Postanowienie NSA z 18 kwietnia 2013 r., I OZ 252/13

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 18 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 marca 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 2678/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata

Sprawa

w sprawie ze skargi E.D. na postanowienie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania egzekucyjnego postanawia oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Borowiec przewodniczący

Uzasadnienie

W dniu 30 stycznia 2013 r. E.D. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na postanowienie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną J.D. Źródłem ich utrzymania są świadczenia emerytalne: wnioskodawcy w wysokości 2.681 zł brutto miesięcznie (2.407 zł netto) i jego żony w wysokości 1.405 zł brutto miesięcznie (1.376 zł netto). Łączny miesięczny dochód wnioskodawcy i jego żony wynosi zatem 4.086 zł brutto (3.783 zł netto). Zgodnie z oświadczeniem, posiada on również mieszkanie o powierzchni [...] m² oraz zgromadzone oszczędności przeznaczone na koszty pogrzebu. Z kserokopii umów oszczędnościowych lokat terminowych zawartych przez wnioskodawcę i jego żonę z [...] S.A. wynika, że posiadają lokaty oszczędnościowe, na których ulokowali środki pieniężne w łącznej wysokości 43.000 zł. Wśród comiesięcznych wydatków koniecznych wnioskodawca wymienił: swoje koszty leczenia ([...]) – około 300 zł, koszty leczenia żony ([...]) – 700 zł, czynsz za lokal mieszkalny w wysokości 925 zł, wydatki na wyżywienie, środki czystości oraz naprawy – 800 zł, zasiłki dla studiujących wnuków – 400 zł, pozostałe "przypadkowe" wydatki – 58 zł. Ponadto przedstawił dokumenty źródłowe potwierdzające jego zły stan zdrowia. Uzupełniając złożony wniosek, do akt sprawy przedłożył kserokopie faktur VAT, dokumentujących wydatki związane z eksploatacją mieszkania, tj. opłatę czynszu za lokal mieszkalny przy ul. [...] w miesiącu lutym 2013 r. w wysokości 466,90 zł, opłatę za gaz w wysokości 43,12 zł, opłatę za energię elektryczną w wysokości 127,47 zł, abonament telefoniczny w wysokości 58,18 zł. Wśród wydatków wnioskodawca wymienił również dobrowolną ofiarę "na tacę" w kościele w łącznej kwocie 40 zł oraz opłatę za użytkowanie wieczyste gruntu w wysokości 701,67 zł, jednak jak sam oświadczył, należność ta obecnie nie jest przez niego opłacana, bowiem nie zostało zakończone postępowanie sądowe w przedmiocie zasadności naliczenia opłaty w podwyższonej wysokości.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 15 lutego 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 2678/12 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując na brak ustawowych przesłanek, które uzasadniałyby jego przyznanie.

Na skutek sprzeciwu wnioskodawcy, ww. postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 12 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 2678/12 odmówił E.D. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podał, że w przypadku osób fizycznych, stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: P.p.s.a.), prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. E.D. za osobę taką uznany być nie może, bowiem nawet przy uwzględnieniu wydatków związanych ze stałymi opłatami, którymi skarżący obciążany jest comiesięcznie w kwocie 695,67 zł, na którą składają się: czynsz za lokal – 466,90 zł, opłata za energię elektryczną – 127,47 zł, opłata za gaz – 43,12 zł i abonament telefoniczny – 58,18 zł, pozostaje mu do zadysponowania w dwuosobowym gospodarstwie domowym kwota 46.088,63 zł na leczenie, codzienne utrzymanie, pomoc wnukom i inne datki. Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że wnioskodawca przy uzyskiwanym stałym dochodzie ze świadczeń emerytalnych swoich i małżonki w wysokości 3.784,30 zł i zgromadzonych przez niego i jego żonę oszczędnościach na lokatach terminowych w kwocie 43.000 zł nie pozostaje bez środków na poniesienie kosztów i może partycypować w kosztach postępowania sądowego. E.D. nie wykazał więc, że jest obecnie w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów prowadzonego postępowania sądowego, a pokrycie tych wydatków mieści się w jego możliwościach płatniczych i nie spowoduje uszczerbku dla koniecznego utrzymania jego oraz jego rodziny.

Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia E.D. do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu zażalenia wskazał, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wzięto pod uwagę faktu skierowania go do poradni specjalistycznej na objęcie leczeniem specjalistycznym z rozpoznaniem [...] oraz ograniczonych możliwości funkcjonowania w licznych (siedmiu) sprawach sądowych, co w jego ocenie wystarczająco udowodnia potrzebę przyznania mu prawa pomocy. Podkreślił, że oszczędności w kwocie 43.000 zł są przeznaczone tylko i wyłącznie na koszty godnego pogrzebu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554).

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Bezsporne jest, że zarówno E.D., jak i jego żona, posiadają stały miesięczny dochód w wysokości 4.086 zł brutto oraz oszczędności w kwocie 43.000 zł. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez wnioskodawcę bieżące wydatki nie można w żadnym wypadku uznać, iż nie jest on w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Kwota zgromadzonych przez niego i jego żonę oszczędności jest na tyle wysoka, że pozwala na poniesienie kosztów postępowania, zaś twierdzenie skarżącego, iż zgromadzone oszczędności mają być przeznaczone wyłącznie na koszty pogrzebu jest jego własnym wyborem i fakt ten nie może wpływać na przyznanie mu prawa pomocy.

W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.