Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2008r. sygn. akt III SA/Lu 557/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, zwany dalej WSA lub Sądem I instancji, oddalił skargę A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] września 2007r. nr [...] w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy.
Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: decyzją z dnia [...] sierpnia 2007r. nr [...] Starosta Lubelski zatrzymał A. S. prawo jazdy kat. ABCET o nr [...] wydane przez Starostę Lubelskiego. Organ wskazał, że Sąd Rejonowy w Lublinie zobowiązał A. S. do płacenia alimentów na rzecz swoich dzieci, a ponieważ zobowiązany nie regulował tych należności i nie podejmował zatrudnienia, mimo otrzymanej z Powiatowego Urzędu Pracy propozycji, dlatego orzeczono o zatrzymaniu prawa jazdy.
W odwołaniu A. S. nie kwestionując obowiązku alimentacyjnego wskazał, że nie ma możliwości płacenia alimentów. Wraz z żoną są osobami bezrobotnymi, stanowią rodzinę zastępczą dla wnuków żony, wnuki z uwagi na niepełnosprawność wymagają umieszczenia w placówkach nauczania specjalnego w Lublinie, gdzie codziennie są dowożone. Zatrzymanie więc prawa jazdy uniemożliwi dowożenie dzieci i podjęcie dorywczego zatrudnienia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję i przytoczyło treść przepisów art. 4 ust. 3 oraz art. 5 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz.732 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Stwierdziło, że w sprawie Ośrodek Pomocy Społecznej w B. wobec bezskuteczności prowadzonej przeciwko A. S. egzekucji alimentów oraz odmowy podjęcia pracy zaproponowanej przez urząd pracy, złożył w dniu [...] czerwca 20007r. wniosek do prokuratury o ściganie A. S. za przestępstwo z art. 209 § 1 kk, a w dniu [...] czerwca 2007r. wniosek do Starosty Lubelskiego o zatrzymanie prawa jazdy dłużnikowi alimentacyjnemu. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cyt. ustawy, decyzja o zatrzymaniu prawa jazdy jest decyzją związaną i po otrzymaniu wniosku starosta jest zobowiązany do wydania decyzji o zatrzymaniu dłużnikowi alimentacyjnemu prawa jazdy, które podlega zwrotowi dopiero po stwierdzeniu ustania przyczyn jego zatrzymania.
Ponadto organ odwoławczy wskazał, że A. S. nie podejmuje kroków zmierzających do podjęcia pracy zarobkowej, nie podjął pracy zaproponowanej przez urząd pracy i dlatego jedynym skutecznym sposobem zdyscyplinowania skarżącego do płacenia alimentów jest zatrzymanie prawa jazdy, które zostanie zwrócone, jeżeli ustaną przyczyny uzasadniające zatrzymanie.
W skardze A. S. ponowił argumentację zawartą w odwołaniu i dodatkowo wskazał, że organy nie sprawdziły czy nadal ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, skoro synowie, na których zasądzone były alimenty, są już dorośli. Nadto syn K. od 2006r. przebywa w zakładzie karnym, a drugi syn K. porzucił szkołę, a jego matka po raz ostatni pobrała zasiłek z Funduszu alimentacyjnego w sierpniu 2007r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Opisanym na wstępie wyrokiem WSA oddalając skargę powołał przepis art. 3 ust. 1 i art.4 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Zgodnie z tymi przepisami, w przypadku bezskutecznej egzekucji świadczenia alimentacyjnego komornik sądowy prowadzący postępowanie jest obowiązany do poinformowania organu właściwego dłużnika (wójt, burmistrz, prezydent miasta właściwy ze względu na zamieszkanie dłużnika) o stanie egzekucji i przyczynach jej bezskuteczności, a ośrodek pomocy społecznej, na wniosek organu właściwego dłużnika, przeprowadza wywiad środowiskowy u dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji, gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swych zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, organ właściwy dłużnika zawraca się do właściwego urzędu pracy o przedstawienie informacji o możliwościach aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego oraz występuje, w razie braku możliwości aktywizacji zawodowej, z wnioskiem do starosty o skierowanie dłużnika do prac organizowanych na zasadach robót publicznych, określonych w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (art. 4 ust. 2 ustawy).
W razie uniemożliwienia przez dłużnika alimentacyjnego przeprowadzenia wywiadu lub odmowy podjęcia prac lub uchylania się od nich, organ właściwy dłużnika informuje podmiot uprawniony do złożenia wniosku o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 kk (art. 4 ust. 3). W przypadku złożenia wniosku, o którym mowa w art. 4 ust. 3, organ właściwy dłużnika kieruje do starosty wniosek o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego (art. 5 ust. 1-2 ustawy). W świetle tych przepisów jedynym warunkiem skierowania do starosty wniosku o zatrzymania prawa jazdy jest uprzednie skierowanie wniosku do podmiotu uprawnionego o ściganie dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 209 § 1 kk. Z akt sprawy wynika, że przesłanka ta została spełniona, bowiem egzekucja świadczenia alimentacyjnego przez komornika sądowego od zobowiązanego okazała się bezskuteczna, z pisma Kierownika OPS w B. z dnia [...] sierpnia 2007r. do Starostwa Powiatowego w Lublinie wynika, że Powiatowy Urząd Pracy w Lublinie, Filia w B., prowadził aktywizację zawodową A. S.; skarżący odmówił przyjęcia pracy, w piśmie z dnia [...] czerwca 2007r.
Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w B. zwrócił się do Prokuratury Rejonowej w Opolu Lubelskim o ściganie dłużnika alimentacyjnego z art. 209 § 1 kk. Wobec wystąpienia przesłanki wymienionej w art. 5 ust. 1 należało kierować do starosty wniosek o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego, co miało miejsce w dniu [...] czerwca 2007r. Decyzja starosty o zatrzymaniu prawa jazdy na podstawie art. 5 ust. 2 cyt. ustawy jest decyzją związaną tj. taką, w której jeżeli uprawniony organ stwierdzi określony stan rzeczy, zobowiązany jest niezależnie od okoliczności ubocznych wskazywanych przez skarżącego wydać przewidzianą prawem decyzję. Podnoszone w skardze zarzuty dotyczące opieki nad dziećmi, pełnoletność synów i przebywania jednego z nich w zakładzie karnym, nie mogą być brane pod uwagę w świetle przesłanek z art. 5 ust. 1-2 ustawy. Mogą natomiast stanowić podstawę w postępowaniu przed sądem powszechnym orzeczenia uchylającego obowiązek alimentacyjny.
W skardze kasacyjnej A. S. reprezentowany przez adwokata z urzędu, zaskarżył wyrok w całości. Wyrokowi zarzucił, w oparciu o art. 174 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, a to art. 125 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegający na zaniechaniu zawieszenia postępowania do czasu wydania prawomocnego orzeczenia w związku z toczącą się przeciwko skarżącemu sprawa karną przed Sądem Rejonowym w Lublinie [...] Wydział Grodzki - sygn. akt [...], oskarżonemu z art. 209 § 1 kk.; rozstrzygnięcie, które zapadnie w tej sprawie może mieć decydujący wpływ na wynik rozpoznawanej sprawy.
Na tej podstawie sformułowano wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o przyznanie wynagrodzenia adwokatowi z urzędu w wysokości sześciokrotnej stawki minimalnej powiększonej o stawkę VAT, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej naprowadzono, że przed sądem powszechnym toczyła się sprawa karna o czyn z art. 209 § 1 kk. i do czasu wydania przez WSA w Lublinie zaskarżonego wyroku sprawa karna nie została prawomocnie zakończona. Okoliczność ta będzie miała decydujące znaczenie. Sąd Grodzki w Lublinie w sprawie sygn. akt [...] uniewinnił A. S. od popełnienia zarzuconego mu czynu z art. 209 §1 kk, jednakże wyrok ten jest nieprawomocny. Skoro zapadł w stosunku do A. S. wyrok uniewinniający, to nie ma podstaw do zatrzymania prawa jazdy. Wobec tego należy uznać, że komornik egzekwujący od skarżącego alimenty niezasadnie poinformował organ właściwy dłużnika i niezasadnie stwierdził bezskuteczność egzekucji. Jeśli chodzi o alimenty, to skarżący wystąpił do sądu o zniesienie obowiązku alimentacyjnego wobec synów (sygn. akt [...] Sądu Rejonowego w Lublinie). W takim stanie sprawy WSA pochopnie wydał wyrok nie czekając na rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w Lublinie; sąd powinien był zawiesić postępowanie i dopiero mając pełną wiedzę na temat winy oskarżonego wydać wyrok.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Stosownie do przepisu art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki powodujące nieważność postępowania, dlatego Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył się do oceny powołanych w skardze kasacyjnej podstaw.
Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a. w powiązaniu z art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 552 ze zm.) nie jest usprawiedliwiony. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej do WSA decyzji był art. 5 ust. 2 nieobowiązującej już ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), zwanej dalej u.p.d.a. Zgodnie z tym unormowaniem, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organy, na podstawie złożonego przez organ właściwy dłużnika alimentacyjnego (wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub kierownika ośrodka pomocy społecznej) wniosku o zatrzymanie prawa jazdy, "starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy". Prawidłowo ocenił Sąd pierwszej instancji, iż przepis ten tworzył konstrukcję decyzji związanej. Oznacza to, że starosta, do którego właściwy organ wystąpił z wnioskiem o zatrzymanie prawa jazdy, był zobowiązany do uwzględnienia tego żądania.
Organ zatrzymujący prawo jazdy nie miał kompetencji uznaniowych, nie mógł więc uzależniać treści decyzji od sytuacji osobistej, rodzinnej lub majątkowej dłużnika alimentacyjnego. Przesłanka zatrzymania prawa jazdy została ukształtowana jako jedyny, formalny wymóg. Ustalenie przez organ właściwy do wystąpienia z wnioskiem o zatrzymanie prawa jazdy, że względem dłużnika zostało zainicjowane postępowanie karne w sprawie o przestępstwo uporczywej niealimentacji (tj. o czyn z art. 209 § 1 k.k.), było dostateczne do zastosowania wobec niego instrumentu dyscyplinującego w postaci zatrzymania prawa jazdy.
Zatrzymanie prawa jazdy wobec dłużnika alimentacyjnego, zarówno pod rządami u.p.d.a., jak i obecnie obowiązującej ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), jest sankcją administracyjną, która ma stanowić zabezpieczenie na wypadek, gdyby dłużnik alimentacyjny odmówił właściwym organom administracji publicznej współdziałania w wychodzeniu z trudnej sytuacji materialno-bytowej uniemożliwiającej realizację obowiązku alimentacyjnego; w szczególności ma zapobiegać bezpodstawnej odmowie podejmowania zatrudnienia zaproponowanego przez powiatowy urząd pracy oraz tworzyć gwarancje należytego ustalenia stanu faktycznego przez organy pomocy społecznej, poprzez umożliwienie przeprowadzania wywiadów środowiskowych (aktualnie: wywiadów alimentacyjnych). W sprawie jest bezsporne, że starosta wydał decyzję z powodu wniosku złożonego przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B. (pismo z dnia [...] czerwca 2007 r., uzupełnione następnie pismem z dnia [...] sierpnia 2007 r.), w trybie art. 4 ust. 3 u.p.d.a.
Nie ulega także wątpliwości, iż przyczyną złożenia tego wniosku było zainicjowanie przez organ postępowania karnego w sprawie o przestępstwo uporczywej niealimentacji (pismo z dnia [...] czerwca 2007 r.), wobec odmowy przyjęcia przez dłużnika alimentacyjnego oferty pracy pochodzącej od powiatowego urzędu pracy. Podnoszona w skardze kasacyjnej okoliczność, iż aktualnie nie jest znany prawomocny wynik postępowania karnego w sprawie o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. Żaden przepis prawa nie czyni bowiem przesłanką zatrzymania prawa jazdy ostatecznego rezultatu postępowania karnego; istotnym dla zastosowania tego środka dyscyplinującego przez starostę jest wyłącznie zainicjowanie - wszystko jedno, czy zasadne, czy też bezzasadne - postępowania karnego. Dłużnik alimentacyjny, tj. osoba, której sąd rodzinny nakazał w stosownym orzeczeniu uiszczanie alimentów na rzecz dziecka, podejmując decyzję o zaprzestaniu terminowego przekazywania należności, musi liczyć się nie tylko z postępowaniem egzekucyjnym i ryzykiem skazania za przestępstwo uporczywej niealimentacji, ale także z sankcjami administracyjnymi powiązanymi z samym tylko podejrzeniem o czyn z art. 209 § 1 k.k., stanowiącym podstawę wystąpienia przez właściwy organ na drogę postępowania karnego.
Wynik postępowania karnego w postaci prawomocnego wyroku uniewinniającego, w myśl art. 5 ust. 3 u.p.d.a. stanowił wyłącznie podstawę do zwrotu zatrzymanego prawa jazdy; był urzędowym dowodem tego, że ustała podstawa zatrzymania prawa jazdy, bowiem wniosek o ściganie karne okazał się nieuzasadniony.
Skoro końcowy wynik postępowania w sprawie o przestępstwo uporczywej niealimentacji nie należy do przesłanek wydania decyzji zatrzymującej prawo jazdy, tym samym oczekiwanie na treść prawomocnego wyroku sądu karnego, wbrew stanowisku zaprezentowanemu w skardze kasacyjnej, nie mogło stanowić podstawy do zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego zaskarżonym wyrokiem (art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, w oparciu o art. 184 P.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika z urzędu należne od Skarbu Państwa (art.250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 250 - 261 P.p.s.a.