Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił H. J. (dalej: wnioskodawczyni) prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Po rozpoznaniu sprzeciwu wniesionego od ww. postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 września 2015 r. odmówił wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Na powyższe postanowienie wnioskodawczyni wniosła zażalenie, które Naczelny Sąd Administracyjny oddalił postanowieniem z dnia 6 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1458/15.
W dniu 17 listopada 2015 r. (data wpływu do biura podawczego Sądu) wnioskodawczyni ponownie wniosła o przyznanie prawa pomocy. Z tego względu przesłano jej formularz wniosku PPF. Wypełniony formularz zawierający wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 3 grudnia 2015 r. (data wpływu do biura podawczego). Z nadesłanego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem i utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości 2.524,00 zł brutto miesięcznie. Syn posiada w banku lokatę na kwotę 65.000,00 zł. Wnioskodawczyni nie ma domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, czy też innej nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów o wartości powyżej 5.000,00 zł. Oświadczyła, że mieszkanie o powierzchni 55,19 m² jest własnością syna. Dodała, że jest osobą starszą (80 lat), mającą kłopoty ze zdrowiem. Jako stałe zobowiązania i wydatki wskazała koszty ubezpieczenia mieszkania 53,76 zł, kwotę 50,00 zł, którą płaci na rzecz Wspólnoty Mieszkaniowej, opłaty za telefon w wysokości 93,78 zł, za energię elektryczną w wysokości 57,07 zł, gaz w wysokości 93,73 zł, wodę w wysokości 157,20 zł, leczenie w wysokości 100,00 zł, wywóz nieczystości w wysokości 78,00 zł, co w sumie daje kwotę 683,54 zł. Wreszcie oświadczyła, że syn z tytułu należnego podatku uiszcza 100,00 zł. Łączne miesięczne wydatki stanowią więc 783,54 zł.
Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił H. J. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Pismem z dnia 4 stycznia 2016 r. H. J. wniosła sprzeciw, w którym zarzuciła, że domagała się przyznania prawa pomocy nie tylko w zakresie zwolnienia od kosztów, ale również w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Podniosła, że stałe wydatki ponoszone przez nią, jak i jej syna wynoszą miesięcznie nie 783,54 zł, ale 1.499,51 zł, gdyż w zaskarżonym postanowieniu nie zostały uwzględnione comiesięczne płatności do ZUS. Ponadto wnioskodawczyni wskazała, że zapomniała w złożonym formularzu o przyznanie prawa pomocy wskazać, że zatrudnia profesjonalnego pełnomocnika, który prowadzi jej sprawę przed Sądem Okręgowym w K. W piśmie z dnia 11 stycznia 2016 r. dodatkowo wskazała, że posiada samochód, który pozostawił jej maż (rok produkcji 1987 r.) i z tego tytułu ponosi rocznie koszty w kwocie 382 zł (OC).
Wobec podniesionych okoliczności, celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, Sąd I instancji wezwaniem z dnia 27 stycznia 2016 r. zobowiązał wnioskodawczynię do nadesłania dodatkowych informacji oraz dokumentów dotyczących stanu finansowego, tj. potwierdzonych przez bank wyciągów lub wykazów z posiadanych przez nią oraz syna rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych wraz z wykazem dokonywanych operacji z okresu ostatnich trzech miesięcy, odpisu zeznania podatkowego syna za rok 2014 (jeżeli było składane), ewentualnie stosownego zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodu osiągniętego przez ww. w 2014 r. oraz dokumentów wskazujących oraz potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem i leczeniem. Wezwaniem z tej samej daty Sąd zwrócił się również do Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. o nadesłanie odpisu zeznania podatkowego syna wnioskodawczyni za rok 2014 r., ewentualnie stosownego zaświadczenia o wysokości dochodu osiągniętego przez niego w 2014 r.
Pismem z dnia 25 stycznia 2016 r. wnioskodawczyni dodatkowo wskazała, że w roku 2015 r. wpłaciła na fundusz remontowy wspólnoty mieszkaniowej kwotę 1142,40 zł, przedstawiając kserokopię dowodu wpłaty. Jednocześnie przedłożyła faktury VAT, z których wynika, że opłata za gaz w miesiącu grudniu 2015 r. wynosiła 373,03, podczas gdy w grudniu 2014 r. 324,99 zł.
W odpowiedzi na wezwanie z dnia 27 stycznia 2016 r. wnioskodawczyni przedstawiła zeznanie podatkowe syna za rok 2014 r. Dodatkowo wskazała, że syn nie posiada rachunków dewizowych, natomiast z lokaty bankowej, na której zgromadzone było 65,000,00 złotych w dniu 15 stycznia 2016 zł wypłacono 13,000,00 zł na opłaty w ZUS oraz na życie. Wnioskodawczyni wskazała ponadto, że koszty utrzymania jej i syna w 2014 r. wynosiły: gaz – 2.868,62, energia elektryczna – 596,28 zł, woda – 1.198,31 zł, wywóz nieczystości – 936 zł, podatek od nieruchomości – 47,19, telefon – 1734,09, ubezpieczenie PZU wnioskodawczyni - 645,12 zł. Jednocześnie ręcznie sporządziła zestawienie leków, których koszty zakupu wynoszą 1.260,73 zł. Przy piśmie z dnia 28 stycznia 2016 r. wnioskodawczyni przedstawiła dodatkowo fakturę za gaz z dnia 21 stycznia 2016 r. w kwocie 637,14 zł
Pismem z dnia 8 lutego 2016 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. nadesłał uwierzytelnioną kopię zeznania podatkowego syna wnioskodawczyni za rok 2014 r., z którego wynika, że przychody uzyskiwane przez ww. wypłacane były przez Powiatowy Urząd Pracy w W. oraz z tytułu umowy o pracę z H. J. Pismem z dnia 9 lutego 2016 r. wnioskodawczyni przedstawiła fakturę dotyczącą funduszu remontowego za rok 2016 r. w kwocie 1607,70 oraz odpis zeznania podatkowego syna za rok 2015. Ponadto pismem z dnia 12 lutego 2016 r. poinformowała, że wraz z synem posiada rachunek bankowy w [...] ze stanem konta na dzień 12 lutego 2016 r. – 12.220,69 zł, dołączając bankowy dokument wpłaty.
Oceniając udostępnione przez stronę informacje, Sąd meriti uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jego zdaniem przy wysokości środków finansowych, jakie posiada wnioskodawczyni wraz z synem nie można uznać jej za osobę ubogą, znajdującą się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, bądź pozbawioną środków do życia, co kwalifikowałoby do przyznania prawa pomocy. H. J. posiada bowiem stały, wykazany dochód miesięczny z tytułu emerytury, jak również syn wnioskodawczyni ma zgromadzoną na lokacie bankowej kwotę w wysokości 52.000,00 zł., uwzględniając fakt, że została z niej wypłacona kwota 13.000,00 zł. Ponadto wnioskodawczyni wraz z synem posiada wspólne konto bankowe ze stanem na dzień 12 lutego 2016 r. w kwocie 12.220,69 zł. W tej sytuacji Sąd I instancji stwierdził, iż w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła H. J., postulując jego zmianę, bowiem Sąd meriti nie ujął w nim wszystkich kosztów, jakie skarżąca ponosi na swoje utrzymanie. W szczególności nie wziął pod uwagę wydatków, jakie ponosi z uwagi na zatrudnienie syna jako swojego opiekuna, a są to co miesięczne koszty ubezpieczenia społecznego (587,75 zł), zdrowotnego (143,65 zł), funduszu pracy (45,33 zł). Dodatkowo skarżąca wskazała, ze od 1 stycznia 2016 r. wzrósł "podatek" z kwoty 100 zł do kwoty 106,16 zł. W związku z tym wydatki zwiększyły się z kwoty 783,54 zł do 1.560,27 zł miesięcznie. Ponadto ponosi również koszty dwóch spraw sądowych prowadzonych przed sądami powszechnymi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zasadą ogólną postępowania przez sądami administracyjnymi jest ponoszenie przez stronę kosztów tego postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a.). Na zasadzie wyjątku możliwe jest zwolnienie od nich w całości lub w części. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika zatem, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Ocena tych okoliczności dokonywana jest w granicach swobody sędziowskiej. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39).
Z uwagi na powyższe Sąd I instancji właściwie uznał, że opisana przez skarżącą sytuacja finansowa nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w żądnym zakresie. Zasadnie zwrócił uwagę, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z pełnoletnim synem i dysponuje stałym miesięcznym dochodem z emerytury w wysokości 2.524,00 zł brutto. Syn wnioskodawczyni jest właścicielem mieszkania o powierzchni 50 m kw. oraz posiada lokatę w banku na kwotę 52.000,00 zł. Wnioskodawczyni wraz z synem posiada również rachunek bankowy ze stanem konta na dzień 12 lutego 2016 r. w kwocie 12.220,69 zł. Skarżąca dysponuje zatem środkami finansowymi umożliwiającymi poniesienie kosztów sądowych oraz ustanowienie na jej rzecz zawodowego pełnomocnika, nawet przy uwzględnieniu wysokości jej miesięcznych wydatków. Wskazać również należy, że z uwagi na okoliczność, iż wnioskodawczyni i jej syn tworzą wspólne gospodarstwo domowe, to ich łączne wydatki i zdolności finansowe bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawczyni, co koresponduje choćby z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 tej ustawy, w myśl którego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Z powyższego wynika jednoznacznie, że pomimo iż syn wnioskodawczyni nie jest stroną niniejszego postępowania, to jednak posiadane przez niego środki finansowe wpływają na status majątkowy wnioskodawczyni i mają wpływ na ocenę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy.
Nadesłane w sprawie dokumenty oraz złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia nie potwierdzają, aby wykazana nimi sytuacja pozwalała na uznanie jej za wyjątkową i szczególną, a więc na przyznanie prawa pomocy, bo nie wykazała ona, iż nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Ocena całokształtu okoliczności sprawy dokonana przez Sąd meriti nie wkroczyła na grunt dowolności, a rozważania prawne są adekwatne do ustalonego stanu faktycznego. Zażalenie nie mogło zatem odnieść skutku.
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.
----------------------- 2