Uzasadnienie
- 1. Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2015 r., I SA/Sz 100/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił M. S. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie (dalej: Dyrektor IS) z dnia 19 grudnia 2014 r., nr [...], w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
- 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
- 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Szczecinie podał, że skarżący, składając skargę na ww. decyzję Dyrektora IS, zwrócił się jednocześnie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I ustalono w sprawie wpis od skargi w wysokości 1.542 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że nie stać go na poniesienie kosztów sądowych w związku z koniecznością ponoszenia kosztów opłat za czynsz i opłat dodatkowych w miejscu zamieszkania oraz spłatą kredytów, których raty miesięcznie wynoszą około 800 zł. Skarżący nie wypełnił rubryki formularza dotyczącej stanu rodzinnego, zaś w oświadczeniu o stanie majątkowym, odnośnie posiadanych nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych, zasobów pieniężnych wpisał "brak". Odnośnie dochodów wnioskodawca podał, że uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 2.100 zł brutto miesięcznie.
- 2.2. Skarżący - wykonując wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie do nadesłania dodatkowych dokumentów, obrazujących jego sytuację finansową i rodzinną - przedłożył:
(a) oświadczenie o sytuacji rodzinnej, w którym wskazał, że nie pozostaje w związku małżeńskim, mieszka w mieszkaniu "dziewczyny" i jej matki; w mieszkaniu tym mieszka także mąż matki dziewiczyny; skarżący nie ma na utrzymaniu dzieci; wszystkie mieszkające wspólnie osoby partycypują w kosztach opłat za mieszkanie; skarżący z tytułu kosztów opłat (czynsz, rachunki za energię elektryczną, gaz, opłaty za kablówkę i internet), a także z tytułu wyżywienia przekazuje właścicielce mieszkania kwotę 750 zł miesięcznie (skarżący dołączył oświadczenie matki dziewczyny w tym zakresie z dnia 5 marca 2015 r.);
(b) kopię zaświadczenia pracodawcy potwierdzającego wysokość miesięcznych dochodów netto z ostatnich 6 miesięcy, z którego wynika, że zasadnicze wynagrodzenie skarżącego w okresie od sierpnia 2014 r. do stycznia 2015 r. wynosiło 2.100 zł brutto, a także, że skarżący uzyskuje premie uznaniowe, a także dodatkowe wynagrodzenie za nadgodziny; z tego tytułu otrzymał łączne wynagrodzenie za sierpień 2014 r. w kwocie 4.640,10 zł brutto, za wrzesień 2014 r. w kwocie 2.518,38 zł, za październik 2014 r. 2.350 zł, za listopad 2014 r. w kwocie 2.250,69 zł, za grudzień 2014 r. w kwocie 2.550 zł, za styczeń 2015 r. w kwocie 3.056,32 zł; (c) kopie zaświadczenia Naczelnika III Urzędu Skarbowego w S. z dnia 5 marca 2015 r. oraz zeznania podatkowego PIT-37 za 2013 r., z których wynika, że skarżący za 2013 r. zadeklarował przychody ze stosunku pracy w kwocie 31.521,50 zł, dochód w kwocie 30.186,50 zł, podatek należny w kwocie 1.992 zł; (d) wyciągi z rachunku bankowego, za okres od listopada 2014 r. do 12 lutego 2015 r., z których wynika saldo końcowe na dzień 12 lutego 2015 r. w kwocie 0 zł, a także, że na rachunek ten wpływa wynagrodzenie za pracę oraz regulowane są raty pożyczek;
(e) oświadczenie skarżącego odnośnie zaciągniętych kredytów, w którym wykazał, że spłaca 5 kredytów, zaciągniętych w celu spłaty zobowiązań i na bieżące koszty utrzymania;
(f) zaświadczenie z jednego z banków-kredytodawców o obsłudze kredytów z 5 marca 2015 r., zaświadczające, że skarżący zaciągnął 3 pożyczki, które spłaca terminowo; na dzień 3 marca 2015 r. zadłużenie z tych tytułów wynosiło łącznie 27.907,68 zł, zaś miesięczne kwoty rat to suma 531,42 zł.
- 2.3. Na podstawie powyższego stanu faktycznego, Referendarz sądowy WSA w Szczecinie postanowieniem z dnia 24 marca 2015 r. nie uwzględnił wniosku skarżącego i odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ustawowym terminie skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika) prawidłowo złożył sprzeciw od ww. postanowienia.
- 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie (Sądu pierwszej instancji):
Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, WSA w Szczecinie stwierdził, że skarżący otrzymuje comiesięczny stały dochód w wysokości około od 2.100 zł brutto do 4.600 zł brutto (wynagrodzenie zasadnicze 2.100 zł brutto plus premie i nadgodziny). Uzyskiwany przez skarżącego dochód pozwala wnioskodawcy na zaspokojenie potrzeb własnych, jak również pokrycie wszystkich ponoszonych wydatków wykazanych w kwocie 1.550 zł. Nie można zatem uznać - jak tego oczekuje wnioskodawca - aby skarżący był osobą ubogą, albowiem posiada stałe źródło dochodu i po zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb pozostają mu środki pieniężne pozwalające na poczynienie oszczędności. Wbrew twierdzeniu skarżącego uzyskiwanie stałych dochodów i to w kwocie przekraczającej wysokość minimalnego wynagrodzenia, jest okolicznością wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie przyjęty jest pogląd, że prawo pomocy przyznawane jest zwykle osobom, których dochód na rodzinę, często kilkuosobową, kształtuje się na poziomie około 1.500 zł brutto lub mniejszym. Skarżący skutecznie nie wykazał aby ciążył na nim obowiązek utrzymywania innych osób.
Wprawdzie w sprzeciwie skarżący podał dodatkowo, że ponosi koszty utrzymania swojej dziewczyny (co na marginesie stawia pod znakiem zapytania wiarygodność jego oświadczenia, biorąc pod uwagę zakres osób wspólnie prowadzących gospodarstwo domowe), jednakże oświadczenie to jest gołosłowne i zbyt ogólnikowe aby mogło być uwzględnione przy badaniu zdolności do poniesienia kosztów sądowych, gdyż nie zostało poparte żadnymi dowodami. Budzi ono wątpliwości także z uwagi na fakt wspólnego zamieszkiwania z rodzicami dziewczyny. Sądowi pierwszej instancji nie była znana sytuacja finansowa, majątkowa i osobista ani dziewczyny skarżącego ani jej rodziców, dlatego też nie jest możliwe odniesienie się do wskazanej okoliczności. To w interesie wnioskodawcy jest przedstawienie dokładnych i wiarygodnych danych pozwalających na poczynienie kategorycznych ustaleń w zakresie zdolności do poniesienia kosztów sądowych.
Odnosząc się do mocno akcentowanej w sprzeciwie okoliczności, że wnioskodawca posiada zobowiązania w postaci zaciągniętych 5 kredytów na bieżące potrzeby i spłatę zobowiązań, WSA w Szczecinie stwierdził, że nie stanowi to okoliczności uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Po pierwsze, z przedstawionych przez wnioskodawcę informacji nie wynika, żeby miał trudności z regulowaniem zobowiązań kredytowych oraz żeby groziła mu niewypłacalność. Spłacanie ratalnie pięciu kredytów, świadczy o jego zdolności kredytowej. Skoro więc na dzień rozpoznania wniosku o przyznanie prawo pomocy skarżący ma do spłaty pięć kredytów, kredytodawcy przyznając mu pożyczki musieli uznać, że z uzyskiwanego przez wnioskodawcę dochodu w wysokości miesięcznej około od 2.100 zł brutto do 4.600 zł brutto może wymienione kredyty spłacać.
- 4. Stanowisko skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
- 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Szczecinie, skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – radcę prawnego) zaskarżył je w całości i wniósł o "zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów postępowania". Sądowi pierwszej instancji zarzucił naruszenie (1) art. 245 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, (2) art. 255 p.p.s.a. poprzez jego całkowite niezastosowanie.
- 4.2. Uzasadniając zażalenie skarżący podniósł, że kwestionuje przyjęcie przez WSA w Szczecinie poglądu, iż prawo pomocy przyznawane jest zwykle osobom, których dochód na rodzinę, często kilkuosobową kształtuje się na poziomie około 1.500 zł brutto lub mniejszym. Zdaniem skarżącego, taki pogląd nie wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych.
W odniesieniu do kwestii ponoszenia kosztów utrzymania dziewczyny, Sąd pierwszej instancji, mając wątpliwości co do złożonego oświadczenia - zdaniem skarżącego - winien na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać do złożenia dodatkowego oświadczenia lub dokumentów, których treść całkowicie rozwiałyby pojawiające się wątpliwości. Sąd postawił pod znakiem zapytania wiarygodność oświadczenia, przyznał ponadto, że nie jest znana sytuacja finansowa, majątkowa i osobista ani dziewczyny skarżącego, ani jej rodziców dlatego też nie jest możliwym odniesienie się do wskazań skarżącego. Powyższe jednoznacznie przesądza, że Sąd pierwszej instancji miał wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej, osobistej skarżącego, a zatem koniecznym było wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów.
Odnosząc się do przyjętego stanowiska, że w ocenie Sądu pierwszej instancji "spłacanie ratalne pięciu kredytów, świadczy o jego zdolności kredytowej (...) bezspornym bowiem jest, że przed podjęciem decyzji kredytowej, banki dokonują oceny zdolności kredytowej zainteresowanego i nie udzielają kredytu, jeżeli uznają, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy nie daje gwarancji spłaty przez niego pożyczki", uznać należy, iż jest on całkowicie nieuzasadniony. W istniejącej sytuacji na rynku finansowym, bankowym można zaobserwować, że instytucje bankowe jako przedsiębiorcy walczą między sobą o pozyskanie klienta. Często zdarza się przy pożyczkach konsumenckich obejmujących mniejsze kwoty (rzędu 5.000 zł, 10.000 zł), że banki choć widzą złą sytuację finansową pożyczkobiorcy, to i tak udzielają pożyczek, licząc się z tym, że w przyszłości może powstać problem z ich regularną spłatą. Bardzo częstą praktyką jest bowiem udzielanie kredytów na spłatę już wymagalnych rat z innego tytułu zobowiązaniowego.
Jak wynika z analizy rynku, banki bardzo często akceptują powyższe praktyki, wiedzą bowiem, że w inny sposób nie są w stanie osiągnąć zysku. Z powyższego względu stanowisko WSA w Szczecinie zajęte w kontekście niniejszej sprawy jest zatem nieuzasadnione. Okoliczność spłaty pięciu kredytów przez skarżącego jest istotnie zasadniczą przesłanką do udzielenia prawa pomocy.
Jednocześnie skarżący wskazał, że sprawa toczy się w trybie postępowania sądowoadministracyjnego. Nie można zatem od niego - jak od powoda w postępowaniu cywilnym - wymagać przygotowania się pod względem finansowym do ponoszenia ewentualnych kosztów sądowych. W postępowaniu cywilnym o dacie wszczęcia postępowania decyduje sam powód, w przypadku zaś postępowania przed sądem administracyjnym o czasie wszczęcia postępowania decyduje organ, który wydaje zaskarżoną decyzję. Strona nie decyduje więc o tym kiedy postępowanie będzie wszczęte, ani też nie może przewidzieć konieczności czynienia oszczędności na przyszłość w razie ewentualnego zaskarżenia wydanej w przyszłości decyzji organu. Jak wynika z uzasadnienia skargi, decyzja dotyczy opodatkowania rzekomych nieujawnionych przychodów sprzed wielu lat, skarżący stał się ofiarą swojej naiwności i posłużył za słupa przy wprowadzeniu do obrotu pojazdu, którego nie posiadł, nigdy nie kupił. Nie można zatem oczekiwać, żeby skarżący odłożył środki na poczet toczącego się postępowania.
- 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
- 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstawmy, dlatego podlega oddaleniu. Zaskarżone postanowienie WSA w Szczecinie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, zatem w świetle art. 184 in fine p.p.s.a. nie może być ono uchylone. Skarżący trafnie zauważył w zażaleniu, że przyjęcie przez WSA w Szczecinie poglądu, iż prawo pomocy przyznawane jest zwykle osobom, których dochód na rodzinę, często kilkuosobową kształtuje się na poziomie około 1.500 zł brutto lub mniejszym nie znajduje uzasadnienia ani w przepisach prawa ani w orzecznictwie sądów administracyjnych. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji, ocena zasadności wnioskowania przez stronę o przyznanie prawa pomocy jest formułowana ad casum, stąd ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie operuje żadną obiektywną kwotą przychodów (pułapem kwotowym), która pozwalałby oddzielić wnioski zasadne od bezzasadnych. Wskazana przez WSA w Szczecinie granica 1.500 zł nie znajduje umocowania ani w ustawie ani w orzecznictwie, zatem jest to argument chybiony, co jednak nie zmienia faktu, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu.
- 5.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek skarżącego nie zasługuje – co trafnie stwierdził WSA w Szczecinie – na uwzględnienie, bowiem skarżący nie znajduje się w sytuacji uzasadniającej zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie wynoszą 1.542 zł (tytułem wpisu od skargi). Skarżący otrzymuje bowiem comiesięczny stały przychód w wysokości od około 2.100 zł brutto do około 4.600 zł brutto (wynagrodzenie zasadnicze 2.100 zł brutto plus premie i nadgodziny – por. pkt 2.2. niniejszego uzasadnienia). Uzyskiwany przez skarżącego dochód pozwala mu na zaspokojenie potrzeb własnych, jak również pokrycie wszystkich ponoszonych wydatków wykazanych w kwocie 1.550 zł. Okoliczności tych, stwierdzonych przez Sąd pierwszej instancji, skarżący nie kwestionuje w zażaleniu. Można zatem stwierdzić, że różnica pomiędzy stałymi wydatkami skarżącego a jego stałymi przychodami może być przeznaczona na poczynienie niezbędnych oszczędności, które mogą służyć do uiszczenia kosztów sądowych, obciążających skarżącego na mocy art. 199 p.p.s.a.
- 5.3. Skarżący oświadczył, że spłaca 5 kredytów, zaciągniętych w celu spłaty zobowiązań i na bieżące koszty utrzymania oraz przedłożył zaświadczenie z jednego z banków-kredytodawców o obsłudze kredytów z dnia 5 marca 2015 r., zaświadczające, że skarżący zaciągnął 3 pożyczki, które spłaca terminowo; na dzień 3 marca 2015 r. zadłużenie z tych tytułów wynosiło łącznie 27.907,68 zł, zaś miesięczne kwoty rat to suma 531,42 zł. Z przedstawionych przez skarżącego informacji nie wynika, żeby miał trudności z regulowaniem zobowiązań kredytowych oraz żeby groziła mu niewypłacalność.
W takim stanie rzeczy należy zauważyć, że preferencyjne traktowanie przez wnioskodawcę należności w obrocie cywilnoprawnym wobec należności publicznoprawnych, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy w toku postępowania sądowoadministracyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawione przez skarżącego okoliczność nie prowadzą do stwierdzenia, że bieżące wydatki uwzględniające spłatę zaciągniętych kredytów uniemożliwiają skarżącemu - przy stałych przychodach z tytułu stosunku pracy - na poczynienie oszczędności. Wręcz przeciwnie, skarżący nie wykazał, że grozi mu niewypłacalność lub nie jest w stanie regulować należności z tytułu ww. kredytów. Nie można zatem ocenić, że skarżący należycie wykazał w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., iż jego zobowiązania cywilnoprawne czynią jego sytuację majątkową tak trudną, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych.
5.4. Wbrew twierdzeniom zażalenia, w toku postępowania z zakresu prawa pomocy zastosowano względem skarżącego art. 255 p.p.s.a. – skierowano do skarżącego wezwanie z dnia 23 lutego 2015 r. (k. 27 akt sądowych). Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Zawarte w art. 246 § 1 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy.
W rozpoznawanej sprawie przedłożone przez skarżącego w odpowiedzi na ww. wezwanie oświadczenia i dokumenty źródłowe zostały poddane prawidłowej ocenie przez WSA w Szczecinie. Trafnie Sąd ten stwierdził, że nie pozwalały one na uwzględnienie przy ocenie sytuacji finansowej skarżącego wydatków, które określił on jako "koszty utrzymania dziewczyny", bowiem skarżący nie podał żadnych precyzyjnych informacji w tym zakresie, pomimo wezwania do przedstawienia swojej sytuacji rodzinnej oraz miesięcznych kosztów (por. ww. wezwanie – k. 27 akt sądowych). Wbrew twierdzeniom zażalenia, WSA w Szczecinie nie był zobowiązany do ponownego wzywania skarżącego do przedłożenia dokumentów źródłowych, bowiem skarżący już na etapie odpowiedzi na ww. wezwanie był zobowiązany na postawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. do precyzyjnej odpowiedzi.
Należy przy tym uwzględnić, że art. 255 p.p.s.a. wyznacza granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych niezwiązanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., II FZ 474/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).
Jednocześnie art. 255 p.p.s.a. nadaje sądom administracyjnym rozpoznającym wnioski o przyznanie prawa pomocy kompetencję do wezwania strony o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie..."). Obowiązek powstaje jednak tylko po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. sąd administracyjny wzywa stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, a uzyskanie tych dokumentów zależy od współpracy tychże osób, odmowa udostępnienia ww. dokumentów wnioskodawcy, prowadząca do ich nieprzedłożenia sądowi, nie może automatycznie przesądzać o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe.
Wysiłki wnioskodawcy w przypadku braku pozytywnego efektu powinny być przedstawione sądowi i uprawdopodobnione w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Dopiero brak stosownych wyjaśnień wnioskodawcy (tak jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie) lub brak przekonującego uprawdopodobnienia w tym zakresie może być ocenione jako wątpliwość prowadząca do konkluzji, że strona nie wykazała w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. zasadności przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., II FZ 218/13).
5.5. Reasumując, sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadniała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (przychody skarżącego przewyższają wpis od skargi, a stałe wydatki obejmujące spłatę kredytów pozwalają na poczynienie koniecznych oszczędności). Stwierdzając, że zaskarżone rozstrzygnięcie WSA w Szczecinie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 in fine w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.