Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 19 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 858/20

Uzasadnienie

Wyrokiem z 28 listopada 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. P., A.R., E. D., G.B., M. Z. (Skarżący) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Minister) z [...] marca 2019 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego.

Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Skarżący wnioskiem z [...] kwietnia 2012 r. wystąpili do Wojewody L. (Wojewoda) o wydanie na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z póżn. zm., dalej "rozporządzenie") decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w Z. przy ul. W. [...], zabudowana domem mieszkalnym zwanym zwyczajowo "K.", oznaczona obecnie w obrębie I Z., jednostka ewidencyjna Z.- miasto numerem działki [...]ark. 12 o pow. 1,2717 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...] oraz numerem działki [...] ark. 12 o pow. 0,6251 ha, dla której Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...] nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13, dalej "dekret o reformie rolnej").

Wojewoda decyzją z [...] stycznia 2013 r. umorzył postępowanie wskazując, że dekret o reformie rolnej nie obejmował swoim zakresem wskazanej we wniosku nieruchomości. Brak materialnego stosunku prawnego uniemożliwia wydanie decyzji załatwiającej sprawę poprzez rozstrzygnięcie jej co do istoty.

Po rozpoznaniu odwołania Skarżących Minister decyzją z [...] marca 2019 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, tryb przewidziany w § 5 rozporządzenia był i jest uruchamiany w przypadkach spornych, gdy właściciel/współwłaściciel (bądź jego następca prawny) nieruchomości uważał, że jego nieruchomość z takich czy innych względów nie spełnia warunków określonych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej i w związku z tym powinna być wyłączona spod działania tego przepisu, czyli nie powinna podlegać przejęciu na cele reformy rolnej w części bądź w całości. Przepis ten stanowi podstawę żądania przez właścicieli (ich spadkobierców) nieruchomości (jej części) przejętej na własność Państwa na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej, ustalenia w formie decyzji administracyjnej, czy dana nieruchomość podlegała działaniu przepisów tego dekretu. Przy czym istotne znaczenie dla możliwości uruchomienia i prowadzenia postępowania administracyjnego w powołanym trybie ma jednoznaczne i niewątpliwe ustalenie przez organ, że w stosunku do danej nieruchomości podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Podstawa prawna przejęcia danej nieruchomości przez Skarb Państwa determinuje bowiem dalsze czynności w sprawie - w tym właściwość organów administracji.

Organ wskazał że w celu ustalenia czy w stosunku do objętej wnioskiem nieruchomości podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej dokonano analizy szeregu dokumentów dotyczących przejęcia nieruchomości wchodzących w skład Ordynacji Z. w tym w szczególności: wpisów w dawnej księdze hipotecznej pod nazwą Ordynacja Z.; protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku Z. z dnia [...] września 1944 r. wpisów w księgach wieczystych prowadzonych dla objętych wnioskiem nieruchomości, uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 1962 r. sygn. I CR 948/58; protokołu zdawczo-odbiorczego sporządzonego w dniach 21-22 lutego 1945 r.

W wyniku analizy tych dokumentów ustalono, że w treści wpisu w dziale II dawnej księgi hipotecznej Ordynacja Z. powołano dekret reformie rolnej, dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa oraz ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przy tym powołując w tym wpisie ww. akty prawne nie odniesiono ich w żaden sposób do poszczególnych części Ordynacji, w tym do objętej wnioskiem nieruchomości.

Z akt sprawy wynika, że objęta wnioskiem nieruchomość odpowiada obecnie działkom nr [...] (pow. 1,2717 ha), [...] (pow. 0,6251 ha) w ark. [...] obrębu [...] Z. Działka nr [...] ujawniona jest obecnie w księdze wieczystej nr [...], stanowi własność Powiatu Z. w zarządzie Zespołu Szkół [...] im. J. Z. w Z. Natomiast działka nr [...] ujawniona jest obecnie w księdze wieczystej nr [...] w wyniku odłączenia z księgi [...] stanowi własność osób fizycznych, właścicieli lokali mieszkalnych z udziałem w gruncie pod budynkiem. Według wpisu w księdze wieczystej [...] księga ta została założona dla nieruchomości dla której nie była prowadzona księga wieczysta.

Dla omawianej nieruchomości, jako wchodzącej w skład Ordynacji Z.prowadzona była księga wieczysta "O.", w której jako podstawę prawną przejęcia wskazano dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa oraz ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. W sprawie bezspornym jest, że nieruchomość przy ul. W. [...] wchodziła w skład Ordynacji Z., jednak nie jest ona wymieniona w protokole z dnia [...] września 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku Z. Wobec powyższych okoliczności, w ocenie Ministra, niezrozumiałe jest wydanie przez Wojewodę Z. zaświadczenia z [...] czerwca 1996 r. znak: [...]i ponowne przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Ponieważ nie można jednoznacznie i w sposób nie budzący wątpliwości ustalić podstawy przejęcia objętej wnioskiem nieruchomości stanowiącej działki nr [...], [...], Minister uznał, że nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy tj. badania przesłanek wynikających z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. W ocenie Ministra, podstawy przejęcia nieruchomości objętej wnioskiem na rzecz Skarbu Państwa nie można domniemywać. Konieczne jest jednoznaczne potwierdzenie, że w stosunku do danej nieruchomości podstawą przejęcia był art. 2 ust. 1 lit e) dekretu o reformie rolnej, co nie miało miejsca w rozpoznawanej sprawie. Podstawa prawna przejęcia determinuje dalsze czynności w sprawie, a przede wszystkim właściwość organów administracji.

Wobec powyższego Minister za prawidłowe uznał stanowisko Wojewody, że w rozpoznawanej sprawie zaistniały przesłanki do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a.

Skarżący wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra zarzucając jej:

1. 1. naruszenie art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. § 5 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformie rolnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. błędne przyjęcie, że organ administracyjny zasadnie umorzył postępowanie administracyjne w sprawie, z uwagi na jego rzekomą bezprzedmiotowość, z uwagi na rzekomo poczynione ustalenia o nie objęciu nieruchomości działaniem z mocy prawa art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej;
2. 2. naruszenie art. 8 k.p.a. poprzez pominięcie dowodu z dokumentu urzędowego jakim jest zaświadczenie Urzędu Wojewódzkiego w Z. z [...] czerwca 1996 r. w przedmiocie przejęcia spornej nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, w szczególności naruszenie zasad zaufania obywateli do państwa oraz wydawanych przez nie rozstrzygnięć w podobnych sprawach, a także zasady pewności prawa (zasady uprawnionych oczekiwań) i trwałości aktów administracyjnych;
3. 3. naruszenie art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niedostateczne zgromadzenie i nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego oraz brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. błędne ustalenie, że objęta postępowaniem administracyjnym nieruchomość stanowiąca własność J. Z. została faktycznie objęta w administrację (zarząd) Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z. (acz bezprawnie), a zarazem ustalenie, że nie została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, jak pominiecie faktu, iż brak jest jakichkolwiek dowodów na to, iż przejęto sporną ją na podstawie innych aktów nacjonalizacyjnych tj. np. dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. nr 15, poz.
4. 82) (por. tak samo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 listopada 2018r. IOSK1398/18), a to wskutek:
5. a. błędnej oceny zaświadczenia Urzędu Wojewódzkiego w Z. z [...] czerwca 1996 r. nr [...];
6. b. błędnej oceny wniosku Urzędu Rejonowego w Z. z [...] czerwca 1996 r., nr [...] o wydanie zaświadczenia;
7. c. błędnej oceny wpisów widniejących w załączonym odpisie z księgi wieczystej nr [...] z [...] czerwca 1999 r. prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych,
8. - z których to trzech dokumentów (pkt od a) do c)) wynika, iż przedmiotowa nieruchomość - działka nr [...] o pow. 1,8968 ha, (ark. mapy ewidencyjnej nr [...]) położona w mieście Z., objęta była działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej
9. d. błędnej oceny protokołów przejęcia z 24 września 1944 r. w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.IX.1944 r. o wprowadzeniu Reformy Rolnej oraz zdawczo- odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945 r., z którego wynika, że przedmiotowa nieruchomość znajdowała się przed przekazaniem Dyrekcji Lasów Państwowych w L. we władaniu - administracji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z., co w ocenie Skarżących przesądza o zastosowaniu do całej Ordynacji Z. - w tym i przedmiotowej nieruchomości - art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej;
10. e. błędnej oceny wyjaśnienia Dyrekcji Lasów Państwowych Okręgu L. w L. dotyczącego sytuacji prawnej tartaku państwowego Z., z [...] czerwca 1947 r. (znak: [...]),
11. f. błędnej oceny wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 1962 r., sygn. I CR 948/58 orzeczonego w sprawie ojca Skarżących – J.Z., w uzasadnieniu którego stwierdzono:
12. - cytując stanowisko Biura Prawnego Urzędu Rady Ministrów działającego jako organ zastępstwa Skarbu Państwa z 1958 roku, który w swoim piśmie przed Sądem Najwyższym stwierdził:

"Biuro Prawne Urzędu Rady Ministrów - jako organ zastępstwa strony pozwanej - w uzupełnieniu rewizji.... nieruchomości..wchodzą w skład uregulowanych w księdze dóbr Ordynacji Z." a stosowanie do art. 2 ust 1 lit. e) dekretu P.K.W.N. z dnia 6.IX.1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. z 1945 r., Nr 3 poz. 13/ z dniem wejścia w życie tego dekretu wszystkie nieruchomości wchodzące w skład dóbr Ordynacji Z. przeszły bezzwłocznie na własność Skarbu Państw a na cele związane z reformą rolną;

1. - cytując pismo Departamentu Urządzeń Rolnych Ministerstwa Rolnictwa z dnia 30.XlI.1958r. które zostało załączone do akt tej sprawy przez Biuro Prawne Urzędu Rady Ministrów i powołane przed Sądem Najwyższym, a w którym stwierdzono m.innymi, iż:

"protokołem z dnia 23 lutego 1945 r. przedmiotowe nieruchomości w S. przejęte zostały na własność Państwa w myśl art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 6 Dekretu z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej";

1. g. błędnej oceny widniejącego wpisu w dziale II dawnej księgi hipotecznej Ordynacji Z.;
2. h. błędnej oceny pisma Wojewódzkiego Urzędu L. z [...] marca 1947 r., w którym stwierdzono, że Fabryka [...] w Z. oraz inne zakłady przemysłowe na terenie Ordynacji Z. przejęte zostały na własność państwa w [...] marca 1947 r. w trybie dekretu o reformie rolnej;
3. i. nie wystąpienia do Archiwum Państwowego w L. do zespołu Urzędu Wojewódzkiego L. (1944-1950) Dział Rolnictwa i Refom Rolnych (prawdopodobna sygn. 1698) i zespołu archiwalnego- Wojewódzki Urząd Ziemski w L. 1944-1947 oraz do Archiwum Akt Nowych w Warszawie i innych archiwów w celu nadesłania dokumentów dotyczących przejęcia wszystkich nieruchomości należących do J.Z. i wchodzących w skład Ordynacji Z., a w szczególności nie przeprowadzeniu dowodu:
4. - z pisma Departamentu Urządzeń Rolnych Ministerstwa Rolnictwa z [...] grudnia 1958 r. złożonego do akt sprawy zawisłej przed Sądem Najwyższym w sprawie o sygn. akt 1 CR 948/58;
5. - z rewizji Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z 16 czerwca 1958 roku oraz z pisma Biura Prawnego Urzędu Rady Ministrów wraz z załącznikami złożonego do akt sprawy zawisłej przed Sądem Najwyższym w sprawie o sygn. akt 1 CR 948/58;

(wszystkie powyższe dokumenty opisane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 28 listopada 1964r.)

1. 4. błędnej oceny zgromadzonych w sprawie, jak też orzeczonych przez Ministra decyzji administracyjnych i wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie dotyczących podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu o reformie rolnej sąsiednich nieruchomości do objętych niniejszym postępowaniem, położonych również w Z., gmina Z., powiat z., tj.:
2. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 598/15 orzeczonego w sprawie Skarżących, a dotyczącego podpadania pod reformę rolną zespołu pałacowo-parkowego w K., który był ujawniony 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
3. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 czerwca 2004 r., sygn. akt IV SA 2074/02, który w sprawie Skarżących uchylił decyzję o podpadaniu pod reformę rolną zabudowanych nieruchomości przemysłowo - mieszkalnych położonych w Z., które były ujawnione 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
4. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 września 2006 r., sygn. akt IV SA 640/06, który w sprawie Skarżących uchylił decyzje o podpadaniu pod reformę rolną zabudowanych nieruchomości przemysłowo - mieszkalnych położonych w Z., które były ujawnione 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
5. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA 1950/10, który w sprawie Skarżących uchylił decyzje o umorzeniu postępowania w sprawie o podpadaniu pod reformę rolną zabudowanych nieruchomości przemysłowo - mieszkalnych położonych w Z., które były ujawnione 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
6. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 września 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 746/13, który w sprawie Skarżących uchylił decyzje o umorzeniu postępowania w sprawie o podpadaniu pod reformę rolną zabudowanej nieruchomości mieszkalnej położonej w Z., które były ujawnione 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
7. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 czerwca 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 1180/17, który w sprawie Skarżących oddalił skargi na decyzje o nie podpadaniu pod reformę rolną zabudowanych nieruchomości przemysłowo - mieszkalnych położonych na terenie miasta Z., które były ujawnione 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
8. - wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25 września 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 405/15, który w sprawie Skarżących orzekał w sprawie decyzji o nie podpadaniu pod reformę rolną zabudowanej nieruchomości mieszkalnej położonej na terenie miasta Z., która była ujawniona w 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;
9. - wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 37/16, który w sprawie Skarżących orzekał w sprawie decyzji o nie podpadaniu pod reformę rolną zabudowanej nieruchomości mieszkalnej położonej na terenie miasta Z., która była ujawniona 13 września 1944 roku w księdze hipotecznej Ordynacji Z.;

(wszystkie te orzeczenia są dostępne w bazie orzeczniczej tut. Sądu i na str. http: //orzeczenia, nsa.gov.pl)

1. - wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 1962 r., sygn. I CR 948/58 orzeczonego w sprawie ojca Skarżących – J. Z. a dotyczącego jednej z nieruchomości, która była ujawniona 13 września 1944 roku w wykazie hipotecznym "Dobra Ziemskie Ordynacji Z. i Dóbr Wydzielonych z Ordynacji lit. A";
2. - wyroku Sądu Najwyższego z 28 listopada 1964r., sygn. akt I CR 1043/62, w którym ponownie stwierdzono, że cały majątek ziemski J. Z. pn. Ordynacja Z.został przejęty przez państwo na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej;
3. 5. art. 365 K.p.c. poprzez błędną ocenę prawomocnego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1962 r., sygn. akt I CR 948/58 wydanego w sprawie z powództwa J. Z. w przedmiocie Ordynacji Z., w którym stwierdzono przejście całego majątku J. Z. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a w szczególności powołanych w uzasadnieniu tego wyroku oświadczeń przedstawicieli państwa:
4. - w piśmie Departamentu Urządzeń Rolnych Ministerstwa Rolnictwa z dnia 30.XII. 1958 r.
5. - w rewizji Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 16 czerwca 1958 roku oraz uzupełnieniu rewizji Biura Prawnego Urzędu Rady Ministrów działającego jako organ zastępstwa Skarbu Państwa;

(wszystkie powyższe dokumenty opisane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 1962r.)

1. 6. art. 6 dekretu o reformie rolnej poprzez jego pominięcie pomimo tego, że w zarząd (administrację) państwowy przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z. działający w imieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych została objęta cała nieruchomość ziemska J. Z. pod nazwa Ordynacja Z. położona na terenie województwa lubelskiego (por. tak samo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2018r" I OSK 1398/18), o czym świadczą takie dokumenty urzędowe jak:
2. a) pierwsza i ostatnia strona protokołu zdawczo-odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945r., gdzie przekazującym jest Kierownik Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z. ob. T. działający na mocy upoważnienia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z [...] lutego 1945r. [...] oraz na ostatniej strome tego protokołu, który przekazano po jednym egzemplarzu Powiatowemu Urzędowi Ziemskiemu w Z. i Wojewódzkiemu Urzędowi Ziemskiemu w L.;
3. b) pierwsza strona Załącznika nr 9 do protokołu zdawczo-odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945r., na której widnieje ręczna adnotacja: "Zespół: Wojewódzki Urząd Ziemski w L. 1944-47".

Mając powyższe na uwadze, Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra z [...] marca 2019 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] stycznia 2013 r. i zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

Oddalając skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko organu odwoławczego o konieczności umorzenia postępowania administracyjnego na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowego, gdyż nie można ustalić jednej, wyłącznej podstawy przejęcia spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, a w związku z tym brak jest podstaw do wydania decyzji merytorycznej, rozstrzygającej, czy nieruchomość podpadała pod dekret o reformie rolnej.

Sąd wyjaśnił, że zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, § 5 rozporządzenia może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej cześć wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Przepis § 5 rozporządzenia. jest w dalszym ciągu stosowany w praktyce organów władzy publicznej jako podstawa kompetencji do rozstrzygania o podpadaniu konkretnej nieruchomości pod przepisy dekretu o reformie rolnej. W obecnych realiach ustrojowych funkcje wojewódzkich urzędów ziemskich wykonują organy administracji rządowej (wojewodowie).

Tryb orzekania na podstawie § 5 jest właściwy w sytuacji gdy dana nieruchomość przeszła na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, a właściciel kwestionuje zasadność tego przejęcia.

W przedmiotowej sprawie organy ustaliły, że objęta wnioskiem nieruchomość położona w Z. przy ul. W. [...] wchodziła w skład Ordynacji Z. Ordynacja Z. objęta była księgą wieczystą "Ordynacja Z.", w której jako podstawę prawną przejęcia wchodzących w jej skład składników majątkowych wskazano dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa oraz ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Jednocześnie wpis ten nie precyzuje w żaden sposób, które i czy wszystkie składniki majątkowe Ordynacji Z. zostały znacjonalizowane w oparciu o poszczególne akty nacjonalizacyjne.

Sąd wskazał, że w aktach sprawy znajduje się protokół z 21 września 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 i art. 6 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. majątku Z. Przejecie majątku Z. nastąpiło według stanu opisanego w protokole. Z protokołu wynika, że ogólny obszar, który został przejęty to 104.3126 ha. Opisano granice przejętego obszaru w ten sposób, że na północy graniczy z gruntami wsi Wywłoczka, na zachodzie graniczy z gruntami zaserwitutowymi wsi W., na południu i wschodzie graniczy z lasami i gruntami osady Z. Ordynacji Z. Opisano rodzaj i ilość poszczególnych użytków. Opisano również znajdujące się w majątku budynki. Z protokołu wynika, że przejęto dwa domy mieszkalne murowane, opisano ich wymiary w metrach. Żaden z tych domów nie jest domem mieszkalnym zwanym zwyczajowo "K.", położonym na nieruchomości w Z. przy ul. W. [...].

Sąd wyjaśnił następnie, że 27 grudnia 1944 r. wszedł w życie dekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. z 1944 r., nr 15, poz. 8, dalej " dekret o lasach"). Zgodnie z art. 1 ww. dekretu:

(1) Lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodzą na własność Skarbu Państwa.

(2) Wraz z lasami i gruntami leśnymi przechodzą na własność Skarbu Państwa, o ile stanowią własność lub współwłasność tej samej osoby:

1. a) wszelkie śródleśne grunty, łąki i wody,
2. b) grunty deputatowe administracji i straży leśnej,
3. c) wszelkie nieruchomości i ruchomości położone na terenie obiektu leśnego, przechodzącego na własność Skarbu Państwa, niezależnie od swego przeznaczenia,
4. d) wszelkie nieruchomości i ruchomości, służące do prowadzenia gospodarstwa leśnego (zabudowania, urządzenia techniczne, transportowe, komunikacyjne itp.) niezależnie od swego położenia,
5. e) wszelkie zapasy materiałowe (remanenty) zarówno w lesie jak i zakładach przemysłowych, przechodzących na własność Skarbu Państwa.

Dekret o lasach w art. 6 ust. 2 stanowił, że administrację obiektów leśnych (art. 1-3) przejętych na własność Skarbu Państwa sprawuje Resort Rolnictwa i Reform Rolnych za pośrednictwem organów administracji Lasów Państwowych. Jednocześnie wykonanie dekretu poruczono Kierownikowi Resortu Rolnictwa i Reform Rolnych (art. 8).

Sąd wyjaśnił, że wobec powyższych zapisów dekretu o lasach na własność Skarbu Państwa, w daniach 21 i 22 lutego 1945 r. w Z., Kierownik Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z. działając na podstawie upoważnienia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z [...] lutego 1945 r. zdał, a Dyrekcja Lasów Państwowych w L. przejęła tereny leśne wraz z przynależnymi urządzeniami leśnymi, wodnymi, przemysłowymi zakładami i zabudowaniami dóbr b. Ordynacji Z., położone na terenie powiatów z., t., k., b. i j., według załączników stanowiących integralną część protokołu. W punkcie V protokołu wymieniona jest osada śródleśna Z. z zabudowaniami o powierzchni 140.3472 ha, za wyjątkiem powierzchni, które będą ustalone w czasie późniejszym, będących pod browarem, młynem, szkołą i budynkami przynależnymi do tych obiektów oraz kościołem. W załączniku Nr [...], stanowiącym integralną część protokołu z 21 i 22 lutego 1945 r., zatytułowanego Rejestr pomiarowy pozostałego obszaru gruntów należących do dóbr Ordynacji Z. stan na dzień 18 stycznia 1945 r. pod pozycją 3 wymieniona jest Osada Z. o powierzchni ogólnej 140.1606 ha.

Sąd wyjaśnił że w jego ocenie nieruchomość położona w Z. przy ul. W. [...], zabudowana domem mieszkalnym zwanym zwyczajowo "K.", której dotyczy wniosek Skarżących, objęta jest protokołem z 21 i 22 lutego 1945 r. pod pozycją osada śródleśna Z. z zabudowaniami. Nieruchomości tej nie dotyczą wyłączenia, o których mowa w tym protokole.

Prawidłowe było w ocenie Sądu stanowisko organów, że brak jest w zgromadzonym materiale dowodowym dokumentu wskazującego, że przejęcie nieruchomości objętej wnioskiem na własność Państwa nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. A co istotne, okoliczności czy dana nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nie można domniemywać.

Wobec braku potwierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, słusznie organy stanęły na stanowisku, że sprawa niniejsza nie podlegała załatwieniu w drodze decyzji administracyjnej. Oznacza to, że prowadzenie postępowania i wydanie decyzji w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia byłoby bezprzedmiotowe (np. wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2019 r., I SA/Wa 1457/16 oraz wyrok NSA z 26 lutego 2019 r., I OSK 826/17). W tej sytuacji zasadnie umorzono postępowanie jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem bezprzedmiotowość postępowania ma miejsce w sytuacji, gdy istnieją okoliczności, czyniące wydanie decyzji administracyjnej prawnie niemożliwym z uwagi na brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu.

Postępowanie w takiej sprawie staje się bezprzedmiotowe, jeżeli braknie któregoś z elementów tego stosunku materialnoprawnego (tak: J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2005, s. 485). Tak więc sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. wtedy, gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej, w formie decyzji administracyjnej, ingerencji organu administracyjnego. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcie merytoryczne pozytywne, czy negatywne staje się prawnie niedopuszczalne.

Sąd wyjaśnił również, że organ administracji, nie jest uprawniony do ustalenia podstawy wpisu prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej, gdyż ta kompetencja należy wyłącznie do sądów powszechnych.

Wskazał, że aktach sprawy znajduje się zaświadczenie z [...] czerwca 1996 r. wydane przez Wojewodę Z. na wniosek Urzędu Rejonowego w Z. z [...] czerwca 1996 r. Urząd Rejonowy w Z. zwrócił się o wydanie zaświadczenia, że nieruchomość składająca się z działek wymienione w tym wniosku, która wchodziła w skład byłej Ordynacji Z., przeszła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej na podstawie dekretu o reformie rolnej. Jednym z załączników do tego wniosku jest kserokopia protokołu zdawczo - odbiorczego z [...] i [...] lutego 1945 r.

Powyższy załącznik w ocenie Sądu nie mógł poświadczać, że wymieniona we wniosku nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej na podstawie dekretu o reformie rolnej, gdyż protokół ten został sporządzony w trybie § 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. z 1945 r., nr 4,poz.

16) w związku z art. 6 ust. 2 i art. 8 dekretu o lasach. Protokół ten, jak wskazuje jego treść, dotyczy przejęcia lasów i gruntów leśnych oraz innych nieruchomości i ruchomości, wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu o lasach.

To protokół z [...] września 1944 r., sporządzony w trybie art. 7 dekretu o reformie rolnej dotyczący przejęcia majątku Z., dotyczył nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) tegoż.

Sąd wyjaśnił, że błędne powołanie się we wniosku przez Urząd Rejonowy w Z. na protokołu zdawczo - odbiorczy z 21 i 22 lutego 1945 r. jako dowód przejścia wymienionych w nim składników na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie skorygowaniu tego błędu przez Wojewodę Z. skutkowało wydaniem błędnego zaświadczenia wskazującego w swej podstawie prawnej art. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej oraz § 5 rozporządzenia. Jednocześnie Sąd zauważył, że w trybie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. organ był uprawniony orzekać w drodze decyzji a nie zaświadczenia.

Wobec powyższego, w ocenie Sądu, dowód ten obarczony powyższymi błędami, nie mógł być, wbrew zarzutowi skargi, skutecznie powołany w sprawie.

Sąd nie zgodził się z zarzutem skargi, że organ dokonał błędnej oceny protokołów przejęcia z [...] września 1944 r. oraz zdawczo- odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945 r., z którego wynika, że przedmiotowa nieruchomość znajdowała się przed przekazaniem Dyrekcji Lasów Państwowych w L. we władaniu - administracji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z., co przesądza o zastosowaniu do całej Ordynacji Z. - w tym i przedmiotowej nieruchomości - art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Sąd zaznaczył, że zgodnie z art. 8 dekretu o lasach, wykonanie tego dekretu należało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, który stosownie do art. 6 ust. 2 tego dekretu za pośrednictwem swojego resortu sprawuje administrację obiektów leśnych (art. 1-3) przejętych na własność Skarbu Państwa za pośrednictwem organów administracji Lasów Państwowych. Wobec powyższego nie może dziwić, że obiekty leśne wymienione w art. 1 dekretu o lasach najpierw objęli przedstawiciele resortu rolnictwa a następnie przekazali je właściwej okręgowej dyrekcji lasów państwowych, w przedmiotowej sprawie Dyrekcje Lasów Państwowych w L. Wbrew twierdzeniom Skarżących i powołanym przez nich w skardze dowodom, protokół zdawczo - odbiorczy z 21 i 22 lutego 1945 r. nie jest dowodem, że obiekty w nim wymienione wcześniej przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Skarżący zaskarżyli powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości zarzucając mu:

1. I. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik tego postępowania,polegające na naruszeniu:
2. 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 105 k.p.a. i art.138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej "rozporządzenie") w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r, o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. 1945, nr 3, p. 13 z zm., dalej "dekret o reformie rolnej") poprzez ich niezastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że organ administracyjny zasadnie umorzył postępowanie administracyjne w sprawie, z uwagi na jego rzekomą bezprzedmiotowość, z uwagi na rzekomo poczynione ustalenia o nie objęciu przedmiotowej nieruchomości działaniem z mocy prawa art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 października 2019r., sygn. akt I SA/Wa 2060/18 orzeczony w sprawie Skarżących i dotyczący sąsiednich działek - w tym wymienionych w zaświadczeniu z 18 czerwca 1996r.);
3. 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i nie wyjaśnienie w sposób wszechstronny stanu faktycznego sprawy, a w szczególności:
4. a) widniejącego w dziale II księgi hipotecznej "Ordynacji Z." wpisu Skarbu Państwa jako właściciela m. innymi przedmiotowej nieruchomości, która w tym wykazie w dziale I była ujawniona "Majętność Ziemska O.Z. składająca się z Dóbr A.Z. i następne od [...] pod nr [...], gdzie wymieniono z: "Wsiami a) Z., b) T. c) i inne" w wyniku wejścia w życie dekretu o reformie rolnej;
5. b) błędnej ocenie zaświadczenia Urzędu Wojewódzkiego w Z. z [...] czerwca 1996 r. nr [...];
6. c) błędnej ocenie wniosku Urzędu Rejonowego w Z. z [...] czerwca 1996 r. nr [...] o wydanie zaświadczenia;
7. d) błędnej ocenie wpisów widniejących w księdze wieczystej nr [...] (obecnie nr [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych,
8. e) błędnej ocenie protokołu przejęcia majątku Z. z [...] września 1944 r.;
9. f) błędnej ocenie protokołu zdawczo-odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945 r., z których to dokumentów (pkt od a) do f) wynika, iż przedmiotowa nieruchomość - działka nr [...] o pow. 1,8968 ha, (ark Mapy ewidencyjnej nr [...]) położona w mieście Z., objęta była działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej;
10. 3. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia nie spełniającego ustawowych przesłanek, a w szczególności nie odnoszącego się do wskazanych w skardze na decyzję administracyjną zarzutów, tj,: art. 7 k.p.a., art 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku polegający na nie odniesieniu do wszystkich zarzutów skargi oraz dokumentów z lat 40-tych, 50-tych i 6-tych XX wieku opisanych w skardze i znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy tj.;
11. a) wpisu Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości na podstawie dekretu o reformie rolnej w księdze hipotecznej pod nazwą "Ordynacja Z.";
12. b) wpisu Skarbu Państwa jako właściciela działki nr [...] na podstawie zaświadczenia Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia [...].06.1996r. nr [...] w księdze wieczystej nr [...] (obecnie nr [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z. VI Wydział Ksiąg Wieczystych;
13. c) pisma Wydziału Urządzeń Rolnych Urzędu Wojewódzkiego L.z 6 września 1947 r.;
14. d) pisma Departamentu Urządzeń Rolnych Ministerstwa Rolnictwa z dnia 30.12.1958 r.;
15. e) odpowiedzi na pozew Skarbu Państwa w sprawie zawisłej przed Sądem Wojewódzkim w Lublinie do sygn. akt C 1561/57;
16. f) rewizji Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 16 czerwca 1958 roku, sygn. akt C 1561/57;

(wszystkie powyższe dokumenty opisane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 1964r.).

1. g) wyjaśnienia Dyrekcji Lasów Państwowych Okręgu L. w Lublinie dotyczącego sytuacji prawnej tartaku państwowego Z., z dnia 11 czerwca 1947 r. (znak: Pr. [...]),
2. h) pisma z 20 sierpnia 1947 r. (Rep.A.161/47),
3. i) pisma Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego, Dział Rolnictwa i Reformy Rolnej, Wydział Finansów Rolnych z 17 kwietnia 1947 r. (znak: FR/A 1/XVI),
4. j) pisma Departamentu Przebudowy Ustroju Rolnego Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z 3 maja 1947 r. (nr UR/2.I.3/771).
5. k) wyciągu z protokołu posiedzenia Gminnej Rady Narodowej w Z. z 18 maja 1947 r. wraz pismem przewodnim Zarządu Gminy Z. z 4 czerwca 1947r., nr 7/1/47,
6. l) uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 1962 r., sygn. I CR 948/58 i 28 listopada 1964 roku, sygn. akt I CR 1043/62 orzeczonego w sprawie jednej z nieruchomości należących do Ordynacji Z. i przejętej na reformę rolną jak cały majątek J. Z.;
7. 4. art. 151 p.p.s.a. przez jego błędne zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu skargi mimo naruszenia przepisów przez organ II instancji w toku postępowania administracyjnego.

Skarżący wskazali, że opisane wyżej uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wskutek ich zaistnienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na decyzję administracyjną oparł swoje rozstrzygniecie na błędnych przesłankach, czego konsekwencją stało się nieuzasadnione przyjęcie, iż brak jest dowodów potwierdzających, że przedmiotowa nieruchomość została objęta działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, co powoduje bezprzedmiotowość postępowania i konieczność jego umorzenia na zasadzie art. 105 § 1 K.p.a.

II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 6 dekretu o reformie rolnej poprzez jego błędne niezastosowanie pomimo tego, że w zarząd państwowy wykonywany przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z. działający w imieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych została objęta cała nieruchomość ziemska J.Z. pod nazwą "Ordynacja Z.", położona na terenie województwa lubelskiego, o czym świadczą takie dokumenty urzędowe jakie zostały zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy.

Mając powyższe na uwadze Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i zasądzenie na ich rzecz postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W pismach procesowych z 10 marca 2022 r. i 22 czerwca 2022 r. (data wpływu do NSA: 28 czerwca 2023 r.) Skarżący podtrzymali dotychczasowe stanowisko powołując się na kolejne wyroki wydane przez sądy administracyjne a dotyczące przejęcia nieruchomości znajdujących się na terenie osady Z. na podstawie dekretu o reformie rolnej.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy aczkolwiek Sąd kasacyjny nie podziela wszystkich podniesionych w niej zarzutów.

Zarzuty skargi kasacyjnej, stanowiące powtórzenie zarzutów podniesionych w skardze do Sądu pierwszej instancji, zmierzają do zakwestionowania ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd pierwszej instancji za podstawę kontroli zgodności z prawem decyzji Ministra o umorzeniu postępowania.

Ustosunkowując się do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia nie spełniającego ustawowych przesłanek, a w szczególności nie odnoszącego się do wskazanych w skardze na decyzję administracyjną zarzutów, tj.: art. 7 k.p.a., art 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art 107 § 3 k.p.a. poprzez brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku polegający na nie odniesieniu do wszystkich zarzutów skargi oraz dokumentów z lat 40-tych, 50-tych i 6-tych XX wieku opisanych w skardze i znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy Sąd kasacyjny podkreśla, że w aktach administracyjnych nie ma dokumentów wymienionych przez Skarżących w punktach I.3. g-k petitum skargi kasacyjnej (w aktach sprawy nie ma protokołu wymienionego w punkcie I. 3.k petitum skargi kasacyjnej, jest wyłącznie pismo przewodnie Gminy). W aktach administracyjnych brak jest również uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 28 listopada 1964 r. I CR 1043/62, w którym - jak twierdzą Skarżący - opisane były dokumenty wymienione w punktach I.3. c-f petitum skargi kasacyjnej.

Sąd kasacyjny wskazuje, że zgodnie z pismem Ministra z 13 maja 2019 r. (karta 23 akt sądowych) przekazując skargę do Sądu administracyjnego organ dołączył do niej jako załączniki trzy teczki opisane jako "[...]", "[...]Tom II" i ", "[...]Tom I". Akta te przekazane zostały przez Sąd pierwszej instancji do NSA wraz ze skargą kasacyjną (karta 139 akt sądowych).

Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił w uzasadnieniu, że dokumenty te nie znajdują się w aktach administracyjnych sprawy, jednak zaniechanie to nie może być uznane za naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. mające istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to również, że Sąd nie mógł naruszyć przywołanego przepisu nie ustosunkowując się do dowodów, które nie znajdowały się w aktach administracyjnych sprawy. W tym zakresie zarzut objęty punktem I.3 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadny.

W aktach sprawy znajdują się natomiast inne dokumenty, które nie zostały przywołane przez Skarżących ani w skardze do Sądu pierwszej instancji ani w skardze kasacyjnej, ponieważ jednak Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany uzasadnieniem podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, możliwe jest dokonanie kontroli prawidłowości przyjętego przez Sąd pierwszej instancji stanu faktycznego sprawy również na podstawie:

1. a. pisma Powiatowego Urzędu Ziemskiego z 18 lutego 1948 r. skierowanego do Starostwa Powiatowego, w którym Urząd Ziemski komunikuje, że majątek Z., ze znajdującym się w nim [...] został przejęty na rzecz Skarbu Państwa zgodnie z dekretem o reformie rolnej protokołem Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z. z 21 września 1944 r., i który po rozparcelowaniu majątku stosownie do art. 5 dekretu z 12 czerwca 1945 r. został przekazany Powiatowej Spółdzielni [...] w Z. protokołami z 13 września 1945 r. i 8 lipca oraz 2 września 1946r.,
2. b. pisma Starostwa Powiatowego Z. z 12 sierpnia 1948 r. skierowanego do Wójta Gminy informującego, że 24 sierpnia 1948 r. Komisarz Ziemski przekaże Z. z majątku państwowego poordynackiego w Z. plac o powierzchni 2,19 ha z zabudowaniami na cele szkolnictwa powszechnego,
3. c. protokołu z 24 sierpnia 1948 r. opisującego budynki podlegające przekazaniu,
4. d. pisma Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 16 grudnia 1947 r. informującego na zasadzie art. 15 dekretu o reformie rolnej o wyłączeniu od parcelacji wskazanych w nim gruntów z pozostałego ośrodka majątku Z. (plac o powierzchni 2,1950 ha wraz ze znajdującymi się na nim zabudowaniami oznaczony na szkicu jako działka nr [...] na rzecz Gminy Z. dla użytku szkoły powszechnej, grunt o powierzchni około 1 ha wraz z kościołem i budynkiem nr [...], ma rzecz parafii, plac o powierzchni 0,78 ha wraz z budynkiem nr [...] na rzecz Ministerstwa Poczt i Telegrafów na pomieszczenie Urzędu Pocztowo-Telegraficznego).

Jak już wskazano, w aktach znajduje się również pismo Zarządu Gminy Z. z 4 czerwca 1947 r. (bez wymienionego w skardze kasacyjnej załącznika w postaci protokołu Gminnej Rady Narodowej w Z.), w którym wskazano, że wszystkie place i budynki byłej ordynacji Z. na terenie Z. zostały na podstawie ustawy o reformie rolnej upaństwowione i znajdują się pod administracją Dyrekcji Lasów Państwowych w L., wyjątek stanowi [...] znajdujący się w posiadaniu Spółdzielni [...].

Sąd Wojewódzki podzielając ustalenia faktyczne dokonane w sprawie przez organy obu instancji odniósł się do protokołów z 21 września 1944 r. oraz z 21 i 22 lutego 1945 r. (w tym stanowiącego jego załącznik rejestru pomiarowego) uznając, że ten ostatni sporządzony został w trybie przepisów wykonawczych do dekretu o lasach. Sąd uznał, że protokół z 21-22 lutego 1945 r. dotyczył całej osady Z. z wyjątkiem wymienionych w nim powierzchni pod browarem, młynem, szkołą i budynkami przynależnymi do tych obiektów oraz kościołem. Skoro wyłączenia nie obejmowały nieruchomości położonej w Z. przy ul. W. [...], oznacza to, że przejęta została ona w trybie dekretu o lasach.

Sąd kasacyjny wskazuje, że protokół z 21-22 lutego 1945 r. poprzedzony został protokołem z 21 września 1944 r. W protokole tym wprost wskazano, że jest on sporządzony "w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.IX.1944 r. o wprowadzeniu Reformy Rolnej majątku Z....". W dalszej części protokołu wskazano że "przejęcie powyższego majątku następuje wg. stanu poniżej ustalonego. Opisanie granic wg. szkiców, będących w posiadaniu O.Z. północ – grunty wsi W., zachód – grunty zaserwitutowe wsi W. a południe i wschód – lasy i grunty osady Z. Ordynacji Z., ogólny obszar [...]".

Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że powierzchnia przejmowanego majątku powołana w protokole jest tożsama z powierzchnią wskazaną w przywołanym przez Sąd pierwszej instancji rejestrze pomiarowym.

Sąd pierwszej instancji uznał, że protokół z 21 września 1944 r. nie mógł dotyczyć przejęcia spornej nieruchomości, gdyż nie została ona w nim opisana. Rzeczywiście, w punkcie 10 protokołu zawierającym opis znajdujących się w majątku budynków wymieniono jedynie dwa domy mieszkalne.

Taka ocena powyższego protokołu pomija jednak znajdujące się w aktach sprawy dokumenty takie jak opisane wyżej pismo Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 16 grudnia 1947 r. W piśmie tym przywołany został art. 15 dekretu o reformie rolnej, zgodnie z którym przy wypracowaniu planu podziału pewna część ziemi zostaje niepodzielona dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, dla rozbudowy miast i innych ważnych zadań użyteczności publicznej. Oznacza to, że wymienione w piśmie nieruchomości przejęte zostały na cele reformy rolnej a następnie rozdysponowane przez Ministra zgodnie z przywołanym przepisem. Owe nieruchomości to plac o powierzchni 2,1950 ha wraz ze znajdującymi się na nim zabudowaniami oznaczony na szkicu jako działka nr [...] na rzecz Gminy Z. dla użytku szkoły powszechnej, grunt o powierzchni około 1 ha wraz z kościołem i budynkiem nr [...], ma rzecz parafii, plac o powierzchni 0,78 ha wraz z budynkiem nr [...] na rzecz Ministerstwa Poczt i Telegrafów na pomieszczenie Urzędu Pocztowo-Telegraficznego. Zwrócić należy uwagę, że nieruchomości te nie były wymienione w protokole sporządzonym 21 września 1944 r., jednak uznane zostały za podlegające przejęciu na cele reformy rolnej.

O przejęciu majątku Z. na cele reformy rolnej mowa jest również w piśmie Powiatowego Urzędu Ziemskiego z 18 lutego 1948 r. Sąd kasacyjny dostrzega, że zarówno w piśmie Ministra jak i w piśmie z 8 lutego 1948 r. mowa jest m. in. o zabudowaniach przeznaczonych dla szkoły powszechnej, kościele i parafii oraz browarze, wskazanych w punkcie V protokołu z 21-22 lutego 1945 r. jako niepodlegających przejęciu. Jednak biorąc pod uwagę, że grunty wymienione w punkcie V protokołu traktowane były w latach czterdziestych ubiegłego wieku jako przejęte w trybie dekretu o reformie rolnej, pomimo niewymienienia ich w punkcie 10 protokołu z 6 września 1944 r. stwierdzenie Sądu pierwszej instancji, że pod działanie dekretu o reformie rolnej podpadały jedynie budynki wymienione wprost w punkcie 10 protokołu z 21 września 1945 r. nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy.

Stanowisko takie potwierdza treść zaświadczenia Wojewody Z. z [...] czerwca 1996 r., które odnosi się m.in. do działki [...]. Sąd pierwszej instancji przyjął, że zaświadczenie to nie może stanowić podstawy dla uznania, że sporna nieruchomość podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, gdyż wydane zostało na podstawie wniosku, do którego dołączony został protokół z 21-22 lutego 1945 r. W ocenie Sądu pierwszej instancji wnioskodawca błędnie uznał, że protokół ten stanowił podstawę przejęcia wymienionych w składników na cele reformy rolnej, błąd ten powielony został następnie przez Wojewodę, a w konsekwencji tak błędnie sporządzony dokument nie może stanowić podstawy dla uznania, że objęte nim nieruchomości przeszły na własność Państwa w trybie dekretu.

Powyższy pogląd Sądu pierwszej instancji pomija jednak podstawowy dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy dowód, jakim jest znajdujący się w aktach sprawy odpis z księgi wieczystej [...] wydany 17 czerwca 1999 r.

Księga ta prowadzona była dla nieruchomości położonej w Z., gmina Z., woj. Z., obejmującej działki [...], [...], [...], [...] i [...]. Jako właściciel nieruchomości w dziale 2 wskazany został Skarb Państwa w trwałym zarządzie zespołu Szkół [...] w Z. Jako podstawę nabycia wskazano wniosek z 21 grudnia 1996 r. i zaświadczenie Wojewody Z. z 16 czerwca 1996 r. [...].

Sąd kasacyjny przypomina, że zgodnie z obowiązującym w dacie wpisu art. 46 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. ustawy o księgach wieczystych i hipotece o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 z późn. zm.) wpis był orzeczeniem. Identyczną treść zawiera obecnie obowiązujący art. 628 8 § k.p.c. Jak wskazuje się w komentarzach do powyższego przepisu, zarówno orzeczenie referendarza (postanowienie sądu) zarządzające wpis, jak i sam wpis w księdze, zrównany z orzeczeniem na mocy przepisu szczególnego (art. 626 8 § 6 k.p.c.), korzystają z cechy prawomocności materialnej (art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Wiążą zatem również inne sądy, organy państwowe i administracji publicznej, które zobowiązane są przyjąć orzeczenie w postaci gotowej wówczas, gdy wchodzi w skład podstawy faktycznej lub prawnej rozstrzygnięcia w innej sprawie (por. H. Ciepła [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Art. 506–729, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 626⁸.)

Oznacza to, że w niniejszej sprawie zarówno organy administracji jak i Sąd pierwszej instancji zobligowane były do uznania, że podstawą wpisu Skarbu Państwa jako właściciela działki [...] było zaświadczenie Wojewody wskazujące, że nabyta została ona w trybie art. 2 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Sąd kasacyjny przypomina, że analogicznie zaświadczenie Wojewody z 18 czerwca 1996 r. ocenione zostało w prawomocnych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 2 października 2019 r. I SA/Wa 2060/18 oraz z 30 sierpnia 2021 r. I SA/WA 640/21.

Sąd kasacyjny dostrzega, że działki objęte wnioskiem z [...] kwietnia 2012 r. to działki [...] (objęta obecnie księgą wieczystą [...]) i [...] (objęta obecnie księgą wieczystą [...]). Jak wynika z dołączonej do wniosku mapy do celów prawnych sporządzonej przez geodetę M. W. księga wieczysta [...] założona została na podstawie zaświadczenia powołującego dekret o reformie rolnej i prowadzona była dla niej księga wieczysta dawna "Ordynacja Z.". Księga wieczysta [...]powstała natomiast z odłączenia z [...]. Z wydanych [...] maja 2012 r. odpisów zupełnych powyższych ksiąg wieczystych wynika natomiast, że dla nieruchomości objętej księgą wieczystą [...] prowadzona była uprzednio księga wieczysta założona 2 stycznia 1997 r. Konieczne jest zatem sprawdzenie czy obecne działki [...] i [...] powstały z działki [...], która objęta była księgą wieczystą [...], aby ostatecznie ustalić, czy wskazane we wniosku nieruchomości objęte były zaświadczeniem Wojewody Z. z [...] czerwca 1996 r., a w konsekwencji, czy objęte były działaniem dekretu o reformie rolnej.

W konsekwencji za zasadny uznać należało zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania objęty punktem I.2 petitum skargi kascyjnej polegający na przyjęciu za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stanowiska, że sporne działki nie były objęte działaniem dekretu o reformie rolnej. Przed przeprowadzeniem czynności mających na celu ustalenie, czy sporne działki powstały z działki [...] objętej zaświadczeniem Wojewody Z. z [...] czerwca 1996 r. stanowisko takie było przedwczesne. Czyni to zasadnym zarzuty objęte punktem I.1 i 4 petitum skargi kasacyjnej.

Przywołany jako wzorzec kontroli w zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego art. 6 dekretu o reformie rolnej stanowił, że Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Skarżący zarzut ten podnosili celem wykazania, że skoro cała nieruchomość pod nazwą Ordynacja Z. objęta została w zarząd państwowy wykonywany przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z. działający w mieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, to organy a za nimi Sąd pierwszej instancji wadliwie przyjęli, że sporne działki nie były objęte działaniem dekretu o reformie rolnej. Na obecnym etapie postępowania, to jest przed przeprowadzeniem przez organy opisanych wyżej czynności dowodowych mających na celu ustalenie, czy sporne działki powstały z działki [...] objętej zaświadczeniem Wojewody Z. z 18 czerwca 1996 r. nie jest możliwe przesądzenie kwestii ich objęcia działaniem art. 2 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Prowadząc ponownie postępowanie organy ustalą, czy sporne działki powstały z działki nr [...] dla której prowadzona była księga wieczysta [...] a następnie, w zależności od wyników tych ustaleń podejmą dalsze czynności, uwzględniając wykładnię przedstawioną w niniejszym wyroku.

W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt lit. a i c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w pkt 1 wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a w związku z art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a i w związku z art. 193 p.p.s.a. zasądzając solidarnie na rzecz Skarżących kwotę1240 (tysiąc dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.