Uzasadnienie
Burmistrz Barczewa wnioskiem z dnia 10 marca 2023 r. wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość zaistniałego między tym organem działającym przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Barczewie, a Wójtem Gminy Dolice, przez wskazanie Wójta Gminy Dolice działającego przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Dolicach, jako organu właściwego do rozpoznania wniosku [...] złożonego do Wójta Gminy Dolice i przekazanego do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Dolicach, następnie przekazanego do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku, w dalszej kolejności przekazanego przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Białymstoku do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Barczewie - o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 2 grudnia 2022 r. [...] złożył do Wójta Gminy Dolice wniosek o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, podając adres zamieszkania ul. [...], [...] Białystok. Działający z upoważnienia Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Dolicach przekazał zatem wniosek do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku, w uzasadnieniu wskazując, że nie jest organem właściwym w sprawie, ponieważ rejon działania Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Dolicach nie obejmuje ul. [...], [...] Białystok. W dniu 28 lutego 2023 r. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Białymstoku przekazał wniosek [...] przebywającego aktualnie w Zakładzie Karnym w Barczewie do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Barczewie, jako organu właściwego ze względu na nowe miejsce zamieszkania ww. osoby. Wprawdzie art. 23 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że wniosek składa się w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenia, to stosownie do art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.
Przy ustalaniu miejsca zamieszkania należy wziąć pod uwagę nie tylko sam fakt fizycznego przebywania w danej miejscowości (corpus), ale i wolę przebywania w niej (animus). Wola przebywania w danym miejscu musi wiązać się z tym, że miejsce to stało się ośrodkiem życia codziennego osoby fizycznej z dobrowolnego wyboru tej osoby, w którym skoncentrowane są jej plany życiowe, zarówno osobiste jak i majątkowe. Zatem zakład karny lub areszt śledczy nie może nigdy stać się miejscem zamieszkania, ponieważ osoba tam przebywająca nie czyni tego z własnego wyboru. W niniejszej sprawie, w ocenie Ośrodka, nie doszło do zmiany miejsca zamieszkania, bo opuszczenie wskazanego miejsca zamieszkania i związane z nim czasowe przebywanie w innym miejscu pobytu nie wynikało z jego woli. Z akt sprawy wynika, że [...] zameldowany jest na stałe od 1989 r. w miejscowości [...], gmina Dolice. W takim stanie faktycznym, w ocenie Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Barczewie, bezsprzecznie miejscem zamieszkania oraz ośrodkiem, w którym koncentrują się osobiste i majątkowe interesy [...] pozostaje miejscowość [...], gmina Dolice. To sprawia, że brak jest przesłanek uzasadniających twierdzenie, jakoby pomimo powyższego organem właściwym do rozpoznania przedmiotowego wniosku miał być Dyrektor MOPS w Barczewie, działający z upoważnienia Burmistrza Gminy Barczewo. Z uwagi na powyższe Burmistrz Barczewa wnosi o rozstrzygnięcie niniejszego sporu przez wskazanie Wójta Gminy Dolice, jako organu właściwego do rozpatrzenia wniosku [...].
Wójt Gminy Dolice w odpowiedzi z dnia 7 kwietnia 2023 r. na ww. wniosek o rozstrzygnięcie sporu wskazał, że w jego ocenie nie jest organem właściwym i wniósł o wskazanie Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku jako organu właściwego w sprawie. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że zgodnie z art. 23 ust. 1 i art. 25 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wniosek składa się w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania bądź w przypadku zmiany miejsca zamieszkania organ właściwy, do którego został złożony wniosek o te świadczenia, przekazuje wniosek wraz z dokumentami do organu właściwego ze względu na nowe miejsce zamieszkania tej osoby. Skoro zatem we wniosku [...] jako adres wskazał Białystok, ul. [...] to właściwym w sprawie o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego będzie Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Białymstoku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 15 § 1 pkt 4 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.
Rozpoznając wniosek Burmistrza Barczewa, należy podkreślić, że ma on na celu rozstrzygnięcie negatywnego sporu o właściwość pomiędzy tym organem a Wójtem Gminy Dolice. Obydwa organy uznają się bowiem za niewłaściwe miejscowo do rozpoznania wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, przy czym Wójt Gminy Dolice uważa, że żaden z tych organów nie jest właściwy, właściwym jest bowiem Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Białymstoku jak organ miejsca zamieszkania wnioskodawcy.
Mając na uwadze przedmiot sporu, wskazać trzeba, że właściwość jednostek organizacyjnych w przedmiocie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego określa art. 23 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023, poz. 390), który stanowi, że wniosek składa się w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Ze względu na brak regulacji w prawie administracyjnym, miejsce zamieszkania strony będącej osobą fizyczną należy oceniać na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. W świetle art. 25 k.c., miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu, w której koncentrują się czynności życiowe danej osoby, bez względu na adres jej zameldowania. Tym samym o miejscu zamieszkania w świetle omawianego przepisu decydują dwa czynniki: zewnętrzny (fakt przebywania) i wewnętrzny (zamiar stałego pobytu). (por. postanowienia NSA z dnia: 27 czerwca 2013 r. I OW 41/13; 12 lipca 2019 r. I OW 260/18, publ: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie wątpliwość nasunęła jedynie kwestia aktualnego miejsca pobytu wnioskodawcy – Zakład Karny w Barczewie. Ośrodek taki nie wypełnia jednak elementu definicji zamieszkiwania, bowiem wyżej wymieniony nie przebywa tam z własnego wyboru. Wobec tego dla ustalenia właściwości miejscowej organu w tej sprawie istotne jest określenie ostatniego miejsca zamieszkania i faktycznego przebywania [...] z własnego wyboru przed popełnieniem czynów zabronionych, z powodu których trafił do Zakładu Karnego. Z akt sprawy, w tym przede wszystkim z samego wniosku - wynika, że przed pobytem w Zakładzie Karnym w Barczewie zamieszkiwał w Białymstoku przy ul. [...] i to tam koncentrowały się jego czynności życiowe.
W konsekwencji przyjąć należy, iż to Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Białymstoku jest organem właściwym miejscowo do rozpoznania wniosku [...] i prowadzenia postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 w zw. z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.