Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II FZ 457/14

Uzasadnienie

1. 1. Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2014 r., I SA/Kr 262/12, Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek M. G. (dalej: Skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie z dnia 22 grudnia 2011 r., nr [...], wydaną w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 260 w związku z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
2. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
3. 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Krakowie podał, że Skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika - radcę prawnego) odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 2.871 zł od skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2013 r., I SA/Kr 262/12, w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r., wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.
4. 2.2. Pismem z dnia 17 września 2013 r. Referendarz sądowy WSA w Krakowie wezwał Skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie odpowiednich dokumentów na okoliczność wykazania stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych. W odpowiedzi na ww. wezwanie pełnomocnik Skarżącego przedłożył część dokumentów źródłowych, wskazanych przez Referendarza sądowego WSA w Krakowie (por. pkt 3.1. niniejszego uzasadnienia). Ze względu na niemożność skontaktowania się ze swoim mocodawcą pełnomocnik wniósł o przedłużenie o 14 dni terminu do uzupełnienia dokumentów i oświadczeń, które zostały wskazane w ww. wezwaniu.
5. 2.3. Zarządzeniem z dnia 15 października 2013 r. Referendarz sądowy WSA w Krakowie przedłużył termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o 14 dni, licząc od dnia doręczenia zarządzenia. Dokumenty nie zostały uzupełnione.
6. 2.4. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r., I SA/Kr 262/12, Referendarz sądowy WSA w Krakowie oddalił wniosek o zwolnienie. Postanowienie zostało doręczone Skarżącemu w dniu 31 grudnia 2013 r.
7. 2.5. W dniu 7 stycznia 2014 r. Skarżący złożył sprzeciw wskazując, że wbrew twierdzeniom Referendarza sądowego WSA w Krakowie o nienadesłaniu wszystkich dokumentów, które umożliwiałyby orzeczenie zgodnie z wnioskiem – możliwe było dokonanie oceny jego sytuacji finansowej. Zdaniem Skarżącego: "Pomimo bowiem niedostarczenia przez niego dodatkowych dokumentów, z tych które przedłożył jasno wynikało, że Skarżący nie osiąga dochodów pozwalających Mu na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania jego i rodziny. Dokumenty których pełnomocnik nie złożył z powodu ich nieuzyskania od Mocodawcy nie były zatem konieczne dla dokonania oceny Jego kondycji finansowej".
8. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (Sądu pierwszej instancji):
9. 3.1. Oddalając wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w ww. zakresie, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Skarżący został wezwany do uzupełnienia braków wniosku poprzez przesłanie wypełnionego formularza PPF oraz przesłanie dodatkowych informacji poprzez oświadczenie z jakich źródeł i w jakiej wysokości Skarżący i jego małżonka czerpią dochody na pokrycie kosztów bieżącej egzystencji, przedłożenie odpisów zeznań podatkowych o wysokości dochodów osiągniętych przez Skarżącego oraz osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe za rok 2012, a także deklaracji VAT-7 za ostatnie trzy miesiące bieżącego roku – w przypadku prowadzenia przez nich działalności gospodarczej, przedłożenie wykazów wszystkich posiadanych przez Skarżącego i jego żonę rachunków bankowych (osobistych i firmowych) i wyciągów obrazujących ich historię z okresu ostatnich trzech miesięcy wraz z aktualnym saldem, oświadczenia, czy Skarżący czerpie jakiekolwiek korzyści z majątku nieruchomego, którego jest właścicielem (np. z tytułu najmu) – jeśli tak, jaka jest wysokość tych dochodów, udokumentowanie aktualnymi rachunkami (za ostatni okres rozliczeniowy) wysokości wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem rodziny (opłaty za prąd, gaz, wodę, opał, itp.), a także określenie wysokości wydatków ponoszonych na wyżywienie, ubranie, ewentualne leczenie, telefon, podatki, ubezpieczenia, itp., a także zaświadczenia z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o posiadanych przez Skarżącego lub jego żonę pojazdach mechanicznych lub o ich braku.

W odpowiedzi na wezwanie Skarżący (reprezentowany przez ww. pełnomocnika) przesłał odpisy zeznań podatkowych swojego i żony za rok 2012 oraz swoją deklaracji VAT-7 za: czerwiec, lipiec i sierpień 2013 r. Podniósł, że z przesłanych dokumentów wynikało, iż małżonkowie w 2012 r. nie osiągnęli dochodów, lecz ponieśli stratę. Skarżący osiągał przy tym w 2012 r. przychody wyłącznie z najmu nieruchomości, które to przychody nie pokrywały kosztów działalności, co spowodowało poniesienie straty na działalności z tego tytułu. Skarżący wyjaśnił, że przychody osiągane z tytułu wynajmu nieruchomości są pobierane przez Bank A. S.A. tytułem spłaty kredytów zabezpieczonych na przedmiotowych nieruchomościach, z których to kredytów sfinansowano budowę budynków biurowych należących do Skarżącego.

Z danych zawartych we wniosku wynika, że Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi dom jednorodzinny oraz nieruchomości przy ul. R. w K., dom letniskowy w M. oraz budynki biurowe przy ul. J. [...] i B. w K. Skarżący nie wskazał posiadania zasobów pieniężnych, ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 euro. Rubryki wniosku 8, 9 i 10 dotyczące stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, dodatkowych informacji o stanie majątkowym oraz dochodach strony i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym zostały przekreślone. Rubryka 10 odnosząca się do dochodów zawiera wpis "brak danych".

W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy podniesiono, że cały majątek Skarżącego został zajęty przez Prokuraturę Okręgową w związku ze sprawą, w której Skarżący jest oskarżonym. Majątek został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez Urząd Skarbowy w K. i Urząd Skarbowy w K.

3.2. W ocenie WSA w Krakowie, w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. to na stronie składającej wniosek spoczywa ciężar wykazania, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane.

Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a. okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w szczególności brak przedstawienia wyciągów bankowych kont osobistych i firmowych za okres 3 miesięcy, a także brak zestawienia kosztów utrzymania Skarżącego i jego rodziny w praktyce czyni informacje przekazane fragmentarycznymi, co uniemożliwia rzetelną ocenę sytuacji finansowej Skarżącego. Skarżący jest właścicielem przynajmniej dwóch budynków biurowych i osiąga dochody z najmu znajdujących się w tych budynkach lokali. Wprawdzie podniósł, że koszty tego typu działalności przekraczają przychody, a przychody pobierane są przez bank tytułem spłaty kredytów – oznacza to jednak, że po pierwsze "koszty" z tytułu najmu w rzeczywistości nie pozbawiają Skarżącego możliwości dysponowania kwotami wpływającymi na poczet zawartych umów najmu, skoro "pobiera" je bank ("koszty" mogą np. wynikać z zapisów księgowych dotyczących amortyzacji budynku, co faktycznie nie pomniejsza wpływów tytułem zapłaty czynszów); po drugie wobec braku przedstawienia wyciągów bankowych, właściwie nie wiadomo w jakiej części wpływy tytułem czynszów "pobierane" są przez bank.

Nie wydaje się prawdopodobnym, aby kwota koniecznej do spłaty raty kapitałowej wraz z odsetkami konsumowała całość należnych czynszów z dwóch budynków biurowych – są to jednak tylko wątpliwości Sądu, których Skarżący w żaden sposób nie rozwiał ponieważ nie przedstawił w ogóle (i to pomimo przedłużania terminu) stosownych dokumentów.

Z przesłanych natomiast dokumentów (deklaracje VAT-7) wynika, że najprawdopodobniej miesięczne przychody netto z wynajmu wyniosły: 25.329 zł w czerwcu 2012 r., 26.288 zł w lipcu 2013 r. i 30.898 zł w sierpniu 2013 r. Takie kwoty wykazano w deklaracjach jako sprzedaż netto opodatkowaną stawką podstawową. Z tych samych deklaracji wynika, że w zasadzie Skarżący dopiero w sierpniu dokonywał znacznych zakupów związanych z powyższą działalnością (odpowiednio kwoty netto za okres od czerwca do sierpnia 2013 r.: 1.925 zł, 1.921 zł i 34.121 zł). Weryfikacja faktycznych przepływów pieniężnych nie jest przy tym możliwa skoro Skarżący nie przedstawił wyciągów bankowych. Dodatkowo brak określenia poziomu wydatków całej rodziny Skarżącego właściwie wyklucza porównanie faktycznych dochodów wysokością niezbędnych kwot dla jego utrzymania i jego rodziny w rozumieniu art. 246 § 1 p.p.s.a.

1. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
2. 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Krakowie, Skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – radcę prawnego) zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu i w konsekwencji przyjęcie, że przypadek Skarżącego "nie podpada pod dyspozycję tego przepisu". Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Krakowie.
3. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżący podniósł, że nie zgadza się z oceną Sądu pierwszej instancji co do nieprzedłożenia niezbędnych dokumentów źródłowych. Przeciwnie, Skarżący przekazał wszystkie dokumenty, które mógł przedstawić w związku z jego sytuacją organizacyjną. Wskutek zastosowania wobec niego wieloletniego aresztu tymczasowego, a także wskutek prowadzenia w tym czasie wobec niego egzekucji przez organy skarbowe, prowadzona przez niego jednoosobowo działalność gospodarcza uległa dezorganizacji. Właśnie dlatego przepływy pieniężne z tytułu przychodów z czynszu najmu, które nominalnie przysługują Skarżącemu, faktycznie pobierane są przez bank z pominięciem osoby Skarżącego. Bezpośrednią przyczyną zastosowania przez bank tej procedury był fakt, że Urząd Skarbowy w K. wpisał hipoteki przymusowe na nieruchomościach nr [...] i [...], których zabudowę sfinansował bank i na których były zabezpieczone kredyty. Umowy kredytowe zawarte przez Skarżącego z bankiem przewidywały bowiem zobowiązanie utrzymywania stanu, w którym księgi wieczyste tych nieruchomości nie mogły być obciążone na rzecz żadnego innego podmiotu niż bank. Wpis hipotek na rzecz ww. Urzędu Skarbowego spowodował równocześnie powstanie stanu naruszenia przez Skarżącego umowy kredytowej i wszczęcie przez bank procedury przewidzianej w takim wypadku.

Co do rachunków bankowych, to Skarżący nie był w stanie przedstawić z nich wyciągów, albowiem w czasie jego pobytu w areszcie zostały one zajęte w drodze egzekucji, a następnie wypowiedziane przez banki. Obecnie Skarżący nie posiada czynnych umów rachunku bankowego.

1. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
2. 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, które przedstawił w zażaleniu, należy ocenić jako prawidłową konstatację Sądu pierwszej instancji, że nie wykazał on, iż jego sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy.
3. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 5 grudnia 2013 r., II FZ 1102/13 – dotyczące tożsamej sprawy Spółki; z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10; publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zatem zasadność przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, analizując sytuację majątkową Skarżącego, zobrazowaną jej oświadczeniami oraz przedłożonymi do akt sprawy dokumentami źródłowymi.

5.3. Z użytego przez ustawodawcę w art. 246 § 1 p.p.s.a. wyrażenia "...gdy wykaże..." wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli postawa strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej, to zachodzą uzasadnione podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy, wobec braku realizacji przez stronę obowiązku wynikającego z art. 246 § 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2010 r., II FZ 255/10; publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

W rozpoznawanej sprawie Skarżący nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego na mocy art. 255 p.p.s.a. obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych. W szczególności Skarżący, pomimo wezwania Referendarza sądowego WSA w Krakowie z dnia 17 września 2013 r., nie przedłożył: (a) oświadczenia z jakich źródeł i w jakiej wysokości on i jego małżonka czerpią dochody na pokrycie kosztów bieżącej egzystencji, (b) wykazów wszystkich posiadanych przez Skarżącego i jego żonę rachunków bankowych (osobistych i firmowych) i wyciągów obrazujących ich historię z okresu ostatnich trzech miesięcy wraz z aktualnym saldem, (c) oświadczenia, czy Skarżący czerpie jakiekolwiek korzyści z majątku nieruchomego, którego jest właścicielem (np. z tytułu najmu) – jeśli tak, jaka jest wysokość tych dochodów, (d) udokumentowania aktualnymi rachunkami (za ostatni okres rozliczeniowy) wysokości wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem rodziny (opłaty za prąd, gaz, wodę, opał, itp.), a także określenie wysokości wydatków ponoszonych na wyżywienie, ubranie, ewentualne leczenie, telefon, podatki, ubezpieczenia, itp., (e) zaświadczenia z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o posiadanych przez Skarżącego lub jego żonę pojazdach mechanicznych lub o ich braku.

W świetle powyższej wykładni art. 246 § 1 w związku z art. 255 p.p.s.a. oraz okoliczności selektywnego przedłożenia przez Skarżącego dokumentów źródłowych, wskazanych w ww. wezwaniu Referendarza sądowego WSA w Krakowie, należy jako całkowicie uzasadnione ocenić twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że "w szczególności brak przedstawienia wyciągów bankowych kont osobistych i firmowych za okres 3 miesięcy, a także brak zestawienia kosztów utrzymania skarżącego i jego rodziny w praktyce czyni informacje przekazane fragmentarycznymi, co uniemożliwia rzetelną ocenę sytuacji finansowej skarżącego" (por. s. 3 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia).

Podnoszone w zażaleniu okoliczności braku aktualnie "czynnych rachunków banków" oraz wypowiedzenia przez bank umów o prowadzenie rachunków bankowych w czasie pobytu Skarżącego w areszcie, nie zostały w jakikolwiek sposób uprawdopodobnione. W szczególności Skarżący nie przedłożył kopii skierowanych do niego (rzekomo) wypowiedzeń umów o prowadzenie rachunków bankowych przez bank. Ponadto, wypowiedzenie umowy rachunku bankowego nie przesądza automatycznie o niemożności ubiegania się w banku o wyciągi zamkniętych rachunków jako danych archiwizowanych.

Skarżący ani nie oświadczył, ani nie uprawdopodobnił, że takie starania z jego strony zostały podjęte. Co więcej, zarówno na etapie postępowania przed WSA w Krakowie, jak i postępowania zażaleniowego, Skarżący uchyla się od przedstawienia sytuacji majątkowej swojej małżonki, z którą – jak wynika z wniosku o przyznanie prawa pomocy – prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (por. k. 206 akt sądowych). Podnoszona w zażaleniu okoliczność pobierania przez bank przychodów z tytułu najmu lokali w dwóch budynkach biurowych, których Skarżący jest właścicielem, "z pominięciem osoby Skarżącego" nie została w żaden sposób uprawdopodobniona. Stąd, jako prawidłowe należy ocenić ustalenia Sądu pierwszej instancji co do sytuacji majątkowej Skarżącego (s. 3-4 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia – por. także pkt 3.2. niniejszego uzasadnienia), a o niemożności pełnej oceny zasadności przyznania Skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie przesądza konsekwentne niepodawanie przez Skarżącego informacji o kosztach utrzymania własnego oraz żony.

Reasumując, zasadnie Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że wobec uchylania się Skarżącego od przedstawienia rzetelnych wyjaśnień oraz żądanych dokumentów, należało stwierdzić, że Skarżący nie zrealizował ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 p.p.s.a. obowiązku i nie wykazał zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a., sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie leży przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek w tym zakresie. To strona powinna (czego w rozpoznawanej sprawie Skarżący nie uczynił) przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania.

1. 5.4. W świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.