Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 347/12 oddalające wniosek D. W. i M. W. o zwolnienie od kosztów sądowych i odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. W. i M. W. na postanowienie Głównego Godety Kraju z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia.
W uzasadnieniu Sąd podał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 347/12 przyznał skarżącym D. W. i M. W. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Postanowienie to nie zostało zaskarżone, wobec tego uzyskało walor prawomocności.
W piśmie z dnia 24 kwietnia 2014 r. skarżący zamieścili kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, składając go w uzupełnieniu na urzędowym formularzu w dniu 30 maja 2014 r. wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach D. i M. W. podali, że prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe, a jedyne źródła ich utrzymania stanowią emerytury. Skarżący nie podali wysokości świadczeń. Poza tym oświadczyli, że jedyny ich majątek stanowi współwłasność działek o numerach ewidencyjnych [...] i [...] o powierzchni 2.488 m2. Wskazali też, że z wiekiem ich zdrowie wymaga coraz większych nakładów, a emerytury nie starczają na leki i opiekę, nie mówiąc już o opłatach sądowych.
Ponieważ oświadczenie wnioskodawców było niewystarczające do oceny ich rzeczywistych możliwości płatniczych oraz budziło wątpliwości, zarządzeniem z dnia 11 czerwca 2014 r. wezwano ich do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń potwierdzających ich stan rodzinny i dochody, to jest:
- do nadesłania wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- do nadesłania dokumentów potwierdzających wysokość aktualnie otrzymywanych przez skarżących świadczeń emerytalnych;
- do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej;
- do złożenia dodatkowego oświadczenia wyjaśniającego, gdzie skarżący obecnie mieszkają i jaki tytuł prawny mają do zajmowanego lokalu oraz jaką powierzchnię ma ten lokal;
- do wskazania oraz udokumentowania (poprzez nadesłanie rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) aktualnych wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, w którym skarżący mieszkają (np. opłat za energię elektryczną, gaz, wodę);
- do wskazania oraz udokumentowania (poprzez nadesłanie rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) innych niż związane z utrzymaniem mieszkania stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym skarżących z podaniem źródeł tych wydatków oraz ich miesięcznej wysokości.
W odpowiedzi wnioskodawcy złożyli do akt sprawy pismo z dnia 8 lipca 2014 r. oraz kopie pocztowych przekazów pieniężnych emerytur, z których wynika, że świadczenie D. W. wynosi 1.262,50 zł netto miesięcznie, a świadczenie M. W. 1.518,55 zł netto miesięcznie. We wskazanym piśmie oświadczyli, że:
- nie mają założonych kont bankowych i nie mają wyciągów;
- nie mają żadnego zaświadczenia Burmistrza Gminy o stanie zdrowia;
- mieszkają w lokalu o powierzchni 57 m2 w [...], w którym nie mają zimnej wody i ogrzewania, a umowa, na podstawie której w nim mieszkają, została wypowiedziana i złożono wniosek o eksmisję;
- za energię elektryczną płacą 200-300 zł w zależności od miesiąca, z wody nie korzystają, a za gaz z butli płacą 60 zł miesięcznie;
- nikt nie prowadzi z nimi gospodarstwa domowego;
- nie korzystają z opieki społecznej, ani nie pobierają żadnych zasiłków.
Powyższy wniosek rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 17 lipca 2014 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy wobec nieuzupełnienia braków formalnych wniosku i niezłożenie dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawców.
Od postanowienia tego skarżący, w piśmie z dnia 11 sierpnia 2014 r., wnieśli sprzeciw.
Zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał skarżących do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie, w terminie siedmiu dni, dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawców.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia 22 września 2014 r. oświadczyli, że nikt z nimi nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego i nie korzystają z pomocy opieki społecznej. Podali, że mieszkają w mieszkaniu, które zostało sprzedane, zaś w sądzie toczy się sprawa o ich eksmisję. Ponadto podali, że za energię elektryczną płacą 100 zł – 200 zł miesięcznie w zależności od potrzeby dogrzewania, nie zbierają natomiast rachunków dotyczących bieżących wydatków, rachunków za środki czystości i żywność.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), dalej P.p.s.a. prawo pomocy, może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku.
Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2012 r. przyznano skarżącym D. W. i M. W. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Postanowienie to pozostaje w mocy, a możliwość jego uchylenia lub zmiany przez Sąd mogłaby nastąpić jedynie w przypadku wyznaczonym dyspozycją normy zawartej w art. 165 powołanej ustawy, tj. wskutek zmiany okoliczności sprawy. W rozważanym przypadku, w ocenie Sądu I instancji sytuacja taka nie zachodzi. Skoro zatem stronie zostało już przyznane prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, to merytoryczne rozpoznawanie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przez dokonywanie oceny oświadczeń skarżących odnoszących się do ich sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych jest, w ocenie Sądu I instancji niecelowe. Jednocześnie, Sąd I instancji wyjaśnił, że prawo pomocy przyznane skarżącym przed lub w toku postępowania rozpoznawczego w tej sprawie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości obejmuje z samego prawa także postępowanie egzekucyjne, nie wyłączając skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem, dotyczącego sprawy, w której prawo to zostało przyznane (przemawia za tym treść art. 243 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; takie też stanowisko prezentowane jest w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2010 r., II GPS 2/10 – dostępnej na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, w ocenie Sądu I instancji skarżący nie mogą skutecznie domagać się od Sądu ponownego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ponieważ ich prawo pomocy w tym zakresie zostało skonsumowane prawomocnym postanowieniem Sądu z dnia 1 sierpnia 2012 r. i obejmuje postępowanie zarówno przed sądem pierwszej instancji, tj. Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, jak i przed sądem drugiej instancji, tj. Naczelnym Sądem Administracyjnym objęte zakresem tej sprawy. Oznacza to, zdaniem Sądu I instancji, że strona, której przyznano prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości, nie może ponownie żądać zwolnienia od kosztów sądowych, albowiem skarżący mają już przyznane prawo pomocy w tym zakresie.
Zatem ponowny wniosek w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowy i dlatego na podstawie art. 243 § 1 a contrario powołanej ustawy Sąd I instancji postanowił jak w punkcie 1. sentencji.
Przechodząc do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, Sąd I instancji wyjaśnił, że ponieważ wniosek ten został złożony po uprzednim zwolnieniu skarżących od kosztów sądowych, to w świetle powołanego wyżej art. 245 § 2 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podlega on rozpoznaniu w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Sąd I instancji zaznaczył, że z art. 252 § 1 tej ustawy wynika, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. Stosownie do treści art. 255 powołanej ustawy, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W myśl art. 245 § 1–3 powołanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
W świetle treści art. 246 § 1 omawianej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, o ile wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Ze wspomnianego przepisu art. 246 § 1 powołanej ustawy wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca jako osoba zainteresowana winien wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji przyjął, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie wnioskodawcy nie złożyli żądanych dokumentów, niezbędnych do oceny ich rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie wykazali zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Złożone przez nich oświadczenie we wniosku z dnia 30 maja 2014 r. i w pismach z dnia 8 lipca 2014 r. i z dnia 22 września 2014 r. są bowiem niewystarczające, w ocenie Sądu I instancji do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawców i budzą wątpliwości.
Skarżący wykazali jedynie wysokość dochodu z emerytur, nadsyłając kopie pocztowych przekazów pieniężnych tych świadczeń, nie nadesłali jednakże zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, ani nie udokumentowali w jakikolwiek sposób zarówno wysokości kosztów ponoszonych w związku z zabezpieczeniem potrzeb mieszkaniowych, jak i wysokości innych niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym.
Oboje skarżący uzyskują regularny dochód ze świadczeń emerytalnych. W tej sytuacji precyzyjne określenie relacji wysokości tego dochodu do wielkości niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego było nieodzowne dla ustalenia, czy nie są oni w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Określeniu owej relacji służyło wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r. i z dnia 28 sierpnia 2014 r. w zakresie obejmującym udokumentowanie wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego (np. opłat za energię elektryczną, czy gaz) oraz innych niezbędnych wydatków. Z kolei wezwanie do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej służyło weryfikacji wiarygodności oświadczenia skarżących o sytuacji rodzinnej, które budzi, w ocenie Sądu I instancji wątpliwości chociażby w kontekście podania tego samego adresu zamieszkania zarówno przez D. i M. W., jak i przez ich dzieci – J. i M. W. (zob. np. k. 2, 19, 20 i 179 akt sądowych).
Sąd I instancji wskazał, że chociaż w świetle art. 246 § 1 powołanej ustawy strona postępowania nie jest zobowiązana do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak wykazanie tych okoliczności musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątpliwości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Sąd I instancji zaznaczył, że gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji rodzinnej i wydatkach gospodarstwa domowego wnioskujących o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, sąd decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ustawy zakłada obowiązek współpracy wnioskodawców z sądem w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt II OZ 794/13 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem, wskazał Sąd I instancji D. i M. W., udzielając odpowiedzi na wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r., tylko częściowo wywiązali się z tego obowiązku, nie wykonując zarządzenia w pozostałej części, jak również nie wykonali zarządzenia Sądu z dnia 28 sierpnia 2014 r.
W tym miejscu Sąd I instancji przypomniał, że skarżący domagają się przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata po uprzednim zwolnieniu ich od kosztów sądowych w całości, a to oznacza, że są oni zobligowani do wykazania, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty i aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Jeżeli strona postępowania uchyla się – tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, dostępne na wskazanej wyżej stronie internetowej). Sąd I instancji zaznaczył, że skarżący nie podjęli nawet próby zadośćuczynienia nałożonemu nań zobowiązaniu, zatem bierność wnioskodawców w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 powołanej ustawy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd I instancji orzekł jak w punkcie 2. sentencji zaskarżonego postanowienia.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli D. i M. W. i zaskarżając je w całości wnieśli o jego uchylenie i zmianę.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Dokonując oceny zaskarżonego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie ustosunkować się należy do każdego z punktów sentencji postanowienia osobno.
Wskazać należy, że w pkt 1 zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji oddalił wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, niedokonując merytorycznej oceny tego wniosku. Wniosek ten Sąd I instancji oddalił działając na podstawie art. 243 § 1 a contrario, a więc uznając, iż jest to ponowny wniosek skarżących w tym samym przedmiocie, a tym samym w realiach niniejszej sprawy - bezprzedmiotowy. Odnosząc się do powyższego zaznaczyć należy, że skarżący postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2012 r. zostali zwolnieni od kosztów sądowych. A zatem, skoro skarżącym zostało już przyznane prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, to zasadnie wskazał Sąd I instancji, że merytoryczne rozpoznawanie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przez dokonywanie oceny oświadczeń skarżących odnoszących się do ich sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych jest niecelowe, a więc oddalenie wniosku skarżących w tym zakresie okazało się uzasadnione.
Podobnie uzasadnione okazało się rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 zaskarżonego postanowienia Sądu I instancji. Zasadnie, bowiem Sąd I instancji odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, w sytuacji gdy skarżący nie spełniają przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a.
Prawo pomocy w całkowitym zakresie przysługuje osobie fizycznej, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) P.p.s.a.); natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Pomimo szczegółowo określonych wymagań Sądu I instancji odnośnie uzupełnienia przez skarżących dokumentacji, skarżący udzielając odpowiedzi na wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r., tylko częściowo wywiązali się z tego obowiązku, nie wykonując zarządzenia w pozostałej części, jak również nie wykonali zarządzenia Sądu z dnia 28 sierpnia 2014 r. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżących nie zostały wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie im przez Sąd prawa pomocy, a to oznacza, że nie wykazano, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 października 2014 r. odpowiada prawu.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.