Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Postanowienie to zapadło w wyniku sprzeciwu skarżącego od postanowienia z dnia 20 listopada 2014 r., którym referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Stwierdził bowiem, że choć skarżący i jego żona mają ustanowioną rozdzielność majątkową, to jednak nie zwalnia to małżonków z obowiązku udzielania sobie nawzajem pomocy finansowej, dlatego – mając na uwadze wysokość stałych dochodów obojga wynoszących ponad [...] zł, a także możliwość podjęcia przez skarżącego dodatkowego zatrudnienia oraz uzyskania wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji prezesa spółki prawa handlowego - uznał, że ma on możliwość poniesienia kosztów postępowania w niniejszej sprawie. W sprzeciwie od tego postanowienia S. P. wniósł o przyznanie mu prawa pomocy podnosząc, że nastąpiło pogorszenie jego możliwości finansowych w związku z zakupem leków; poza tym odmowne postanowienie referendarza sądowego jest rażąco odmienne od orzeczeń innych Sądów, które wielokrotnie pozytywnie rozpatrywały jego wnioski o udzielenie pomocy prawnej.
W przekonaniu Sądu I instancji sytuacja skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z formularza wniosku PPF i dokumentów przedłożonych przez skarżącego w tej i innych sprawach (m.in. o sygn. II SO/Lu 55/14, II SO/Lu 52/14, II SAB/Lu 157/14, II SAB/Lu 35/14, II SAB/Lu 237/14) wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, choć małżonkowie mają ustanowioną rozdzielność majątkową. Na dochód rodziny składają się: emerytura żony – [...] zł netto oraz renta inwalidzka skarżącego w wysokości [...] zł brutto, z czego kwota [...] zł przekazywana jest bezpośrednio żonie tytułem ustalonych wyrokiem sądowym alimentów.
Skarżący otrzymuje zatem faktycznie kwotę [...] zł, uzyskuje również wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł netto, które także przekazuje żonie tytułem alimentów. Poza tym skarżący nie posiada żadnego majątku. Zamieszkuje wraz z rodziną (żoną i synem) na zasadzie prawa dożywocia w mieszkaniu należącym do spółki "[...]" Sp. z o.o. i częściowo ponosi opłaty za gaz, środki czystości i inne opłaty związane z utrzymaniem. Z zeznań podatkowych PIT – 37 za rok 2013 skarżącego i jego żony wynika, że w roku tym osiągnął on dochód w kwocie [...] zł, a żona w kwocie [...] zł. Na podstawie informacji z Krajowego Rejestru Sądowego ustalono, że skarżący pełni funkcję prezesa zarządu "[...]" Sp. z o.o. w Lublinie, choć nie otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenia. Z przedstawionych faktur VAT wynika, że w lipcu 2014 r. żona wnioskodawcy dokonała zakupu leków na łączną kwotę [...] zł, zaś on na kwotę [...] zł. W piśmie z dnia 26 czerwca 2014 r. skarżący wskazał, że jego aktualne koszty utrzymania wynoszą minimum [...] zł miesięcznie, z czego kwota [...] złotych to koszty leczenia.
Natomiast w piśmie z dnia 11 sierpnia 2014 r. (a także w pismach z dnia 1 sierpnia 2014 r. i z dnia 17 lipca 2014r.) wyjaśnił, że korzysta on sporadycznie z pomocy rodziny i że równie sporadycznie podejmuje się dodatkowych zajęć celem uzupełnienia stałych dochodów. Środki na ten cel pochodzą także z kwot uzyskanych w ramach debetu na karcie kredytowej, który obecnie wynosi [...] zł. Skarżący wskazał ponadto (pismo z dnia 16 kwietnia 2014 r.), że nie posiada żadnego wartościowego sprzętu myśliwskiego, bowiem śrutówki z 1951 r. i z roku 1989 warte są około [...] zł za sztukę. Podał wreszcie, iż roczny koszt przynależności do Koła Łowieckiego wynosi [...] zł - składka do Koła oraz [...] zł - składka do PZŁ, od roku 2007 nie ponosi kosztów polowań i amunicji, gdyż od tego roku nie bierze czynnego udziału w polowaniach, poprzestając jedynie na towarzyszeniu osobom zaprzyjaźnionym. Odmawiając uwzględnienia tego żądania Sąd I instancji wskazał, że skarżący uzyskuje wprawdzie miesięcznie kwotę [...] zł ([...] zł wynagrodzenia za pracę przekazuje żonie tytułem alimentów), ale pomimo rozdzielności majątkowej – jak sam wskazuje – prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, która otrzymuje emeryturę w kwocie przeszło [...] zł i alimenty od skarżącego wynoszące ponad [...] zł. Prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego oznacza wspólne partycypowanie w kosztach jego utrzymania i nie można w tej sytuacji przyjąć, że koszty te ponosi wyłącznie skarżący ze względu na istniejącą pomiędzy małżonkami rozdzielność majątkową.
Rodzina nie ponosi przy tym żadnych kosztów związanych z eksploatacją mieszkania, z którego korzysta na zasadzie prawa dożywocia; niezbędne koszty utrzymania to zatem koszty wyżywienia i koniecznych leków, na których zakup - jak wskazał skarżący w pismach złożonych w innych sprawach toczących się przed tym Sądem – zarówno on, jak i jego żona uzyskują pomoc od dzieci. Skarżący ma ponadto możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia, a także uzyskania wynagrodzenia z tytułu sprawowanej funkcji prezesa zarządu spółki prawa handlowego. Z tych względów Sąd I instancji uznał, że sytuacja materialna skarżącego nie należy do wyjątkowo trudnych, a zatem jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie.
Zażalenie na ww. postanowienie wniósł S. P., podnosząc, że Sąd meriti zna doskonale jego stan majątkowy, ulegający ciągłemu pogarszaniu, a mimo to przyjmuje coraz bardziej restrykcyjne stanowisko, co sprzeciwia się zarówno zasadzie sprawiedliwości, jak i zdrowemu rozsądkowi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy polega na tym, że strona może uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych oraz uprawnienie do przyznania jej pełnomocnika z urzędu (adwokata, radcy prawnego) bez konieczności ponoszenia kosztów jego wynagrodzenia i wydatków (art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym - Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – dalej: P.p.s.a.). Prawo pomocy może być udzielone w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 P.p.s.a.). Prawo pomocy w pełnym zakresie, o jaki zawnioskował S. P., polega właśnie na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu i zwolnieniu od kosztów sądowych (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Po myśli art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. może to nastąpić wówczas, gdy brak jest możliwości poniesienia przez stronę jakichkolwiek kosztów postępowania (w obu powyższych zakresach).
Zważywszy na ustaloną niewadliwie przez Sąd Wojewódzki sytuację majątkową skarżącego uznać należy, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby spełnione zostały ustawowe przesłanki przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący powinien mieć na względzie po pierwsze, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, bo zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania, po wtóre że to ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy, po trzecie że ocena istnienia przesłanek ustawowych pozostawiona została sądom I instancji, które oceniając sytuację materialną biorą pod uwagę całokształt okoliczności sprawy.
Sąd meriti ustalając sytuację materialną skarżącego zasadnie uwzględnił nie tylko dochód, jaki uzyskuje on sam, ale także dochód osiągany przez osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Jak wynika bowiem z formularza PPF wnioskodawca powinien wskazać m.in. stan rodziny, tj. osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, a także dochody takich osób. Są to informacje, które wprost korespondują z treścią art. 252 P.p.s.a. odnoszącego się nie tylko do stanu majątkowego wnioskującej osoby fizycznej, lecz także obejmującego dokładne dane o jej stanie rodzinnym (§ 1). Poza tym, skoro wniosek składa się na urzędowym formularzu wg ustalonego wzoru (§ 2), to w zakresie rodzaju koniecznych informacji ustawodawca nie pozostawia wnioskodawcy żadnej dowolności. W niniejszej sprawie skarżący wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną H. P. Z tego względu Sąd I instancji prawidłowo wziął po uwagę łączny uzyskiwany dochód małżonków, którzy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe.
Dla tego ustalenia nie ma znaczenia fakt, że małżonkowie ci mają rozdzielność majątkową, ponieważ okoliczność ta nie zmienia faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego oraz obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynikającego z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.). W tej materii Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się wielokrotnie, w tym w sprawach dotyczących samego skarżącego (p. m.in. postanowienia z dnia: 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 970/14; 4 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 922/14; 24 października 2014 r., sygn. akt I OZ 903/14). Z ustaleń Sądu I instancji wynika, że stałe miesięczne dochody w gospodarstwie domowym S. i H. P. kształtują się na poziomie ok. [...] złotych (renta inwalidzka skarżącego – ok. [...] zł; wynagrodzenie skarżącego za pracę – ok. [...] zł; emerytura żony – ok. [...] zł).
Ponadto na podstawie zeznania podatkowego za rok 2013 (PIT-37) znajdującego się w aktach sprawy II SA/Lu 382/14 ustalono, że łączy dochód skarżącego i jego małżonki w 2013 roku wyniósł ok. [...] zł, co stanowi przeciętnie miesięczny dochód w prowadzonym wspólnie gospodarstwie domowym na poziomie ok. [...] zł. Z kolei jako stałe miesięczne wydatki skarżący wskazywał kwotę [...] zł, z czego kwota [...] zł to koszty leczenia. Nadto podał roczny koszt przynależności do Koła Łowieckiego wynoszący [...] zł oraz wydatek [...] zł jako składkę do Polskiego Związku Łowieckiego.
Wobec okoliczności przedstawionych powyżej należy stwierdzić, że żalący się nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie przez niego żądanym. Przedstawiony stan majątkowy, w tym oświadczane dochody i wydatki, powinny pozwolić na poniesienie kosztów postępowania w sprawie na jej obecnym etapie (100 zł wpisu). Skarżący winien dostrzec także i tę kwestię, że przyznanie prawa pomocy wiąże się z zaangażowaniem środków pieniężnych uzyskiwanych od podatników, co w sytuacji wykazania, że stałe miesięczne wydatki nie przewyższają uzyskiwanych dochodów, czyni żądanie skarżącego pozbawionym usprawiedliwionych podstaw. A również i to, że ma możliwość uzyskania większych dochodów, a wszczynając postępowanie trzeba liczyć się z kosztami, jak i to, że w każdej sprawie sąd administracyjny odrębnie, swobodnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy.
Godzi się na koniec podkreślić, iż zażalenie skarżącego pozbawione jest jakichkolwiek konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny jego sytuacji materialnej niż wynikająca z zaskarżonego postanowienia.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.