Uzasadnienie
J. T. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia 13 kwietnia 2011 r. w przedmiocie podatku rolnego na 2011 r.
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi J. B. w dniu 8 lipca 2011 r. dokonała tej czynności, a następnie w dniu 9 lipca 2011 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienie od kosztów sądowych.
Na wezwanie referendarza sądowego skarżąca nadesłała dodatkowe oświadczenie i dokumenty źródłowe.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzu skarżąca oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Wykazała, że w skład jej majątku wchodzi spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 52,59 m2, poza tym nie posiada innych nieruchomości ani żadnych zasobów finansowych. Podała, że utrzymuje się z emerytury w wysokości 1.978,12 zł brutto. Wskazała, że stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą 1.386,05 zł (w tym czynsz 487,15 zł, energia elektryczna 434 zł, gaz 256 zł, woda 120 zł i telefon 88,90 zł).
Wobec wątpliwości związanych z oświadczeniami strony złożonymi na urzędowym formularzu PPF skarżąca została wezwana do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń.
W odpowiedzi na wezwanie skarżąca nadesłała pismo, w którym dokonała wyliczenia opłat związanych z utrzymaniem mieszkania na kwotę 1.391,49 zł oraz podniosła, że mąż cierpi na chorobę nowotworową, co pociąga za sobą wysokie koszty leczenia. Skarżąca nie podała, czy mąż uzyskuje dochody i jaka jest ich wysokość, oświadczyła natomiast, że żyje z nim w separacji i nie posiada żadnych "ubocznych dochodów". Do pisma skarżąca załączyła: przekaz pocztowy emerytury za styczeń 2011 r. wskazujący na kwotę dochodu 2.392,44 zł brutto (1.978,12 zł netto), dowód zapłaty czynszu mieszkaniowego na kwotę 326,64 zł i odrębnie funduszu remontowego na kwotę 62,58 zł, dowody zapłaty za energię elektryczną na kwotę 131,69 zł (z terminem płatności na 28 grudnia 2010 r.) i na kwotę 120,04 zł (z terminem płatności na 20 stycznia 2011 r.), dowody zapłaty za gaz na kwotę 218,07 zł (z terminem płatności na 2 grudnia 2010 r.) i na kwotę 262,03 zł (z terminem płatności na 30 stycznia 2011 r.), dowód opłaty abonamentu RTV za I kwartał 2011 r. na kwotę 49,30 zł, dowody opłaty za telefon na kwotę 88,98 zł (z terminem płatności na 31 grudnia 2010 r.) i 69,58 zł (z terminem płatności na 31 stycznia 2011 r.), informację ze spółdzielni mieszkaniowej z dnia 26 lipca 2011 r. o rozliczeniu zużycia wody i określeniu wysokości czynszu od dnia 1 sierpnia 2011 r. na kwotę 421,26 zł (łącznie z funduszem remontowym) oraz trzy karty informacyjne leczenia szpitalnego męża skarżącej.
Postanowieniem z dnia 7 października 2011 r. sygn. akt I SA/Lu 430/11 referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw, w którym zawarła przede wszystkim merytoryczne zastrzeżenia odnoszące się do zaskarżonej decyzji. Ponadto wskazała, że utrzymuje się wyłącznie z emerytury w wysokości 1.978,12 zł netto, posiada wspólne z mężem spółdzielcze lokatorskie mieszkanie o powierzchni 52,59 m2, innych nieruchomości ani żadnych zasobów finansowych nie posiada. Podkreśliła, że z mężem pozostaje w separacji, nie oświadczała wcześniej, iż prowadzi wspólnie z nim gospodarstwo domowe. Wskazała również, że mąż cierpi na chorobę nowotworową, co pociąga za sobą wysokie koszty leczenia, a ona sama leczy się na chorobę nadciśnieniową.
Zarządzeniem z dnia 2 grudnia 2011 r. skarżąca została wezwana do jednoznacznego wskazania, czy pozostaje z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym, czy mąż uzyskuje dochody i w jakiej wysokości, oraz w jakim zakresie uczestniczy w ponoszeniu kosztów utrzymania mieszkania, a ponadto do wskazania stałych miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem (żywność, leki, środki czystości).
W odpowiedzi skarżąca wyjaśniła, że nie pozostaje z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym, nie uczestniczy on w kosztach utrzymania mieszkania i że nie posiada żadnych danych o jego dochodach. Odnośnie swojej sytuacji skarżąca wskazała, że utrzymuje się wyłącznie z własnej emerytury i nie otrzymuje żadnych środków pieniężnych na żywność, czy inne wydatki.
Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Lu 430/11 WSA w Lublinie odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że z przedstawionych przez skarżącą informacji wynika, iż utrzymuje się ona z emerytury w wysokości 2.392,44 zł brutto (1.978,12 zł netto), na jej wyłącznym utrzymaniu pozostaje mieszkanie spółdzielcze zajmowane wspólnie z mężem. Sąd podał, że wnioskodawczyni prowadzi odrębne od męża gospodarstwo domowe, z czego należy wnosić, że nie uczestniczy w ponoszeniu wydatków na kosztowne leczenie męża.
Uwzględniając powyższe WSA w Lublinie stwierdził, że mając na uwadze wiek i ogólny stan zdrowia wnioskodawczyni (choroba nadciśnieniowa) uzyskiwane dochody nie są wysokie. Jednocześnie Sąd podkreślił, że dla ustalenia, czy w sprawie niniejszej wystąpiła przesłanka przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. sytuacja, w której strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, konieczne jest zestawienie uzyskiwanych dochodów z wydatkami związanymi z kosztami utrzymania.
W ocenie WSA w Lublinie skarżąca nie przedstawiła danych umożliwiających ustalenie stałych miesięcznych kosztów utrzymania. Sąd przyjął, że wnioskodawczyni jest zobowiązana do ponoszenia kosztów utrzymania lokalu spółdzielczego, w którym zamieszkuje w wysokości 421,26 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu trudno na podstawie przedstawionych przez skarżącą danych ustalić wysokości innych koniecznych miesięcznych opłat stałych (energia elektryczna, gaz, abonament telefoniczny czy RTV). Sąd zaznaczył, że wnioskodawczyni każdorazowo nadsyłała dane dotyczące miesiąca stycznia 2011 r. Z przedstawionego zestawienia opłat za: gaz, prąd, abonament telefoniczny (z pominięciem nie przypisanej do miesiąca kwoty 53,13 zł) i RTV (za okres trzymiesięczny) wynika, że ich suma wynosi 500 zł. Trudno natomiast ustalić, dlaczego w powyższym zestawieniu wnioskodawczyni wskazała również kwotę 448,19 zł, jako kwotę do zapłaty za styczeń 2011 r. za zużycie wody i ścieków, podczas gdy z rozliczenia spółdzielni mieszkaniowej wynika, że woda i ścieki rozliczane są w comiesięcznym systemie zaliczkowym.
W związku z tym, zdaniem Sądu trudno ocenić, czy wskazana kwota stanowi rozliczenie niedopłaty, czy też została uiszczona z innego tytułu, a w związku z tym, czy stanowi ona stały miesięczny wydatek skarżącej.
WSA w Lublinie podkreślił, że skarżąca pomimo wezwania nie wskazała żadnych stałych miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem (kosztów żywności, leczenia czy środków czystości).
Zdaniem Sądu w oparciu o oświadczenia wnioskodawczyni nie można ustalić sumy miesięcznych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem, co w konsekwencji skutkuje brakiem możliwości ustalenia istnienia w sprawie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Końcowo WSA w Lublinie podniósł, że skarżąca wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyła po opłaceniu wpisu sądowego, zatem ewentualne koszty sądowe, do których będzie zobligowana, biorąc pod uwagę etap postępowania, na którym sprawa się znajduje, nie przekroczą każdorazowo kwoty 100 zł.
Na powyższe postanowienie J. T. B. wniosła zażalenie, w którym sformułowała jedynie merytoryczne zarzuty przeciwko zapadłym w sprawie decyzjom w przedmiocie podatku rolnego na 2011 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia.
Warto również wskazać, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005,
- s. 628).
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie właściwie ocenił wniosek skarżącej. Należy zauważyć, że skarżąca mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania je sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych (m.in. dowody dotyczące kosztów żywności, leczenia czy środków czystości), uchyliła się od przedłożenia tych dokumentów. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05, z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; dostępne na stronie internetowej: orzecznia.nsa.gov.pl).
Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest w ocenie Sądu niewystarczający do uznania, że sytuacja materialna wnioskodawczyni jest na tyle trudna, iż nie pozwala jej na poniesienie kosztów niniejszego postępowania, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł (nota bene uiszczonego przez stronę).
Należy bowiem wskazać, że wnioskodawczyni uzyskuje stały dochód z tytułu emerytury w wysokości 1.978,12 zł netto miesięcznie, co nie jest kwotą niską. J. B. jest właścicielką nie tylko mieszkania spółdzielczego, ale również działki gruntu o powierzchni 0.8500 ha (zgodnie z wypisem z rejestru gruntów z dnia 23 marca 2011 r., k. 4 akt administracyjnych). Z przedłożonego materiału źródłowego nie wynika, by skarżąca posiadała zadłużenie względem banków lub innych podmiotów, zaś ponoszone przez nią opłaty za media kształtują się na średnim miesięcznym poziomie 500 zł.
W powyższych okolicznościach faktycznych nie można więc przyjąć, że wnioskodawczyni i jej małżonek są ludźmi ubogimi, pozbawionymi majątku i środków do życia, a właśnie takie osoby winny korzystać z instytucji prawa pomocy.
W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez skarżącą dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.