczenia, które przysługiwałoby osobie zmarłej. Z tych dopiero praw może wywodzić swe roszczenia pozostały po ubezpieczonym członek rodziny.
W tej sytuacji sama trudna sytuacja materialna rodziny skarżącej oraz fakt, iż jej córka z uwagi na wiek nie była zdolna do pracy, nie mogły uzasadniać przyznania omawianego świadczenia. Zasadnie zatem Sąd I instancji uznał, że organ odmawiając przyznania na rzecz E. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku prawa nie naruszył.
Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 i art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.