Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że sytuacja skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z treści jego oświadczenia złożonego w niniejszej sprawie, a także z treści oświadczeń znajdujących się w aktach innych spraw sądowych (m.in. w sprawie II SAB/Lu 404/14) wynika, że skarżący mieszka wraz z żoną (z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej) w mieszkaniu należącym do "[...]" Spółki z o.o. z siedzibą w Lublinie, korzystając w tym zakresie z prawa dożywocia oraz, że spółka ta ponosi wszystkie koszty eksploatacji mieszkania. Koszty utrzymania skarżącego przezeń podawane wynoszą minimum [...] zł miesięcznie, z czego kwota [...] zł to wydatki na leczenie. Wedle oświadczenia na dochód rodziny skarżącego składa się renta inwalidzka w kwocie [...] zł brutto – [...] zł netto (lipiec 2014 r.), dochody z pracy w redakcji – [...] zł brutto oraz emerytura żony w kwocie [...] zł – [...] zł netto (lipiec 2014 r.), jak też sporadyczna pomoc finansowa ze strony dzieci i rodziny.
Skarżący oświadczył, że czasami podejmuje się dodatkowych zajęć, celem uzupełnienia dochodów. Środki uzupełniające budżet pochodzą także z limitu, do którego można zadłużyć kartę kredytową, a który obecnie wynosi około [...] zł. Skarżący płaci alimenty w kwocie [...] zł, potrącane bezpośrednio z jego renty inwalidzkiej, w tym kwota [...] zł przekazywana jest bezpośrednio z Wojskowego Biura Emerytalnego do rąk uprawnionej, oraz [...] zł honorarium redakcyjnego, które również przekazuje małżonce. Oświadczył on także, iż nie posiada żadnego wartościowego sprzętu myśliwskiego, a śrutówki z 1951 r. i z 1989 r. warte są około [...] zł za sztukę. Roczny koszt przynależności do koła łowieckiego wynosi [...] zł, na co składa się składka do koła w kwocie [...] zł oraz składka do Polskiego Związku Łowieckiego w kwocie [...] zł. Skarżący wyjaśnił również, że od 2007 r. nie ponosi kosztów polowań i amunicji, gdyż od tego czasu nie bierze czynnego udziału w polowaniach, poprzestając jedynie na towarzyszeniu osobom zaprzyjaźnionym oraz, iż jego koszty utrzymania koniecznego i leczenia wynoszą [...] zł. Sąd I instancji wskazał, że umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania w niniejszej sprawie.
Przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie wzajemnego udzielania pomocy i wsparcia finansowego. W myśl art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) - dalej: K.r.o., małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W świetle art. 23 K.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów K.r.o. odnosi się do majątków małżonków, nie zaś do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami.
Zatem powołanie się przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, pozostaje w ocenie Sądu bez wpływu na ocenę zasadności tego wniosku. Ponadto Sąd wskazał, że skarżący i jego żona osiągają stałe dochody, które – jak wynika z akt sprawy II SA/Lu 382/14 – w 2013 r. wyniosły w przypadku skarżącego [...] zł, zaś w odniesieniu do jego żony [...] zł oraz mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Nawet jeżeli weźmie się pod uwagę to, że skarżący kwotę [...] zł przekazuje żonie w formie alimentów (wraz z kwotą [...] zł otrzymywanego przezeń honorarium za pracę w redakcji), co powoduje, iż jego realny dochód wynosi łącznie [...] zł netto, to nie można zdaniem Sądu przyjąć, aby wniosek o przyznanie prawa pomocy był zasadny. Miesięczny deklarowany dochód skarżącego wynosi łącznie [...] zł netto, a dochód jego żony [...] zł netto (kwota uzyskana z zsumowania kwoty alimentów otrzymywanych przez nią od skarżącego, kwoty honorarium redakcyjnego skarżącego, oraz kwoty netto emerytury).
Z faktu zaś, że skarżący, jak wynika z jego pism z dnia 16 kwietnia 2014 r. oraz z dnia 26 czerwca 2014 r., złożonych w sprawie o sygn. akt II SO/Lu 63/14 (w niniejszej sprawie skarżący – pomimo wezwania przez Sąd – uchylił się od wskazania wysokości kosztów utrzymania koniecznego – por. wezwanie z dnia 10 października 2014 r. i odpowiedź skarżącego na to wezwanie zawarta w piśmie z dnia 16 września 2014 r. – k. 21, 23), ponosi stałe miesięczne koszty utrzymania koniecznego w kwocie od [...] zł do [...] zł, przy realnych dochodach w kwocie [...] zł wynika, że aby ponosić koszty utrzymania musi korzystać ze wsparcia finansowego nie tylko dzieci, które jak podkreślił skarżący, jest sporadyczne, ale i pomocy finansowej żony.
Sąd uznał, iż nie można również pominąć okoliczności, że wysokość dochodu netto żony skarżącego umożliwia jej udzielanie pomocy finansowej skarżącemu, zwłaszcza, że nie obciąża ich obowiązek ponoszenia kosztów eksploatacji mieszkania. Ponadto Sąd powołując się na akta sądowe sprawy II SAB/Lu 453/14 wskazał, że skarżący w dniu 13 listopada 2014 r., uiścił na wezwanie Sądu wpis od skargi w tej sprawie (k. 18). Świadczy to zatem o tym, że ma on aktualnie możliwość zgromadzenia środków finansowych pozwalających na ponoszenie kosztów postępowania. Wreszcie, ze złożonego na żądanie Sądu dokumentu w postaci wydruku z Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że skarżący S. J. P. pełni funkcję prezesa zarządu "[...]" Spółki z o.o. z siedzibą w Lublinie, która jest właścicielem mieszkania, w jakim mieszka wraz z żoną, oraz która to Spółka ponosi wszystkie koszty eksploatacji tego mieszkania (k. 25).
Sąd I instancji podkreślił przy tym, że sprawowanie funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej łączy się co do zasady z otrzymywaniem stosownego wynagrodzenia. Nawet jednak, gdyby skarżący nie uzyskiwał wynagrodzenia z tytułu pełnionej funkcji, to potencjalnie ma on możliwość uzyskania takiego dochodu. Spółka dysponuje bowiem majątkiem, z którego może czerpać korzyści. Nadto, w ocenie Sądu, skarżący działając w ramach wymaganej przeciętnej staranności i dbałości o swój interes powinien był takie dochody zagwarantować sobie, co wydaje się oczywiste mając na uwadze wysokość wykazanych przez niego dochodów oraz wysokość ciążących na nim zobowiązań finansowych, w tym zwłaszcza alimentów na rzecz żony, które są w realiach powszechnych bardzo wysokie, gdyż wynoszą [...] zł miesięcznie.
Ponadto z akt sądowych sprawy o sygn. akt II SAB/Lu 237/14 wynika, że skarżący pełnił do niedawna również funkcję prezesa zarządu w innej spółce kapitałowej – "[...]" Spółka z o.o. z siedzibą w Lublinie. Adres tej Spółki był tożsamy z miejscem zamieszkania skarżącego – ul. [...] w Lublinie. W tym samym czasie członkiem rady nadzorczej tej Spółki była żona skarżącego – H. P., mieszkająca w tym samym budynku. Z akt tych wynika nadto, że w dniu 18 lipca 2014 r. zmieniona została umowa Spółki, zaś w dniu [...] sierpnia 2014 r. orzeczeniem Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku VI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego wprowadzone zostały zmiany w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego dotyczące tego podmiotu, polegające m.in. na zmianie firmy, siedziby i adresu Spółki, udziałowców, a także składu władz Spółki. Z tą datą ujawniono, że skarżący i jego żona przestali pełnić funkcje członków władz Spółki (wydruk z Internetowego Monitora Sądowego i Gospodarczego – k. 55 akt sprawy o sygn. akt II SAB/Lu 237/14).
Wskazane wyżej okoliczności nie mogą zatem pozostać w ocenie Sądu meriti bez wpływu na ocenę zasadności wniosku S. P. o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Wyzbycie się przez skarżącego i jego żonę możliwości uzyskiwania dochodów w sytuacji, gdy miał on świadomość konieczności ponoszenia kosztów postępowania przed sądem administracyjnym (z jego skarg przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie wszczęto kilkadziesiąt postępowań sądowych), świadczy o celowym ograniczeniu możliwości pozyskiwania środków finansowych prowadzącym do uniknięcia spełnienia obowiązku ponoszenia wskazanych kosztów. W tej sytuacji uwzględnienie wniosku skarżącego i przyznanie mu prawa pomocy w niniejszej sprawie prowadziłoby, w ocenie Sądu I instancji, do niczym nieuzasadnionego przenoszenia na podatników wydatków, do których ponoszenia obowiązany jest skarżący. Z tych przyczyn poniesienie przez skarżącego części kosztów niniejszego postępowania nie zagraża jemu bądź żonie uszczerbkiem w kosztach utrzymania koniecznego dla nich, co skutkuje brakiem spełnienia ustawowych przesłanek prowadzących do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zażalenie na ww. postanowienie wniósł S. P., podnosząc, że Sąd zna doskonale jego stan majątkowy, ulegający ciągłemu pogarszaniu, a mimo to przyjmuje coraz bardziej restrykcyjne stanowisko, co sprzeciwia się zarówno zasadzie sprawiedliwości, jak i zdrowemu rozsądkowi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i jest wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, bo często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych.
W konsekwencji czego, tylko wówczas gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Pozostawiona ona została sądom, które swobodnie i samodzielnie oceniają sytuację wnioskodawcy biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy. Podkreślenia wymaga, iż każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się liczyć z wydatkami na ten cel, bo jest to skutek reguły odpłatności postępowań sądowych.
Zatem prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, która jako taka wymaga ścisłej oceny przesłanek, od istnienia których zależy jej zastosowanie. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla bieżącego i podstawowego jej utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno być realizowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, zaś w zakresie częściowym w stosunku do osób lepiej sytuowanych, lecz tylko tych, których sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie nawet części wydatków bez uszczerbku w podstawowym utrzymaniu siebie i rodziny. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko zajęte przez Sąd meriti w tej sprawie, jako że uwzględnia ono powyższe wywody na gruncie niewadliwie ustalonego stanu faktycznego. Trafne są zwłaszcza rozważania zaprezentowane przez ten Sąd odnośnie dochodów i wydatków skarżącego i jego rodziny, które całościowo winny być tu wzięte pod uwagę, bo to wynika z przytoczonych przepisów. Zasadnie też uznał ten Sąd brak znaczenia w sprawie faktu pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej ze swoją żoną. W orzecznictwie ugruntowany jest bowiem pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 K.r.o. obowiązku wzajemnej pomocy. Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a m.in. obejmuje również partycypowanie w wydatkach związanych z prowadzeniem postępowań sądowych.
Zauważyć należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków innego rodzaju, gdyż jest to instytucja ustroju majątkowego. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I FZ 11/04, publ. www.cbois.nsa.gov.pl). Analiza argumentów przedstawionych przez skarżącego oraz treści załączonych przez niego dokumentów, jak również dokumentów uwzględnionych przez Sąd pierwszej instancji z urzędu, prowadzi do konkluzji, iż nie wykazał on spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Z ustaleń Sądu I instancji wynika, że stałe miesięczne dochody w gospodarstwie domowym S. i H. P. kształtują się na poziomie co najmniej ok. [...] złotych (renta inwalidzka skarżącego – ok. [...] zł; wynagrodzenie skarżącego za pracę – ok. [...] zł; emerytura żony – ok. [...] zł). Ponadto na podstawie zeznania podatkowego za rok 2013 (PIT-37) znajdującego się w aktach sprawy II SA/Lu 382/14 ustalono, że łączny dochód skarżącego i jego małżonki w 2013 roku wyniósł ok. [...] zł, co dało przeciętnie miesięczny dochód w prowadzonym wspólnie gospodarstwie domowym na poziomie ok. [...] zł. Z kolei jako stałe miesięczne wydatki skarżący wskazywał kwotę [...] zł, z czego kwota [...] zł to koszty leczenia, roczny koszt przynależności do Koła Łowieckiego wynosi [...] zł oraz [...] zł to składka do Polskiego Związku Łowieckiego.
W świetle okoliczności przedstawionych powyżej należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie przez niego żądanym. Skarżący winien mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy wiąże się z zaangażowaniem środków pieniężnych uzyskiwanych od podatników, co w sytuacji wykazania, że stałe miesięczne wydatki nie przewyższają uzyskiwanych dochodów, czyni żądanie skarżącego pozbawionym usprawiedliwionych podstaw. Ponadto skarżący powinien liczyć się z obowiązkiem ponoszenia wydatków procesowych wszczynając postępowanie. Na obecnym etapie sprawy wynoszą one 100 zł, gdyż tyle wynosi wpis od skargi. Wreszcie trzeba mieć na uwadze, że w każdej sprawie sąd administracyjny odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy kierując się treścią oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy.
Godzi się na koniec podkreślić, że zażalenie skarżącego pozbawione jest jakichkolwiek konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny jego sytuacji materialnej niż wynikająca z zaskarżonego postanowienia.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.