Uzasadnienie
Pismem z dnia 16 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego między Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a Prezydentem Miasta Poznania – Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie w Poznaniu poprzez wskazanie organu właściwego do rozpatrzenia wniosku S. K. o umorzenie kwoty [...] zł wynikającej z tytułu wypłaconych przez MOPS świadczeń w formie zasiłków stałych i zasiłków okresowych.
Postanowieniem z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu, uznając się za niewłaściwy w sprawie, przekazał podanie S. K. z dnia [...] lipca 2008 r. o umorzenie potrąconej z renty kwoty [...] zł do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału Wojewódzkiego w Poznaniu III Inspektorat jako organu właściwego rzeczowo i miejscowo do rozpoznania sprawy.
S. K. w dniu [...] czerwca 2007 r. złożył w ZUS wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. W okresie kiedy ustalane było prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy wnioskodawca otrzymał z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie – Filia [...] świadczenia w formie zasiłków rodzinnych (od września 2007 do listopada 2007 r.) i zasiłków okresowych (od lipca 2007 r. do listopada 2007 r.), w sumie kwotę w wysokości [...] zł. Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał S. K. rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia [...] czerwca 2007 r. i jednocześnie ustalił kwotę spłaty renty za okres od dnia złożenia wniosku do dnia wydania decyzji. Kwota spłaty renty w miesiącu listopadzie wynosiła [...] zł z czego potrącono [...] zł tj. sumę zasiłków przyznanych przez MOPR. Decyzja zapadła m.in. w oparciu o art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728) zgodnie z którym osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej.
W uzasadnieniu wniosku o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu podniósł, że nietrafne jest postanowienie Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu o przekazaniu wniosku S. K. o umorzenie do ZUS, bowiem Zakład realizując zadania wynikające z ustawy o emeryturach i rentach dokonuje tylko i wyłącznie potrącenia wskazanej, przez MOPR kwoty. W żadnym razie Zakład nie ustala, wydając decyzję, uprawnień do zasiłków wypłaconych w ramach opieki społecznej.
W myśl art. 139 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353) ze świadczeń pieniężnych określonych w ustawie potrąca się zasiłki wypłacone z tytułu pomocy społecznej, jeżeli przy wypłacie zastrzeżono ich potrącenie oraz zasiłek stały lub zasiłek okresowy wypłacone na podstawie przepisów o pomocy społecznej za okres, za który przyznano emeryturę lub rentę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany jest na podstawie tego przepisu do potrącenia ze świadczeń kwot zasiłków wypłaconych na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Kwota potrącenia wskazywana jest przez organ wykonujący pomoc społeczną.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał więc, że nie wydawał decyzji ustalającej prawo do zasiłków stałych i zasiłków okresowych dla S. K., nie jest również władny do rozpoznania podania o umorzenie kwoty wynikającej z wypłaconych zasiłków. Wnioskodawca wskazał więc, że jedynie organ który ustalił prawo do zasiłków (w tym przypadku Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Poznaniu) może podjąć decyzję w przedmiocie jej umorzenia.
W odpowiedzi na wniosek o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu wniósł o oddalenie wniosku albo o wskazanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu jako właściwego do rozpoznania wniosku S. K. z dnia [...] lipca 2008 r.
Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie wskazał, że pismo S. K. z dnia [...] lipca 2008 r. zostało złożone po wydaniu decyzji ZUS. W ocenie MOPR rzeczywistym zamiarem strony, pomimo treści pisma (prośba o "umorzenie zadłużenia powstałego z wypłaconych zasiłków") było zakwestionowanie decyzji ZUS z dnia [...] listopada 2007 r., gdyż w piśmie wnioskodawca wyraźnie podnosił, iż "pieniądze zostały mu potrącone bezprawnie z naruszeniem kpa". Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie uznając więc, że przedmiotowe pismo stanowi odwołanie od decyzji ZUS, zobowiązany był do przekazania pisma do ZUS zgodnie z właściwością na podstawie art. 65 § 1 k.p.a. Decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Prezydent Miasta Poznania umorzył postępowanie administracyjne z wniosku S. K. z dnia [...] lipca 2008 r., wskazując na bezprzedmiotowość wszczętego postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego w rozpoznawanej sprawie nie jest uzasadniony i podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - powołanej dalej jako p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość i spory kompetencyjne. Stosownie zaś do art. 64 § 3 p.p.s.a., do wniosków stosuje się odpowiednio przepisy o skardze, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.
Przepis art. 22 k.p.a. reguluje kwestię dotyczącą sporów o właściwość oraz sporów kompetencyjnych, jakie powstają między organami administracji publicznej. Szerzej zagadnienie sporów o właściwość i sporów kompetencyjnych reguluje art. 4 p.p.s.a. Przez spór należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia danej sprawy (spór pozytywny) albo gdy każdy z organów uważa się za niewłaściwy do załatwienia tej sprawy (spór negatywny). Spór może powstać w sprawie załatwianej przez organy administracji, należącej do spraw z zakresu administracji publicznej. Z istoty sporu o właściwość i sporu kompetencyjnego wynika, że spór może mieć miejsce w takiej sytuacji prawnej, kiedy istnieje materialnoprawna podstawa do załatwiania przez organ administracji określonej sprawy administracyjnej.
W świetle przepisu art. 15 § 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego wchodzi w grę wówczas, gdy spór między organami dotyczy konkretnej sprawy, która na podstawie obowiązujących przepisów prawa materialnego może być załatwiona przez organ administracji w sposób określony we wniosku. W tym sensie spór kompetencyjny musi być realny.
Sporem kompetencyjnym jest sytuacja, "w której zachodzi rozbieżność poglądów między organami co do upoważnienia do rozpatrzenia i rozstrzygnięcia tej samej sprawy administracyjnej, przy czym o tożsamości sprawy można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z identycznością jej podmiotów, przedmiotu" (T. Woś, Postępowanie sądowo-administracyjne, PWN 1996, s. 84).
Jak z powyższego wynika spór kompetencyjny zachodzi, gdy istnieje pomiędzy organami rozbieżność stanowisk, co do zakresu ich kompetencji w odniesieniu do konkretnej, tej samej sprawy administracyjnej, nie ma zaś sporu co do stanu faktycznego i stanu prawnego sprawy. W przeciwnym bowiem razie, kiedy nie ma zgody między organami, co do oceny stanu faktycznego i w oparciu o jakie przepisy (prawa materialnego) należy rozstrzygnąć daną sprawę, nie ma tożsamości sprawy.
W tym kontekście wskazać należy, że wniosek S. K. z dnia [...] lipca 2008 r. nie został sformułowany precyzyjnie. W piśmie tym wnioskodawca zwrócił się o "umorzenie zadłużenia powstałego z wypłacanych zasiłków" oraz w dalszej części podkreślił że "pieniądze zostały mu potrącone bezprawnie i z naruszeniem kpa". Fragment o bezprawnym potrąceniu określonej kwoty pieniężnej wskazuje, że S. K. nie zgadza się z decyzją rentową i dokonanym potrąceniem, a zatem pismo to stanowi odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...]. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie zweryfikował prawdziwej intencji wnioskodawcy zawartej w piśmie z dnia [...] lipca 2008 r.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie uwzględnił, że wystąpienie z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu musi być poprzedzone: po pierwsze - ustaleniami i rozważaniami pozwalającymi na stwierdzenie, iż jako organ, do którego wpłynęło podanie nie jest właściwy do jego rozpatrzenia, po drugie - przedmiot sporu powinien być na tyle precyzyjnie sformułowany, aby można było określić sprawę, która ma być rozpoznana. Wtedy tylko istnieje możliwość wskazania przez Sąd organu właściwego na podstawie art. 15 § 2 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA z dnia: 16 lutego 2004 r. sygn. akt OW 39/04 - ONSAiWSA 2004 r. Nr 1, poz. 17; 14 grudnia 2005 r. sygn. akt II OW 46/05 niepubl.).
Stosownie do treści art. 180 § 1 k.p.a. w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Z normy tej wynika, że przepisy kodeksu stosuje się w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych tylko w takim zakresie, w jakim przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych nie zawierają uregulowań odmiennych. Oznacza to, że przepisy o ubezpieczeniach społecznych mają pierwszeństwo przed przepisami kodeksu jedynie o tyle o ile zawierają odrębności w stosunku do uregulowań zawartych w kodeksie. Przechodząc na grunt ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczenia Społecznego (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) należy wspomnieć, że art. 124 statuuje, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej (art. 124). Zatem zasadę posiłkowego stosowania k.p.a. w postępowaniu emerytalno – rentowym wyrażono, niezależnie od art. 124 wskazanej wyżej ustawy, również w art. 180 k.p.a. Postępowania w sprawach o świadczenia z ubezpieczeń społecznych w pierwszej fazie toczą się przed organem rentowym i mają charakter postępowania administracyjnego. Większość zasad ogólnych postępowania administracyjnego znajdzie zastosowanie w postępowaniu emerytalno – rentowym. Jednakże od decyzji organu rentowego przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. Wniesienie odwołania rozpoczyna fazę postępowania sądowego, czyli otwiera się wówczas droga sądowa w rozumieniu art. 2 i art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.
Mając zatem na względzie, że odwołania od decyzji rentowych wnosi się do sądu powszechnego za pośrednictwem organu, który wydał przedmiotową decyzję, Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien zbadać rzeczywistą wolę strony wyrażoną w piśmie z dnia [...] lipca 2008 r., ewentualnie wezwać do uzupełnienia braków formalnych pisma zgodnie z przepisami k.p.a. i dopiero wówczas nadać stosowny bieg podaniu złożonemu przez wnioskodawcę.
Reasumując, wniosek o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego w świetle obowiązujących przepisów, jak i utrwalonego orzecznictwa w tym zakresie, jest nieuzasadniony, gdyż nie zostały dokonane istotne ustalenia stanu faktycznego sprawy, a co należy do podstawowych obowiązków organów będących w sporze (postanowienie NSA z dnia 16 lutego 2004 r. OW 39/04, ONSAiWSA 2004, nr 1, poz. 17; postanowienie NSA z dnia 30 września 2004 r. OW 110/04, ONSAiWSA 2005, nr 2, poz. 46).
Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 151 w zw. z art. 15 § 2 i 64 §3 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.