Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 6 marca 2009 r., sygn. VI SA/Wa 1448/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Stowarzyszenia [...] "[...]" z siedzibą w K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] maja 2008 r. nr [...].
Z uzasadnienia wyroku sądu I instancji wynika, że zaskarżoną decyzją Minister Sprawiedliwości, działając na podstawie art. 49 a § 2 k.k. oraz art. 104 § 1 k.p.a., art. 127 § 3 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] marca 2008 r. w przedmiocie wykreślenia Stowarzyszenia [...] "[...]" z siedzibą w K. z wykazu instytucji, organizacji społecznych, fundacji i stowarzyszeń, o których mowa w art. 47, 49 i 57a § 2 k.k.
Do powyższych rozstrzygnięć doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] Minister Sprawiedliwości wykreślił Stowarzyszenie [...] "[...]" siedzibą w K. z wykazu instytucji, organizacji społecznych, fundacji i stowarzyszeń, o których mowa w art. 49a § 2 k.k.
Organ podniósł, że zgodnie ze zleceniem Ministra Sprawiedliwości wydanym na podstawie art. 196a § 4 k.k.w., została przeprowadzona kontrola zgodności z prawdziwym stanem danych zawartych w sprawozdaniu z wykorzystania zasądzonych na rzecz skarżącego nawiązek i świadczeń pieniężnych. W wyniku kontroli przeprowadzonej w dniach [...] stycznia 2008r. stwierdzono między innymi:
- – przekazanie przez Zarząd Stowarzyszenia Ministerstwu Sprawiedliwości w sprawozdaniu za rok 2006 z wykorzystania nawiązek i świadczeń pieniężnych nieprawdziwych danych, poprzez wskazywanie wielkości nawiązek innych, niż faktycznie otrzymane,
- – przeznaczenie środków w wysokości [...] zł uzyskanych z tytułu orzeczonych na rzecz skarżącego nawiązek i świadczeń pieniężnych w sposób niezgodny z przepisami art. 47 i 49 k.k. poprzez nie przeznaczenie ich na cele bezpośrednio związane z ochroną zdrowia lub udzielaniem pomocy poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Środki te wydatkowano między innymi na cele administracyjne, eksploatacyjne, wynagrodzenie Prezesa Zarządu i pracowników. Z samych tylko zasądzonych kwot Prezes uprawniony był do pobrania świadczeń w wysokości [...] zł (premia [...] zł + wynagrodzenie [...] zł),
- – nieprawidłowości w prowadzeniu gospodarki finansowej i kasowej Stowarzyszenia polegające na nie sporządzaniu raportów kasowych w obrocie gotówkowym, niedekretowaniu i nienumerowaniu dowodów źródłowych, dokumentujących ewidencje księgową, brak polityki rachunkowości wynikającej z art. 10 ust. 1 ustawy o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r. nr 76, poz. 694, ze zm.)
Organ podniósł, że zgodnie z treścią art. 196a § 5 k.k.w. w przypadku stwierdzenia, że instytucja, stowarzyszenie, fundacja lub organizacja społeczna wykorzystała środki finansowe uzyskane z zasądzonych na jej rzecz nawiązek i świadczeń pieniężnych niezgodnie z ich przeznaczeniem, nie wyodrębniła tych środków w ewidencji księgowej lub nie przekazała aktualnych informacji o swoich podstawowych zadaniach i celach statutowych, Minister Sprawiedliwości wykreśla, w drodze decyzji administracyjnej ten podmiot z wykazu, o którym mowa w art. 49a § 2 k.k.
Zdaniem Ministra Sprawiedliwości stwierdzone w przeprowadzonej kontroli nieprawidłowości wskazują, że Stowarzyszenie nie wypełniło obowiązku prawidłowego, rzetelnego i właściwego prowadzenia ewidencji księgowej orzeczonych przez sądy na jego rzecz środków pieniężnych. Ponadto, przy wydatkowaniu tych środków nie zostały zachowane zasady celowości i gospodarności. Stowarzyszenie przeznaczało bowiem część z zasądzonych w formie nawiązek i świadczeń pieniężnych środków na własną działalność administracyjną, eksploatacyjną i wynagrodzenia pracowników, w tym znaczną część stanowiły wynagrodzenie i premia Prezesa Zarządu. Ponadto sporządzone przez Stowarzyszenie sprawozdanie za rok 2006 nie odzwierciedlało rzeczywistego stanu faktycznego.
W związku z powyższym organ uznał że strona skarżąca wykorzystała środki finansowe orzeczone na jego rzecz, niezgodnie z ich przeznaczeniem, wobec czego na mocy art. 196a § 5 k.k.w. należało orzec o wykreśleniu Stowarzyszenia z wykazu, o którym mowa w art. 49a § 2 k.k.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, iż interpretacja organu dotycząca wydatków na pomoc dla poszkodowanych jest nadmiernie zawężona, a jej konsekwencją jest uniemożliwienie prowadzenia jakiejkolwiek pomocy poszkodowanym. Skarżący podkreślił, iż wykazane nieprawidłowości w prowadzeniu księgowości zostały usunięte, a w jego ocenie miały one znaczenie czysto techniczne i niczym nie sprzeniewierzały się celom Stowarzyszenia ani też nie czyniły nikomu szkody. Do wniosku dołączono kopię pisma Prezesa Stowarzyszenia M. M. z dnia [...] kwietnia 2008 r. w którym podnosił, iż pobiera wynagrodzenie za pracę jako prawnik na rzecz poszkodowanych i dołączono wykaz jego zajęć w 2006 r.
Minister Sprawiedliwości utrzymując swą wcześniejszą decyzję w mocy wskazał, iż podmioty na rzecz których sądy mogą orzekać nawiązki, a w szczególności stowarzyszenia są autonomicznymi jednostkami działającymi dobrowolnie, mającymi za zadanie realizację wyznaczonych sobie celów.
Z wyznaczeniem określonego celu łączy się konieczność posiadania środków na jego realizację zarówno materialnych jak i niematerialnych, a w gestii podmiotów jest posiadanie ich w takiej ilości, aby cele mogły być realizowane. Ustawa z dnia 8 października 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny i ustawy - Kodeks karny wykonawczy dała jedynie dodatkową możliwość pozyskiwania środków pieniężnych z orzeczonych przez sądy nawiązek i świadczeń pieniężnych. Jest to jednakże instytucja dobrowolna ponieważ zgodnie z art. 49a k.k. pozyskiwanie tych środków możliwe jest dopiero po uzyskaniu wpisu do prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości wykazu, co następuje tylko na wniosek zainteresowanego podmiotu. O tym, że pozyskane na tej podstawie środki mogą stanowić jedynie dodatkowe, a nie podstawowe źródło dochodu świadczy fakt, że uzyskanie wpisu do wykazu nie gwarantuje uzyskania jakichkolwiek wpływów finansowych, bo o orzeczeniu nawiązki lub świadczenia pieniężnego na rzecz danego podmiotu, może ale nie musi, zdecydować jedynie sąd.
Organ wskazał, iż w związku z powyższym nie trafny jest tym samym zarzut skarżącego, że rzekomo zawężona interpretacja przez organ pojęcia "...cele bezpośrednio związane z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych..." powoduje uniemożliwianie jakiejkolwiek pomocy osobom poszkodowanym. Stowarzyszenie powinno przewidywać taką sytuację, kiedy w ogóle nie otrzyma żadnych środków z tytułu orzeczonych nawiązek czy świadczeń pieniężnych. Podmiot decydując się na taką dodatkową formę finansowego wsparcia ze strony państwa musi zaakceptować wymogi nakładane przez art. 196 a k.k.w.
Zdaniem Ministra stwierdzone podczas kontroli nieprawidłowości wskazują, że Stowarzyszenie nie dopełniło obowiązku przeznaczania zasądzonych środków na cele bezpośrednio związane z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Stowarzyszenie przeznaczyło znaczną część zasądzonych w formie nawiązek i świadczeń pieniężnych środków na własną działalność administracyjną, eksploatacyjną, (prąd, gaz, Internet, obsługa informatyczna, materiały biurowe, koszty reklamy, promocji itd.) oraz wynagrodzenia Prezesa Zarządu i pracowników i pozostałe koszty statutowe. W tych okolicznościach organ uznał, że stowarzyszenie wykorzystało środki finansowe orzeczone na jej rzecz, niezgodnie z ich przeznaczeniem, wobec czego na mocy art. 196a § 5 k.k.w. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. należało decyzję o wykreśleniu z wykazu utrzymać w mocy.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyło Stowarzyszenie [...] "[...]" z siedzibą w K. wnosząc o jej uchylenie w całości. W uzasadnieniu skargi skarżący powtórzył argumentację i zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając dodatkowo zaskarżonej decyzji:
- – błędne określenie roku, którego dotyczyły zarzuty w decyzji, wskazując iż zamiast kontrolowanego roku 2006 w decyzji widnieje rok 2007,
- – brak rzeczowego uzasadnienia decyzji w zakresie podania podstaw i przyczyn odrzucenia lub odmowy wiarygodności i mocy dowodowej argumentów i wniosków Stowarzyszenia zawartych w pismach pokontrolnych i we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy,
- – bezzasadność wywodu zawartego w uzasadnieniu decyzji dotyczącego art. 49a k.k. oraz 196a § 5 k.k.w., ze względu na fakt, że artykuły te nigdy nie były przedmiotem sprawy, a nadto treści tych przepisów strona skarżąca nigdy nie kwestionowała,
- – przerzucanie a wręcz wymuszanie na organizacjach "non profit" ponoszenia lwiej części kosztów pomocowych pod rygorem wykreślenia z wykazu, o którym mowa w art. 196a k.k.w.
W szczególności skarżący po raz kolejny wskazał na błędną interpretację przepisów art. 47 i art. 49 k.k., dokonaną przez organ a ograniczającą się tylko do wykładni logiczno-językowej tych przepisów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę wskazał, że na skarżącym - stowarzyszeniu, którego podstawowym celem jest pomoc ofiarom wypadów, kolizji drogowych oraz błędów lekarskich, wpisanym do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, ciążą obowiązki rzetelnego rozliczania się z otrzymywanych wpływów z tytułu orzeczonych nawiązek sądowych. Zawarta w art. 196 a k.k.w. regulacja nakłada na podmioty wpisane do wykazu, obowiązek sporządzania rocznych sprawozdań, ze wskazaniem w nich wysokości otrzymanych środków, celów i sposobów ich spożytkowania. Zgodnie z art. 196 a § 1 k.k.w. instytucje, fundacje, stowarzyszenia oraz organizacje społeczne wpisane do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, o którym mowa w art. 49a § 2 Kodeksu karnego są obowiązane do końca każdego roku kalendarzowego przekazać Ministrowi Sprawiedliwości aktualne informacje o swoich podstawowych zadaniach lub celach statutowych, zaś fundacje, stowarzyszenia oraz organizacje społeczne również informacje o zasięgu działania, z kolei na podstawie § 2 są obowiązane do sporządzania i przekazywania Ministrowi Sprawiedliwości rocznych sprawozdań dotyczących wykorzystania tych środków w terminie do dnia 20 lutego roku następującego po roku, w którym je otrzymały, oraz do wyodrębnienia tych środków w ewidencji księgowej.
Stosownie do art. 196 a § 3 k.k.w. sprawozdanie, o którym mowa w § 2, powinno zawierać informację o wysokości otrzymanych środków finansowych oraz rozliczenie tych środków, ze wskazaniem celów, na które zostały przeznaczone.
Zgodnie z art. 196 a § 5 k.k.w., w przypadku stwierdzenia, że instytucja, stowarzyszenie, fundacja lub organizacja społeczna wykorzystała środki finansowe, o których mowa w § 2, niezgodnie z ich przeznaczeniem, nie wyodrębniła tych środków w ewidencji księgowej lub nie przekazała informacji, o których mowa w § 1, Minister Sprawiedliwości wykreśla, w drodze decyzji administracyjnej, ten podmiot z wykazu, o którym mowa w art. 49 a § 2 Kodeksu karnego.
Decyzja wydana na podstawie ww. przepisu ma charakter związany, co oznacza, iż w przypadku stwierdzenia przez organ naruszeń, wskazanych w art. 196 a § 5 k.k.w. - następuje obligatoryjne wykreślenie takiego podmiotu z wykazu.
Jak zasadnie wskazał organ w odpowiedzi na skargę, istotą "wyodrębnienia środków w ewidencji księgowej" jest możliwość ich oddzielenia od innych środków finansowych stowarzyszenia. Ma na celu ułatwienie monitorowania przez organ kontrolny (Ministra Sprawiedliwości) wydatkowania orzeczonych przez sądy nawiązek i świadczeń pieniężnych. Nawiązki oraz świadczenia pieniężne mogą być wydatkowane, zgodnie z art. 47, art. 49 i art. 57a § 2 Kodeksu karnego na:
- – cele bezpośrednio związane z ochroną zdrowia,
- – cele bezpośrednio związane z ochroną środowiska,
- – cele bezpośrednio związane z udzielaniem pomocy poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych,
- – inny, określony cel społeczny, bezpośrednio związany z ochroną dobra naruszonego lub zagrożonego przestępstwem.
Z akt sprawy wynika, iż skarżący przeznaczał część zasądzonych w formie nawiązek i świadczeń pieniężnych środków na koszty własne, w tym wynagrodzenie Prezesa Zarządu Stowarzyszenia wraz z premią, której wysokość zależna była od kwoty otrzymywanych nawiązek i świadczeń pieniężnych, co w ocenie Sądu mogło być już wystarczającą, samodzielną podstawą wykreślenia stowarzyszenia z wykazu. Otrzymywane środki finansowe były przeznaczane również na opłaty dotyczące wyposażenia biura, co z całą pewnością nie było wydatkowaniem na cele bezpośrednio związane z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Podnoszony przez skarżącego w piśmie procesowym z dnia 2 marca 2009 r. argument, iż Prezes Zarządu, będąc prawnikiem świadczy bezpośrednią pomoc w postaci pomocy prawnej stoi w sprzeczności z postanowieniami "umowy zlecenia" zawartej w dniu [...] marca 2004 r., w której określono wynagrodzenie za wykonywanie czynności Prezesa a nie za udzielanie pomocy prawnej. Ponadto wydatkowanie środków na pomoc prawną winno być udokumentowane stosownymi dokumentami księgowymi, z których wynikałoby, komu bezpośrednio udzielono takiej pomocy.
W ocenie Sądu, skoro omawiane przepisy przewidują, iż nawiązki i świadczenia pieniężne muszą być przeznaczone bezpośrednio na konkretne cele społeczne to nie mogą być wykorzystywane na cele inne, nie wskazane w ustawie. Oznacza to, zdaniem Sądu, że zasądzone w tym trybie przez sądy karne nawiązki oraz świadczenia pieniężne na rzecz konkretnego stowarzyszenia muszą być w całości wykorzystane zgodnie z ustawą na pomoc osobom poszkodowanym. W konsekwencji środki te nie mogą być wykorzystywane na wynagrodzenie i cele administracyjne, tak jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Uchybienia organu w postaci błędnego powołania daty, nie odniesienia się do argumentów i wniosków skarżącego nie miały istotnego wpływu na wynik sprawy. Organ przed wydaniem pierwszej decyzji, pismem z dnia [...] marca 2008 r. odniósł się do stanowiska skarżącego w sprawie stwierdzonych naruszeń. Zgodnie z art. 145 § pkt 1 lit. c) p.p.s.a., nie każde naruszenie przepisów postępowania stanowi podstawę do uwzględnienia skargi, tylko takie, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, co w przedmiotowej sprawie nie ma miejsca.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło skarżące stowarzyszenie zarzucając mu:
- 1. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 47 i 49 K.k. polegającą na mylnym przyjęciu, że do celów bezpośrednio związanych z ochroną zdrowia oraz bezpośrednio związanych z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym nie zalicza się kosztów towarzyszących tej pomocy, bez których to wcześniejszego poniesienia nie można zrealizować w pełni bezpośredniej pomocy, jaką otrzymują osoby poszkodowane (wydatki na telefony do poszkodowana, czynsz biura, gdzie udzielana jest pomoc, inne media itp.)
- 2. naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuwzględnienie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, dotyczącego wykładni przepisów 47 i 49 k.k. bez wskazania w uzasadnieniu wyroku przyczyn takiego pominięcia, co określa art. 141 § 4 ustawy p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. jak też rozpoznanie zarzutu o pobieraniu wynagrodzenia przez Prezesa, który to zarzut w dniu wydania decyzji o wykreśleniu był już nieaktualny.
W konsekwencji skarżące stowarzyszenie wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o orzeczenie o kosztach postępowania wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że sąd I instancji błędnie zastosował treści przepisów art. 47 i 49 k.k. w zakresie pojęć "...celu bezpośrednio związanego z ochroną zdrowia", czy też "celu bezpośrednio związanego z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych". Przepisy te nie są jasne. Trudno jest jednoznacznie ustalić na czym konkretnie miałoby polegać owo bezpośrednie świadczenie na rzecz poszkodowanych. Tylko poprzez logiczne uznanie i zastosowanie wszystkich rodzajów wykładni mając także na uwadze ratio legis tych przepisów można zrealizować cel jakim jest niesienie bezpośredniej pomocy poszkodowanym. Bez kosztów, ogólnie je nazywając administracyjnymi (zapisu pism, pozwów na twardym dysku, korespondencji, czynszu za lokal, opłacenia pracy zatrudnionych pracowników będących prawnikami itp.), żaden cel mający za zadanie udzielanie pomocy poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych czy też ochrony zdrowia w ogóle nie mógłby być zrealizowany. Nie ziściłby się w ogóle skutek z art. 47 k.k. i art. 49 k.k. będący warunkiem koniecznym do realizacji danej pomocy.
Zastosowanie błędnej wykładni art. 47 k.k. i art. 49 k.k. przez sąd i Ministerstwo Sprawiedliwości zmienia ustawowy obowiązek udzielania pomocy poprzez jaskrawe zawężenie tej pomocy lub uczynienie jej w wielu przypadkach niewykonalną a Stowarzyszenie stawia w roli pośrednika otrzymującego z Sądów pieniądze i przekazującego je dalej poszkodowanym. Stowarzyszenie "[...]" wskazało także na uchwałę S.N. I KZP 21/01 (OSNKW 2001/11-12/90), w której w związku z interpretacją art. 47 k.k. Sąd Najwyższy stwierdził, iż "dalece niewystarczające jest zastosowanie wyłącznie wykładni gramatycznej, co więcej pominięcie w zasadniczych rozważaniach funkcjonalnej (celowościowej) wykładni przepisu doprowadziłoby do zniesienia jego ratio legis".
Europejski Trybunał Sprawiedliwości, orzekł, iż normy wewnętrzne nie mogą pozostawać w sprzeczności z prawem europejskim. Również interpretacja przepisów prawa musi być zgodna z prawem wspólnotowym. W prawie wspólnotowym zmieniły się koncepcje interpretacyjne oraz sposób patrzenia na całość systemu prawnego. Przede wszystkim poszukuje się celu i racjonalności przepisów prawa. Takie podejście obowiązywać winno Sądy w zakresie w zakresie stosowania i wykładni prawa w Polsce. Sąd musi uwzględniać i inne rodzaje wykładni, a to już zmienia status określenia "na cele bezpośrednie" związane z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych.
Błędnym jest także podnoszenie, iż koszty poniesione by tę pomoc zrealizować są "kosztami własnymi Stowarzyszenia". Stowarzyszenie nie ma żadnych swoich kosztów - nie prowadzi działalności gospodarczej, a ponoszone koszty, co wynika z akt sprawy, są kosztami ponoszonymi, by zrealizować bezpośrednią pomoc poszkodowanym.
Zasadnym jest także i drugi zarzut a to
- a) naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuwzględnienie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie a to poprzez:
- – nie wskazanie w uzasadnieniu wyroku przyczyn pominięcia wykładni przepisów art. 47 i 49 K.k. wskazywanych w aktach sprawy przez Stowarzyszenie "Wokanda"
- b) nie wskazanie w uzasadnieniu wyroku przyczyn pominięcia "zestawienia wykonanej pracy przez Prezesa Stowarzyszenia - jako prawnika" - stanowiącego także i dowód księgowy a uwzględnienie li tylko umowy - zlecenia Prezesa, ale już bez zakresu czynności (czego też nie chcieli kontrolujący z Ministerstwa Sprawiedliwości) do tejże umowy, skoro już to rozpoznawał Sąd.
Sprawa wynagrodzenia Prezesa nie z tytułu funkcji Prezesa (gdyż z tego tytułu nie pobierał wynagrodzenia) lecz prawnika, wyjaśniona została już w piśmie Stowarzyszenia "[...]" do Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2008r. tj. przed decyzją Ministerstwa o wykreśleniu Stowarzyszenia z dnia [...] maja 2008r. Według stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości wypłata wynagrodzenia dla pracownika - prawnika jest zasadna jeżeli zostanie wykazane komu i jak udzielił pomocy. W stosunku do Prezesa zostało to wykazane o czym Ministerstwo zostało powiadomione. Kwestia ta więc nie powinna w ogóle stanowić zarzutu wobec stowarzyszenia, a mimo to Sąd rozpoznał go i omówił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje,
Skarga kasacyjna nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach.
W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 154, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Zgodnie z art. 47 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553) w razie skazania sprawcy: za umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu albo za inne przestępstwo umyślne, którego skutkiem jest śmierć człowieka, ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia (§ 1), za przestępstwo przeciwko środowisku (§ 2) oraz za przestępstwo określone w art. 173, 174, 177 lub art. 355 K.k., jeżeli prowadzący pojazd mechaniczny był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego albo zbiegł z miejsca zdarzenia (§ 3), sąd może orzec nawiązkę na rzecz instytucji, stowarzyszenia, fundacji lub organizacji społecznej, wpisanej do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości, której podstawowym zadaniem lub celem statutowym jest spełnianie świadczeń na cele bezpośrednio związane z ochroną zdrowia bądź, odpowiednio, na cele bezpośrednio związane z ochroną środowiska albo na cele bezpośrednio związane z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych, z przeznaczeniem na ten cel. Możliwość orzeczenia nawiązki i świadczenia pieniężnego na rzecz wymienionych instytucji lub organizacji społecznych przewidują też art. 49 i 57a Kodeksu karnego.
W art. 196a § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 ze zm.) wskazano, iż instytucje, fundacje, stowarzyszenia lub organizacje społeczne, które w wyniku wykonania prawomocnie orzeczonego środka karnego w postaci nawiązki określonej w art. 47 i art. 57a § 2 Kodeksu karnego lub świadczenia pieniężnego określonego w art. 49 Kodeksu karnego otrzymały środki finansowe, są obowiązane do sporządzania i przekazywania Ministrowi Sprawiedliwości rocznych sprawozdań dotyczących wykorzystania tych środków w terminie do dnia 20 lutego roku następującego po roku, w którym je otrzymały, oraz do wyodrębnienia tych środków w ewidencji księgowej. Stosowanie do art. 196a § 5 Kodeksu karnego wykonawczego w przypadku stwierdzenia, że instytucja, stowarzyszenie, fundacja lub organizacja społeczna wykorzystała środki finansowe, o których mowa w § 2, niezgodnie z ich przeznaczeniem, nie wyodrębniła tych środków w ewidencji księgowej lub nie przekazała informacji, o których mowa w § 1, Minister Sprawiedliwości, w drodze decyzji administracyjnej, wykreśla ten podmiot z wykazu, o którym mowa w art. 49a § 2 Kodeksu karnego.
Zasadniczy spór w tej sprawie dotyczy interpretacji art. 196a § 5 Kodeksu karnego wykonawczego włącznie z przepisami stanowiącymi podstawę do orzeczenia nawiązki lub świadczenia pieniężnego na rzecz instytucji, stowarzyszenia, fundacji lub organizacji społecznej i sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy kwoty zasądzone od sprawców czynów na podstawie art. 47 § 3 i 49 § 2 K.k. (do tych przepisów Kodeksu karnego odnoszą się zarzuty skargi kasacyjnej) powinny być kierowane wyłącznie bezpośrednio na pokrycie kosztów pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych czy też ze środków tych można finansować również ogólne koszty organizowania takiej pomocy, w tym koszty utrzymania instytucji lub organizacji jej udzielającej (koszty administracyjne).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego podzielić należy stanowisko Ministra Sprawiedliwości, iż kwoty zasądzone tytułem nawiązki lub świadczenia pieniężnego na podstawie art. 47 § 3 i 49 § 2 Kodeksu karnego powinny być przeznaczone wyłącznie i w całości bezpośrednio na cel wskazany w tych przepisach, a więc powinny finansować koszty pomocy udzielonej osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Do wniosku takiego skłania treść art. 47 § 3 i art. 49 § 2 Kodeksu karnego, zgodnie z którymi nawiązkę i świadczenie pieniężne określone w tych przepisach orzeka się "z przeznaczeniem" na cel "bezpośrednio związany z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych". Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że nakaz bezpośredniego spożytkowania zasądzonych w postępowaniu karnym nawiązek i świadczeń pieniężnych na pomoc osobom poszkodowanym wprowadzony został przez ustawodawcę celowo.
W stanie prawnym obowiązującym przed zmianą art. 47 i 49 Kodeksu karnego dokonaną ustawą z dnia 8 października 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny i ustawy - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 243, poz. 2426), która weszła w życie 15 czerwca 2005 r., nawiązkę od sprawców wypadków komunikacyjnych zasądzano obligatoryjnie na podstawie art. 47a Kodeksu karnego na "rzecz instytucji lub organizacji społecznej, do której zadań lub statutowych celów należy świadczenie pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych", natomiast świadczenie pieniężne orzekano "na określony cel społeczny".
Rozwiązania przyjęte w Kodeksie karnym przed omawianą nowelizacją były krytykowane w związku z brakiem gwarancji właściwego wykorzystania środków finansowych pochodzących z nawiązek oraz świadczeń pieniężnych orzekanych przez sądy na podstawie przepisów art. 47, art. 47a i art. 49a k.k. Gwarancje te wprowadzono właśnie w drodze nowelizacji z dnia 8 października 2004 r. (zob. uzasadnienie projektu ustawy nowelizującej, publ. Druk Sejmu IV Kadencji nr 2873 www.sejm.gov.pl) przez jednoznaczne wskazanie, że nawiązkę oraz świadczenia pieniężne określone w art. 47 § 3 i 49 § 2 K.k. orzeka się "z przeznaczeniem" na cel "bezpośrednio związany z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych".
Zawarcie omawianego wskazania zmieniło charakter nawiązki oraz świadczenia pieniężnego zasądzanych od sprawcy tworząc z nich źródło finansowania wprost określonych celów, na jakie zostały przeznaczone, a nie źródło ogólne finansowania organizacji lub instytucji świadczącej pomoc. Zatem, ze środków zasądzonych na podstawie Kodeksu karnego instytucja, stowarzyszenie, fundacja lub organizacja społeczna wpisana do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości obowiązana jest finansować konkretne działania służące pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Z tych przyczyn środki te podlegają wyodrębnieniu księgowemu włącznie z obowiązkiem przechowywania informacji o celach na jakie zostały wydatkowane (art. 196a § 2 i 3 k.k.w.).
Nie można podzielić stanowiska przedstawionego w skardze kasacyjnej, że spożytkowanie środków z nawiązek i świadczeń pieniężnych zasądzonych na podstawie przepisów Kodeksu karnego na działalność administracyjną stowarzyszenia można uznać za przeznaczenie ich na cel bezpośrednio związany z udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Z bezspornie ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że Stowarzyszenie uczyniło z nawiązek i świadczeń pieniężnych główne źródło dochodu, w tym służące utrzymaniu Stowarzyszenia. Tymczasem środki tak otrzymane ze swej istoty (po nowelizacji z 8 października 2004 r.) nie mają stanowić źródła utrzymania jednostki świadczącej pomoc, lecz powinny być wyodrębnione przez tę jednostkę i kierowane bezpośrednio na realizowanie konkretnych celów, ze względu na które je zasądzono.
Obowiązujące prawo daje możliwości szerokiego poszukiwania dochodów dla stowarzyszeń, w szczególności służących sfinansowaniu generalnych kosztów ich organizacji i utrzymania. Natomiast dopiero jednostka zorganizowana i posiadająca dochody pozwalające na jej utrzymanie może korzystać z nawiązek i świadczeń pieniężnych zasądzanych na podstawie art. 47 § 3 i 49 § 2 K.k. Są to bowiem ze swej istoty szczególne środki o charakterze celowym, nie służące pokryciu kosztów utrzymania podmiotów udzielających pomocy.
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty naruszenia art. 47 i 49 k.k., za niezasadne przyjmując, że pokrycie kosztów organizacyjnych Stowarzyszenia oraz jego bieżących kosztów administracyjnych i eksploatacyjnych z nawiązek i świadczeń pieniężnych zasądzonych na podstawie Kodeksu karnego jest wykorzystaniem tych środków niezgodnie z ich szczególnym przeznaczeniem.
Nie można również uznać za zasadny zarzutu uchybienia art. 141 § 4 p.p.s.a., albowiem uzasadnienie zaskarżonego wyroku czyni w pełni zadość wymogom wynikającym z powyższego przepisu co do wykładni przepisów art. 47 i 49 k.k. Sąd I instancji trafnie wskazał, w jaki sposób należy rozumieć pojęcie "bezpośredniości" w nich użyte. Sąd dokonał również analizy materiału dowodowego i wyjaśnił dlaczego trafne jest stanowisko organu dotyczące istoty świadczeń pobieranych przez Prezesa Zarządu Stowarzyszenia, wskazując na sprzeczność między twierdzeniami strony skarżącej co do charakteru świadczeń pobieranych przez Prezesa Zarządu i treścią pisemnej umowy zlecenia. Nawet jeśli strona skarżąca nie zgadza się z oceną dokonaną przez sąd I instancji, to nie oznacza bynajmniej, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku narusza przepis art. 141 §4 p.p.s.a.
Mając na względzie powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.