Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 lutego 2021 r., I SA/Wa 2797/20 oddalił skargę S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Do wydania wyroku doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wnioskiem z dnia [...] września 2020 r. S. S. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką - C.K. Organ I instancji decyzją z dnia [...] października 2020 r. odmówił S. S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że wnioskodawca nie jest osobą, na której – zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.) dalej jako "u.ś.r." – spoczywa obowiązek alimentacyjny wynikający z treści przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2019.2086 ze zm.), dalej jako "k.r.o.". Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., po rozpoznaniu odwołania S.S., utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w konfrontacji z przepisami art. 128 i art. 129 k.r.o., jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wprowadzając ograniczenie w odniesieniu do osób zobowiązanych do alimentacji. Organ, nie negując faktu, że wnioskodawca faktycznie zajmuje się ciotką i pomaga jej w bieżącym funkcjonowaniu, stanął na stanowisku, że jako siostrzeniec nie jest osobą, na której ciąży, zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek alimentacyjny.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł S. S., wskazując, że od początku swojego życia był bardzo związany ze swoją ciocią, po śmierci jej pierwszego męża, za zgodą rodziców zamieszkał na rok w jej gospodarstwie, a ciocia nie mając własnych dzieci traktowała go jak syna. Podkreślił, że po ukończeniu przez niego kursu wykwalifikowanego rolnika przepisała na niego (wraz z ówczesnym mężem) całe swoje gospodarstwo. Po śmierci drugiego męża skarżący kasacyjnie przejął pełną opiekę nad schorowaną ciocią, która ze względu na podeszły wiek, głuchotę oraz niepełnosprawność w stopniu znacznym stała się nieporadna i niesamodzielna. Wskazał, że rodzice cioci dawno nie żyją, dzieci nigdy nie miała, a z rodzeństwa została jej tylko siostra rodzona (matka skarżącego kasacyjnie) T. S., która jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym o charakterze trwałym, ma bardzo duże problemy z poruszaniem się i mieszka daleko od miejsca przebywania skarżącego oraz jego ciotki.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w decyzji z dnia [...] listopada 2020 r.
Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę wskazując, że mimo, iż skarżący jest jedyną osobą, która faktycznie sprawuje całodobową opiekę nad ciotką C. K., to jako siostrzeniec, nie należy on do kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, a z treści powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Dalsze pokrewieństwo w linii bocznej wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł S. S., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 17 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym odczytaniu treści norm prawnych wynikających z tego przepisu.
W oparciu o powyższy zarzut skarżący kasacyjnie wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że skarżącemu kasacyjnie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia [...] czerwca 2019 r. do [...] kwietnia 2021 r., ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z odpisu skróconego aktu zgonu C. K., na okoliczność wykazania daty kończącej okres opieki świadczonej przez skarżącego kasacyjnie nad podopieczną oraz zasądzenie zwrotu kosztów pomocy prawnie świadczonej z urzędu.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższy zarzut szerzej umotywowano.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuję:
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek.
Przechodząc do oceny zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 17 u.ś.r. należy na wstępie wskazać, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- matce albo ojcu,
- opiekunowi faktycznemu dziecka,
- osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z treści powołanych wyżej przepisów wynika, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełniać określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad schorowanym członkiem rodziny. Należy podkreślić, że skarżący kasacyjnie będąc siostrzeńcem nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten zgodnie z art.128 k.r.o. obciąża bowiem, w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, a nie wstępnych i zstępnych rodzeństwa. Powyższe nie pozwala zaliczyć siostrzeńca do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy.
Powyższe stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 20 marca 2014 r., I OSK 448/13; wyrok NSA z dnia 15 października 2021 r., I OSK 480/21; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2091/20; wyrok NSA z dnia 22 lutego 2021 r., I OSK 2505/20; wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r., I OSK 572/21, wyrok NSA z dnia 11 lutego 2022 r., I OSK 1164/21. Wyrok NSA z dnia 23 marca 2022 r., I OSK 1637/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przedstawiony pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której rozstrzygnięto kwestię kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazując, iż krąg ten ogranicza się do osób zobowiązanych do alimentacji. Co prawda uchwała ta podjęta została w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w powyższej uchwale pozostaje aktualne (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl),
Wypada także zauważyć, iż warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym. Trybunał wyraził natomiast pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zwrócono uwagę, iż celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (vide: wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK ZU-A 2008/6/107); wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07 (OTK ZU-A 2008/6/109).
W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że S. S. jest osobą bezrobotną, sprawującą całodobową opiekę nad podopieczną, a jego ciotka C. K. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dniu [...] sierpnia 2020 r. nr [...]. Niemniej jednak, jak trafnie stwierdził Sąd I instancji, intencją ustawodawcy określającego przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie było wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Tym samym Sąd I instancji prawidłowo dokonał wykładni przepisu art. 17 u.ś.r.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca pismem z dnia [...] października 2021 r. zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.
Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (art. 258 – 261 p.p.s.a.).