Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2011r., sygn. akt III SA/Po 621/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w dniu 8 lutego 2011 roku skarżący wniósł wypełniony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. We wniosku wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i nie posiada stałego źródła dochodu. Nie ma oszczędności, nieruchomości, ani wartościowych przedmiotów. Ponadto jest osobą ubogą bez majątku i dochodów, a dodatkowo poważnie choruje, co uniemożliwia ponoszenie kosztów sądowych.
W celu wyjaśnienia rzeczywistej sytuacji wnioskodawcy, pełnomocnik skarżącego został wezwany do wskazania aktualnych źródeł i wysokości przychodów, z których wnioskodawca finansuje konieczne koszty utrzymania, wskazania wysokości zadłużenia, a także miesięcznych obciążeń z tym związanych oraz przedłożenia zaświadczenia właściwego Naczelnika Urzędu Skarbowego o wysokości dochodu osiągniętego w roku 2008, 2009 i 2010.
W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik wnioskodawcy oświadczył,że w 2008, 2009 oraz 2010 roku skarżący nie osiągnął żadnego dochodu, przez co Naczelnik Urzędu Skarbowego nie mógł wystawić zaświadczenia dotyczącego wysokości osiągniętego dochodu. Wyjaśnił, też że wnioskodawca aktualnie nie posiada żadnych źródeł dochodów, gdyż został pozbawiony dzierżawy gruntów. Skarżący utrzymuje się z pożyczek od osób fizycznych.Wysokość zadłużenia wnioskodawcy z tytułu prowadzonych postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez Urząd Skarbowy została oszacowana na co najmniej 20.000 zł.
Postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawca nie przedłożył żądanych dokumentów, w konsekwencji czego nie można było dokonać jednoznacznej oceny aktualnej sytuacji zainteresowanego oraz przyjąć, że zasługuje on na przyznanie prawa pomocy w całkowitym zakresie.
Sprzeciw od postanowienia referendarza został złożony w dniu 14 marca 2011 r.
Po rozpoznaniu sprzeciwu Sąd stwierdził, że w przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny na podstawie art. 246§1pkt 1i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr153,poz.1270 ze zm.-oznaczana dalej P.p.s.a.). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych.
Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem Sądu ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania.
W ocenie Sądu z uwagi fakt, że wnioskodawca nie przedłożył zaświadczenia o wysokości dochodów osiąganych w latach 2008-2010, podnosząc jedynie, iż nie osiągał w tym okresie żadnych dochodów, przez co Naczelnik Urzędu Skarbowego nie mógł wystawić stosownego zaświadczenia nie można było ocenić rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Ponadto Sąd podkreślił,że nie wyjaśniono od kogo i w jakiej wysokości zainteresowany uzyskuje pożyczki pozwalające na finansowanie bieżących kosztów utrzymania. W tym stanie rzeczy nie można było sposób jednoznaczny ocenić aktualnej sytuacji wnioskodawcy oraz przyjąć, że skarżący zasługuje na przyznanie prawa pomocy w całkowitym zakresie.
Wobec powyższego, Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy.
Pismem z dnia 4 maja 2011r. skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie wobec braku usprawiedliwionych podstaw podlega oddaleniu.
Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do jego uchylenia.
Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności.
Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 §2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Skarżący został wezwany o udokumentowanie swoich dochodów za lata 2008,2009 i 2010. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosował się do zaleceń tego wezwania. Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.