Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 25 września 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 702/18, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), oddalił skargę [...] na decyzję [...] w Krakowie z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie sprawy.
[...] w Krakowie (dalej: Kolegium; organ odwoławczy; organ II instancji) decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r., w wyniku rozpoznaniu odwołania [...] (dalej również: skarżący; skarżący kasacyjnie) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej: Prezydent Miasta; organ I instancji) z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...], który w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych [...] i [...] – wraz z należnymi odsetkami.
Decyzja ta została wydana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017 r., poz. 489 ze zm.) – dalej również: ustawa pomocowa. Organ II instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na poniżej przedawnionych okolicznościach faktycznych.
Skarżący we wniosku z dnia [...] marca 2017 r. wystąpił o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną [...], synem [...] oraz synem żony z poprzedniego związku [...]. Posiada wykształcenie zawodowe, jednak nie jest aktywny zawodowo, gdyż pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany w związku z opieką nad żoną, która otrzymuje przyznaną do dnia [...] lipca 2018r. rentę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Rodzina skarżącego korzysta z pomocy finansowej Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], a zarazem nie otrzymuje wsparcia od rodziny i innych osób spoza gospodarstwa domowego. Na dochód rodziny skarżącego składają się: pobierany przez skarżącego specjalny zasiłek opiekuńczy w kwocie 520 zł, otrzymywana przez żonę renta z ZUS w kwocie 854 zł, zasiłek pielęgnacyjny żony w kwocie 153 zł, świadczenie wychowawcze na dzieci w kwocie 1 000 zł, zasiłki rodzinne wraz z dodatkami na dzieci w kwocie 317 zł oraz alimenty na [...] w kwocie 500 zł. Natomiast wydatki rodziny (według oświadczenia) obejmują: opłatę za najem mieszkania w kwocie 450 zł, opłatę za energię elektryczną w kwocie 300 zł, opłatę za wodę, kanalizację i śmieci w kwocie 100 zł, opłatę za gaz i telefon w kwocie 250 zł, wydatki związane z edukacją dzieci w kwocie 200 zł. Pozostała kwota środków pieniężnych będących w dyspozycji rodziny (zgodnie z oświadczeniem) jest przeznaczana na wydatki związane z zakupem żywności, odzieży i środków czystości. Z renty żony skarżącego dokonywane są potrącenia z powodu należności egzekwowanych na podstawie tytułu wykonawczego w kwocie 220,11 zł miesięcznie.
Rodzina skarżącego nie posiada żadnych zasobów finansowych ani też jakiegokolwiek majątku ruchomego i nieruchomości. Zamieszkuje w wynajmowanym trzypokojowym mieszkaniu o powierzchni 70 m.kw., które jest wyposażone w podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego.
W rodzinie skarżącego występują problemy zdrowotne. Żona pobiera rentę z ZUS z tytułu całkowitej niezdolności do pracy przyznaną do dnia [...] lipca 2018 r. Legitymuje się też orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym okresowo do dnia [...] lutego 2018 r. Syn [...] obecnie nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Wydatki związane z leczeniem i chorobą w rodzinie, kształtują się na poziomie ok. 350 - 400 zł miesięcznie.
Organ odwoławczy, podzielając ustalenia faktyczne Prezydenta Miasta, stwierdził, że nie neguje tego, iż sytuacja materialna i rodzinna skarżącego jest trudna. Niemniej jednak podtrzymał merytoryczne stanowisko organu I instancji, stwierdzając, że również nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tym zakresie organ II instancji podniósł, że istotą decyzji uznaniowej jest brak obowiązku wydania decyzji pozytywnej dla strony również w przypadku stwierdzenia, że w świetle art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego jest szczególna i wyjątkowa. Kolegium argumentowało, że skarżący jest w wieku produkcyjnym ([...] lat) i nie ma problemów zdrowotnych, jego syn [...] obecnie nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, natomiast żona legitymuje się okresowym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu, powyższe okoliczności oraz zasada nieprzerzucania ciężaru spełnienia świadczeń alimentacyjnych na całe społeczeństwo ostatecznie nie dały podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji.
W skardze na decyzję Kolegium z dnia [...] kwietnia 2018 r. [...] powtórzył argumentację wcześniej przedstawioną w odwołaniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: WSA w Krakowie; Sąd I instancji; Sąd wojewódzki), motywując swoje rozstrzygnięcie, podzielił stanowisko organów co do tego, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja dochodowa i rodzinna nie uzasadniała umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami.
Odwołując się do preambuły ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Sąd I instancji podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Wskazując na powyższe, Sąd stwierdził, że przewidziana w art. 30 ust. 2 powołanej ustawy możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 tej ustawy, który to przepis przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami.
Sąd wojewódzki stwierdził, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto zauważył, że przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych nie można sprowadzać do postaw stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w stosunku do dłużnika alimentacyjnego, które są z kolei przesłanką podjęcia wypłaty przez fundusz alimentacyjny na rzecz osoby uprawnionej do alimentów. Zdaniem Sądu, takie rozumowanie przekreślałoby w większości przypadków wyjątkowy charakter instytucji umorzenia, przewidzianej przepisem art. 30 ust. 2, które to rozstrzygnięcie pozostawione zostało swobodnemu uznaniu organu, a uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności, opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym, które muszą obiektywnie uniemożliwiać wywiązanie się przez dłużnika z ciążącego na nim obowiązku. Sąd podkreślił, że umorzenie należności dłużnika, nie jest obowiązkowe nawet w przypadku, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy.
Sąd I instancji stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia nie dawały podstaw do stwierdzenia po stronie organu przekroczenia granic uznania administracyjnego. W tym względzie Sąd wyjaśnił, że organy dokonały analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego oraz słusznie przyjęły, że skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym, pobiera zasiłek opiekuńczy ze względu na opiekę nad żoną, która jest po transplantacji nerki. Podniósł, że choć aktualnie sytuacja jest trudna dla skarżącego, to nie na tyle wyjątkowa i pozbawiona perspektyw na zmianę, aby zastosować instytucję umorzenia. Sąd zwrócił uwagę na to, że stan zdrowia skarżącego i jego wiek nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia w przyszłości i spłaty długu, który powstał przed chorobą jego żony i podjęciem się nad nią opieki przez skarżącego. Ponadto wskazał na czasowy charakter orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności żony skarżącego, jak i orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy.
Zdaniem Sądu wojewódzkiego, sytuacja skarżącego na tle innych dłużników alimentacyjnych nie jest na tyle wyjątkowa ani nadzwyczajna, aby uzasadniała umorzenie zaległych należności. Przy tym podniósł, że umarzanie należności alimentacyjnych w każdej trudnej sytuacji dłużnika prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych przez wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym.
W skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok WSA w Krakowie w całości, skarżący na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucił naruszenie:
- prawa materialnego, tj.
- art. 30 ust. 2 o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że kryterium zastosowania tego przepisu jest wystąpienie zdarzenia szczególnego, obiektywnego, uniemożliwiającego wykonanie obowiązku, podczas gdy powyższe nie wynika z literalnego brzmienia tegoż przepisu oraz z prawidłowej wykładni tej regulacji,
- art. 30 ust. 2 tej ustawy poprzez błędne przyjęcie, że uwzględniając sytuację dochodową dłużnika alimentacyjnego, bierze się pod uwagę środki pochodzące z pomocy społecznej, w sytuacji w której nie powinny być one brane pod uwagę,
- art. 30 ust. 2 tej ustawy, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przepis ten wymaga istnienia trwałej przeszkody w realizacji obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy powyższe nie wynika z literalnego brzmienia tegoż przepisu oraz prawidłowej wykładni tej regulacji,
- art. 30 ust. 2 tej ustawy w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że oceniając możliwość zastosowania przepisu art. 30 ust. 2, można brać pod uwagę potencjalny stan przyszły, podczas gdy zasadą jest orzekanie na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu
- co w konsekwencji doprowadziło do
- naruszenia przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.
- art. 145 § 1 pkt. 1 li. a p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi, a co za tym idzie nieuchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Przy tak sformułowanych podstawach kasacyjnych, które zostały umotywowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, pełnomocnik skarżącego (ustanowiony z urzędu) wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie zaś o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Krakowie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Ponadto pełnomocnik wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, wobec zrzeczenia się przez skarżącego rozprawy, a także o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącemu kasacyjnie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tej przyczyny podlegała oddaleniu.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. [wersja na dzień orzekania: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.] Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny (dalej również: Sąd kasacyjny) nie stwierdził, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego skontrolował zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem – w granicach określonych podstawami skargi kasacyjnej.
W rozpatrywanym przypadku skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a., tj. w ramach podstawy z pkt 1: naruszenie prawa materialnego (zarzuty dotyczące naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów) i podstawy z pkt 2: naruszenie przepisów postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.). Trzeba jednakże z miejsca zauważyć, że naruszenie tego ostatniego przepisu, jako wynikowego, mogłoby mieć miejsce tylko w razie skutecznego przypisania Sądowi wojewódzkiemu naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania. Sytuacja taka nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie, bowiem żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie był trafny. W tym względzie wyjaśnić jeszcze należy, że przepisy zawarte w art. 145 lub przepis art. 151 p.p.s.a., jako przepisy blankietowe, nie mogą stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, gdyż błąd w postaci uchylenia zaskarżonego aktu albo oddalenia skargi sąd pierwszej instancji popełnia w fazie wcześniejszej niż etap orzekania, czyli w fazie kontroli zaskarżonego aktu lub czynności poprzedzającej wydanie orzeczenia. W konsekwencji należy przyjąć, że wymienioną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. podstawą skargi kasacyjnej mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, w powiązaniu z konkretnym przepisem wynikowym, a nie przepisy określające samo rozstrzygnięcie (por. stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 13 września 2017 r. sygn. akt I OSK 2930/16, dostępnym w Internecie pod adresem: http://orzecznina.nsa.gov.pl).
Przechodząc zatem do omówienia zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że autor skargi kasacyjnej zasadniczo zarzuca Sądowi I instancji naruszenie przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów polegające na błędnej wykładni, a przejawiające się w kilku uchybieniach. Niemniej jednak trzeba podkreślić, że w związku z zarzutem pkt 1 lit. b autor nie wskazał o jaką postać naruszenia prawa materialnego chodzi. Tymczasem naruszenie przez sąd prawa materialnego poprzez błędną wykładnię polega na mylnym zrozumieniu określonej normy prawnej, natomiast błędne zastosowanie prawa materialnego, czyli tzw. błąd subsumcji polega na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej, a zatem na zastosowaniu w sprawie normy prawa materialnego, która nie powinna być zastosowana, bądź na niezastosowaniu normy prawa materialnego, która winna być w sprawie zastosowana. Ponadto, ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który strona skarżąca uznaje za prawidłowy. Jeżeli z kolei dany przepis prawa został nieprawidłowo zastosowany do sytuacji faktycznej (nastąpił błąd subsumcji), to nie ma znaczenia, czy wykładnia takiego przepisu była prawidłowa, czy też nie, bowiem niezależnie od ewentualnych uchybień w zakresie interpretacji przepisu, przepis ten i tak nie może być zastosowany do danej sytuacji faktycznej, a zatem stanowić wzorca kontroli zaskarżonego wyroku (por. uchwała pełnego składu sędziów NSA z dnia 26 października 2009 r. sygn. I OPS 10/09, wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 2735/15 – orzeczenia dostępne jw.).
Ostatecznie jednak, kierując się zasadą falsa demonstratio non nocet, zastosowaną w celu jak najdalszego zagwarantowania skarżącemu realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że autor skargi kasacyjnej w ramach wszystkich zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego kwestionuje błąd w wykładni przepisu, który miał zastosowanie w sprawie, tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, co w przypadku zarzutu pkt 1 lit. d miało nastąpić w związku z naruszeniem art. 133 § 1 p.p.s.a.
Przepisem stanowiącym podstawę materialnoprawną decyzji był art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną. Orzekanie na podstawie przywołanego przepisu odbywa się w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza że organ posiada swobodę wyboru rozstrzygnięcia, istotna jest natomiast argumentacja przyjęta dla uzasadnienia stanowiska zawartego w decyzji.
Ustalenia faktyczne w przedmiotowej sprawie nie zostały skutecznie zakwestionowane, pozostało zatem zbadanie, czy Sąd wojewódzki na gruncie ustalonego stanu sprawy dopuścił się takiego błędu w wykładni art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, jaki został wskazany w skardze kasacyjnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego okazały się niezasadne.
Przede wszystkim podkreślić należy, że prawidłowa wykładnia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wymaga sięgnięcia do preambuły omawianej ustawy pomocowej, czytanej również z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych. Z preambuły tej wynika, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, zaś wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 611/16 oraz z dnia 28 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2004/18 – dostępne jw.). Wobec powyższego, wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, gdyż alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji). I to właśnie z tej perspektywy należy patrzeć na przepisy przywołanej ustawy w procesie jej wykładni i stosowania.
W odpowiedzi na zarzut pkt 1 lit. a Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że umorzenie należności ma zatem charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Obowiązek alimentacyjny ciąży bowiem bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu.
Dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy pomocowej). To zaś oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności.
Przedstawiona wyżej wykładnia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w szczególności co do wyjątkowości zastosowania ulg względem dłużnika alimentacyjnego jest aktualnie ugruntowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z dnia: 13 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 746/18, 5 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 2102/17, 6 grudnia 2016 r. sygn. I OSK 1446/15, 27 września 2016 r. sygn. akt I OSK 355/15, 25 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 53/14 i 24 lipca 2015 r. sygn. akt I OSK 273/14 – dostępne jw.).
W odpowiedzi na zarzuty sformułowane w pkt 1 lit. b-d Sąd kasacyjny podkreśla, że użyte w art. 30 ust. 2 ustawy pomocowej sformułowanie "sytuacja dochodowa" jest znacznie pojemniejsze niż sama tylko wysokość uzyskiwanych dochodów (por. wyrok NSA z dnia 2 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 2161/17, dostępny jw.). Niskie dochody, bądź ich brak nie stanowią bowiem o istnieniu okoliczności wyjątkowej, czy szczególnej, wyróżniającej konkretnego dłużnika spośród innych dłużników alimentacyjnych. Ocena sytuacji dochodowej dłużnika wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności, w tym również środków uzyskiwanych przez niego i członków jego rodziny, niezależnie do źródła takich dochodów. Autor skargi kasacyjnej myli kwestię ustalenia wysokości dochodu – który na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oznacza dochód, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych (art. 2 pkt 4 ustawy pomocowej) – z oceną sytuacji dochodowej. To pierwsze ma na celu stwierdzenie, czy dana osoba ubiegająca się o dane świadczenie spełnia określone kryterium dochodowe, drugie zaś służy obiektywnej ocenie możliwości finansowych.
Co równie istotne, w ramach wykładni art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, przekładającej się na ocenę sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, trzeba mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby stosunkowo młodej czy w średnim wieku, nielegitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 278/18, dostępny jw.). Dlatego też dokonywana w tych kategoriach ocena powinna również obejmować możliwości zarobkowania umożliwiające poprawę sytuacji dłużnika. Tylko trwała przeszkoda, wykluczająca możliwość zarobkowania lub uzyskania środków materialnych z innych źródeł mogłaby uzasadniać wniosek o niezdolności do wywiązania się z powinności dłużnika alimentacyjnego.
Na koniec trzeba jeszcze podkreślić, że autor skargi kasacyjnej nie zakwestionował ustaleń faktycznych, jakie Sąd I instancji przyjął w ramach stanu sprawy za podstawę orzekania, jak i nie wykazał popełnienia przez ten Sąd jakichkolwiek innych uchybień procesowych.
Sąd wojewódzki stwierdził zaś, że skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym i pobiera zasiłek opiekuńczy ze względu na opiekę nad żoną i choć aktualnie sytuacja skarżącego jest trudna, to nie na tyle wyjątkowa i pozbawiona perspektyw na zmianę, aby zastosować instytucję umorzenia. Sąd wojewódzki trafnie też zwrócił uwagę na to, że stan zdrowia skarżącego i jego wiek nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia w przyszłości i spłaty długu, który powstał przed chorobą jego żony i podjęciem się nad nią opieki przez skarżącego. Ponadto zasadnie wskazał na czasowy charakter orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności żony skarżącego, jak i orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Z tymi ustaleniami autor skargi kasacyjnej nie podjął żadnej polemiki.
Pomimo powiązania w zarzucie pkt 1 lit. d naruszenia przepisu art. 30 ust. 2 ustawy pomocowej z art. 133 § 1 p.p.s.a., autor skargi kasacyjnej nie wskazał na czym miałoby polegać naruszenie tego ostatniego przepisu. Tymczasem art. 133 § 1 p.p.s.a. jest przepisem postępowania i naruszeniem określonych w nim obowiązków byłoby takie przeprowadzenie kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego, które doprowadziło do przedstawienia przez sąd pierwszej instancji stanu sprawy w sposób oderwany od materiału dowodowego zawartego w jej aktach, jak i ustaleń dokonanych w zaskarżonym akcie administracyjnym lub postępowaniu administracyjnym, pominięcia istotnej części tych akt, czy też oparcia orzeczenia na własnych ustaleniach sądu, tzn. dowodach lub faktach nieznajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy (por. np. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II OSK 2582/17, dostępny jw.). Dodać przy tym należy, że jakkolwiek sąd administracyjny co do zasady nie ustala stanu faktycznego, lecz jedynie przyjmuje go na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) w ramach kontroli prawidłowości postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez organ, to sam przepis art. 133 § 1 p.p.s.a. nie może służyć kwestionowaniu ustaleń i oceny ustalonego w sprawie stanu faktycznego (por. wyroki NSA z dnia: 13 grudnia 2016 r. sygn. akt II GSK 1264/15, 16 maja 2017 r. sygn. akt II OSK 2455/16, dostępne jw.).
W świetle przedstawionych argumentów należało uznać, że w rozpatrywanej sprawie nie doszło po stronie Sądu wojewódzkiego do naruszenia przepisów prawa powołanych w skardze kasacyjnej.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny końcowo wyjaśnia jeszcze, że nie rozpoznał wniosku pełnomocnika strony o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (na etapie postępowania kasacyjnego), ponieważ stosownie do art. 250 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a., o wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy powinien rozstrzygnąć w odrębnym postanowieniu właściwy wojewódzki sąd administracyjny.