Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
W jego uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z oświadczenia skarżącego złożonego w niniejszej sprawie, a także z jego oświadczeń znajdujących się w aktach innych spraw sądowych (m.in. w sprawie II SAB/Lu 404/14) wynika, że skarżący mieszka wraz z żoną (z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej) w mieszkaniu należącym do "[...]" Spółki z o.o. z siedzibą w Lublinie, korzystając w tym zakresie z prawa dożywocia oraz, że spółka ta ponosi wszystkie koszty eksploatacji mieszkania. Aktualne deklarowane koszty utrzymania skarżącego wynoszą minimum [...] zł miesięcznie, z czego kwota [...] zł to wydatki na leczenie. Na dochód rodziny skarżącego składa się renta inwalidzka w kwocie [...] zł brutto – [...] zł netto (lipiec 2014 r.), dochody z pracy w redakcji – [...] zł brutto oraz emerytura żony w kwocie [...] zł – [...] zł netto (lipiec 2014 r.), jak też sporadyczna pomoc finansowa ze strony dzieci i rodziny.
Skarżący oświadczył również, że czasami podejmuje się dodatkowych zajęć, celem uzupełnienia dochodów. Środki uzupełniające budżet pochodzą także z limitu, do którego można zadłużyć kartę kredytową, a który obecnie wynosi około [...] zł. Skarżący płaci alimenty w kwocie [...] zł, potrącane bezpośrednio z jego renty inwalidzkiej, w tym kwota [...] zł przekazywana jest bezpośrednio z Wojskowego Biura Emerytalnego do rąk uprawnionej, oraz kwotę [...] zł honorarium redakcyjnego, które przekazuje małżonce. Oświadczył on także, iż nie posiada żadnego wartościowego sprzętu myśliwskiego, zaś posiadane śrutówki z 1951 r. i z 1989 r. warte są około [...] zł za sztukę. Roczny koszt przynależności do koła łowieckiego wynosi [...] zł, na co składa się składka do koła w kwocie [...] zł oraz składka do Polskiego Związku Łowieckiego w kwocie [...] zł. Skarżący wyjaśnił również, że od 2007 r. nie ponosi kosztów polowań i amunicji, gdyż od tego czasu nie bierze czynnego udziału w polowaniach, poprzestając jedynie na towarzyszeniu osobom zaprzyjaźnionym oraz, iż jego koszty utrzymania koniecznego i leczenia wynoszą [...] zł. Sąd I instancji wskazał, że umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania w niniejszej sprawie.
Przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. W myśl art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) - dalej: K.r.o., małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W świetle art. 23 K.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów K.r.o. odnosi się do majątków małżonków, nie odnosi się zaś do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami.
Ponadto Sąd wskazał, że skarżący jak i jego żona osiągają stałe dochody, które – jak wynika z akt sprawy II SA/Lu 382/14 – w 2013 r. wyniosły w przypadku skarżącego [...] zł, zaś w odniesieniu do jego żony [...] zł, oraz mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Miesięczny dochód skarżącego wynosi łącznie [...] zł netto, a dochód jego żony [...] zł netto (kwota uzyskana z zsumowania alimentów otrzymywanych przez nią od skarżącego, honorarium redakcyjnego skarżącego, oraz kwoty netto emerytury). Sąd uznał, iż nie można pominąć okoliczności, że wysokość dochodu netto żony skarżącego umożliwia jej udzielanie pomocy finansowej skarżącemu, zwłaszcza, że nie obciąża jej obowiązek ponoszenia kosztów eksploatacji mieszkania.
Ponadto Sąd meriti, powołując się na akta sądowe sprawy II SAB/Lu 453/14, wskazał że skarżący w dniu 13 listopada 2014 r., uiścił na wezwanie Sądu wpis od skargi w tej sprawie (k. 18). Świadczy to zatem o tym, że ma on aktualnie możliwość zgromadzenia środków finansowych pozwalających na ponoszenie kosztów postępowania. Ze złożonego na żądanie Sądu dokumentu w postaci wydruku z Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że skarżący S. J. P. pełni funkcję prezesa zarządu "[...]" Spółki z o.o. z siedzibą w Lublinie, która jest właścicielem mieszkania zajmowanego przez skarżącego wraz z żoną, oraz która to Spółka ponosi wszystkie koszty eksploatacji tego mieszkania.
Sąd I instancji podkreślił przy tym, że sprawowanie funkcji prezesa zarządu spółki kapitałowej łączy się co do zasady z otrzymywaniem stosownego wynagrodzenia. Nawet jednak, gdyby skarżący nie uzyskiwał wynagrodzenia z tytułu pełnionej funkcji to potencjalnie ma on taką możliwość. Spółka dysponuje bowiem majątkiem, z którego może czerpać korzyści. Nadto, w ocenie Sądu, skarżący działając w ramach wymaganej przeciętnej staranności i dbałości o swój interes powinien był takie dochody zagwarantować sobie, co wydaje się oczywiste mając na uwadze wysokość wykazanych przez niego dochodów oraz wysokość ciążących na nim zobowiązań finansowych, w tym zwłaszcza alimentów na rzecz żony, które są w realiach powszechnych bardzo wysokie.
Ponadto z akt sądowych sprawy o sygn. akt II SAB/Lu 237/14 wynika, że skarżący pełnił do niedawna również funkcję prezesa zarządu w innej spółce kapitałowej – "[...]" Spółka z o.o. z siedzibą w Lublinie. Adres tej Spółki był tożsamy z miejscem zamieszkania skarżącego – ul. [...] w Lublinie. W tym samym czasie członkiem rady nadzorczej tej Spółki była żona skarżącego – H. P.. Z akt tych wynika nadto, że w dniu 18 lipca 2014 r. zmieniona została umowa Spółki, zaś w dniu [...] sierpnia 2014 r. orzeczeniem Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku VI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego wprowadzone zostały zmiany w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego dotyczące tego podmiotu, polegające m.in. na zmianie firmy, siedziby i adresu Spółki, udziałowców, a także składu władz Spółki. Z tą datą ujawniono, że skarżący i jego żona przestali pełnić funkcje członków władz Spółki (wydruk z Internetowego Monitora Sądowego i Gospodarczego – k. 55 akt sąd. sprawy o sygn. akt II SAB/Lu 237/14).
Wyzbycie się przez skarżącego i jego żonę możliwości uzyskiwania dochodów w sytuacji, gdy miał on świadomość konieczności ponoszenia kosztów postępowania przed sądem administracyjnym (z jego skarg przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie wszczęto kilkadziesiąt postępowań sądowych), świadczy o celowym ograniczeniu możliwości pozyskiwania środków finansowych prowadzącym do uniknięcia spełnienia obowiązku ponoszenia wskazanych kosztów. W tej sytuacji uwzględnienie wniosku skarżącego i przyznanie mu prawa pomocy w niniejszej sprawie prowadziłoby, w ocenie Sądu I instancji, do niczym nieuzasadnionego obciążenia podatników kosztami sądowymi, do których ponoszenia obowiązany jest skarżący. Z tych przyczyn nie można uznać, aby poniesienie przez skarżącego części kosztów niniejszego postępowania groziło jemu bądź żonie uszczerbkiem w kosztach utrzymania koniecznego dla nich.
Zażalenie na ww. postanowienie wniósł S. P., podnosząc, że Sąd zna doskonale jego stan majątkowy, ulegający ciągłemu pogarszaniu, a mimo to przyjmuje coraz bardziej restrykcyjne stanowisko, co sprzeciwia się zarówno zasadzie sprawiedliwości, jak i zdrowemu rozsądkowi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, bo często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji tego, dopiero wówczas gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Dokonywana jest ona samodzielnie i swobodnie przez sąd orzekający, który uwzględnia całokształt okoliczności sprawy, w tym głównie sytuację majątkową strony i jej rodziny. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu.
Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej bieżącego i podstawowego utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć przeto charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie jest równoznaczne z bezwarunkowym prawem do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko zajęte przez Sąd meriti w tej sprawie, jako że uwzględnia ono powyższe wywody na gruncie niewadliwie ustalonego stanu faktycznego. Co prawda w końcowym fragmencie motywów zaskarżonego postanowienia Sąd wskazał na przesłankę prawa pomocy w zakresie częściowym, podczas gdy w tej sprawie skarżący domagał się prawa pomocy w zakresie całkowitym, wszak w ostatecznym wyniku podjęte rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Trafne są zwłaszcza rozważania zaprezentowane przez ten Sąd odnośnie dochodów i wydatków skarżącego i jego rodziny, które całościowo winny być tu wzięte pod uwagę, bo to wynika z przytoczonych przepisów. Zasadnie też uznał brak znaczenia dla niniejszej sprawy faktu pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej ze swoją żoną. W orzecznictwie ugruntowany jest bowiem pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 K.r.o. obowiązku wzajemnej pomocy.
Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Zauważyć należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa, będąca instytucją ustroju majątkowego, dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I FZ 11/04, publ. www.cbois.nsa.gov.pl). Analiza argumentów skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, jak również dokumentów uwzględnionych przez Sąd pierwszej instancji z urzędu, prowadzi do konkluzji, iż nie wykazał on spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Z ustaleń Sądu I instancji wynika, że stałe miesięczne dochody w gospodarstwie domowym S. i H. P. kształtują się na poziomie ok. [...] złotych (renta inwalidzka skarżącego – ok. [...] zł; wynagrodzenie skarżącego za pracę – ok. [...] zł; emerytura żony – ok. [...] zł). Ponadto z zeznania podatkowego za rok 2013 (PIT-37) znajdującego się w aktach sprawy II SA/Lu 382/14 ustalono, że łączy dochód skarżącego i jego małżonki w 2013 roku wyniósł ok. [...] zł, co daje przeciętnie miesięczny dochód w prowadzonym wspólnie gospodarstwie domowym na poziomie ok. [...] zł. Z kolei jako stałe miesięczne wydatki skarżący wskazywał kwotę [...] zł, z czego kwota [...] zł to koszty leczenia, roczny koszt przynależności do Koła Łowieckiego [...] zł oraz [...] zł składka do Polskiego Związku Łowieckiego.
W świetle okoliczności przedstawionych powyżej należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie przez niego żądanym. Skarżący winien mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy wiąże się z zaangażowaniem środków pieniężnych uzyskiwanych od podatników, co w sytuacji wykazania, że stałe miesięczne wydatki nie przewyższają uzyskiwanych dochodów, czyni to żądanie pozbawionym usprawiedliwionych podstaw. A również i to, że ma możliwość uzyskania wyższych dochodów, a wszczynając postępowanie winien liczyć się z wydatkami.
Ponadto skarżący powinien mieć świadomość tego, że w każdej sprawie sąd administracyjny odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy. Na koniec godzi się podkreślić, że zażalenie skarżącego pozbawione jest jakichkolwiek konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny jego sytuacji materialnej niż wynikająca z zaskarżonego postanowienia. Sąd I instancji niewadliwie zatem ustalił stan faktyczny sprawy i zasadnie uznał, że sytuacja materialna skarżącego umożliwia mu poniesienie kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł, jak i wydatków związanych z ewentualnym ustanowieniem pełnomocnika, którego zresztą udział na tym etapie postępowania nie jest obligatoryjny.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.