Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Rz 586/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skarg Z. W. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 13 czerwca 2011 r. w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2004 i 2005 r.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżąca uzyskuje niskie dochody (983 zł brutto) i, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką i zięciem, a to pozwala na obniżenie kosztów utrzymania wszystkich domowników. Jednak nadal nie zostały ustalone faktyczne dochody tego gospodarstwa, a oświadczenie strony w tym zakresie nie jest wiarygodne. Córka skarżącej posiada majątek nieruchomy: dom, nieruchomość rolną o pow. 5 ha, działkę o pow. 8 a. Zgodnie z przedłożonymi wyciągami na rachunki bankowe córki i zięcia nie wpływa wynagrodzenie za pracę, a takie źródła dochodów zadeklarowano w formularzu, co mogłoby uwiarygodnić złożone oświadczenie. Praktycznie poza operacjami związanymi z opłatami za posiadanie rachunków, nie są dokonywane żadne rozliczenia.
W czasie po wydaniu orzeczenia a krótko przed wniesieniem skargi kasacyjnej, rachunek bankowy męża córki skarżącej został zasilony o kwoty 4.551,00 zł i 7.057,41 zł - jak wyjaśniono - z tytułu zwrotu nienależnych składek do KRUS córki skarżącej oraz tzw. dopłat do posiadanych gruntów rolnych. W czasie, kiedy skarżąca zobowiązana była do uiszczenia wpisu (1389 zł) od wniesionej skargi kasacyjnej, natomiast wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, na ww. rachunku pozostawała kwota 7.182,77 zł, a to przeczy twierdzeniom o braku możliwości finansowych.
W cenie WSA, nie sposób osobę, która poza domem mieszkalnym (obecnie niezamieszkałym) posiada nieruchomość (pow. 3,45 ha) zabudowaną, przeznaczoną do celów gospodarczych, traktować jako ubogą, w sytuacji, gdy tego rodzaju majątek może generować przychody, a w związku z tym, że wierzytelności Skarbu Państwa zostały zabezpieczone przez organ podatkowy hipoteką przymusową, jedynym ograniczeniem jest rozporządzanie nieruchomością. Skoro skarżąca zawarła z synem umowę dzierżawy przedmiotowej nieruchomości, nie czerpiąc z tego żadnych korzyści, zrzekła się tym samym potencjalnych korzyści finansowych, mogących zapewnić jej kontrolę sądowoadministracyjną zaskarżonej decyzji.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - zwanej dalej p.p.s.a.), wskazała, że aby móc się utrzymać z emerytury musi mieszkać z synem i jego rodziną i dlatego nie mieszka w domu, który obecnie jest niezamieszkały, i nikt nie chce go wynająć. Strona nadal ponosi koszty utrzymania, tj. wydatki na rachunki (po 1/3 ich wartości), kupuje żywność, środki czystości, a zwłaszcza leki. Kwoty jakie przeznacza na swoje utrzymanie i potrzeby oscylują w wysokości uzyskiwanej emerytury, która brutto wynosi 983 zł. Spora część emerytury przeznaczana jest na leki, żywność oraz rachunki i opłaty za mieszkanie. Skarżąca jest po operacji kamieni na nerkach i jest pod stałym nadzorem lekarzy, konieczne jest także ciągłe zażywanie leków.
Zdaniem autora zażalenia, powyższa kwota jest bardzo skromna i nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Fakt poniesienia poprzednich kosztów nie świadczy, że na dzień dzisiejszy skarżąca posiada zasoby finansowe. Poprzednio skarżąca nie miała wiedzy o możliwości ubiegania się o zwolnienie z kosztów choćby częściowe. Koszty te owszem zostały opłacone, ale nie odbyło się to bez uszczerbku dla skarżącej i jej rodziny, która niestety musiała ponieść ciężar tych kosztów. Ponadto poprzednie koszty zostały pokryte dzięki pomocy rodziny, która kolejny raz nie jest w stanie ponownie pokryć za skarżąca kosztów sądowych
Skarżąca jest właścicielką nieruchomości w N., ale nieruchomość ta została zajęta przez urząd skarbowy, nie przynosi żadnych zysków, nie może ulec sprzedaży, a sam fakt jej posiadania nie świadczy o "bogactwie" strony i jej możliwościach płatniczych. By zapłacić koszty sądowe i mieć prawo do sądu skarżąca musiałaby zaciągnąć pożyczkę na ten cel. Korzystanie zaś z usług profesjonalnego pełnomocnika wynika chociażby z faktu, że skarga kasacyjna musi zostać sporządzona przez profesjonalistę.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym w myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy.
Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej.
Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona niedopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy.
W niniejszej sprawie strona nie wskazała okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z jednej bowiem strony wskazuje ona na niskie dochody rodziny i potencjalną konieczność zaciągnięcia kredytu na opłacenie kosztów sądowych, z drugiej zaś posiada zabudowaną nieruchomość, przeznaczoną do celów gospodarczych, która mogłaby być źródłem dodatkowych dochodów, a nie jest wykorzystywana.
Skarżąca korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, który sporządza pisma procesowe w jej imieniu już od momentu wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (od momentu sporządzenia skargi kasacyjnej pisma procesowe pisze w niniejszej sprawie inny pełnomocnik). Skoro więc strona posiada środki na opłacenie jego wynagrodzenia, to uwzględniając wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, nie może oczekiwać przerzucania na Skarb Państwa (w konsekwencji zaś, na innych podatników) ciążących na niej zobowiązań. Wobec powyższego niezrozumiałe jest twierdzenie zawarte w zażaleniu, że "poprzednio skarżąca nie miała wiedzy o możliwości ubiegania się o zwolnienie z kosztów choćby częściowe".
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji