Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 11 października 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił M. C. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd wskazał na następujący stan faktyczny. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł skarżący wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych, uzasadniając wniosek trudną sytuacją materialną. Wskazał, że samotnie wychowuje syna, a jego dochody miesięczne wynoszą ok. 880 zł. W druku urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wnioskujący wskazał, że jego syn jest uczniem Policealnego Studium [...], a wynagrodzenie skarżącego jest jedynym źródłem utrzymania tych osób.
Ponadto wnioskujący wskazał, że ponosi miesięczne wydatki w kwocie ok. 500 zł, w tym: czynsz 370 zł, światło 70 zł, gaz 60 zł. Skarżący oświadczył, że ani on, ani jego syn nie posiadają żadnego majątku ruchomego czy nieruchomości. Pismem z dnia 26 października 2006 r. referendarz sądowy WSA w Gliwicach na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) wezwał M. C. do uzupełnienia danych zawartych we wniosku poprzez: udokumentowanie wysokości dochodu osiąganego przez wnioskującego i inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym (w szczególności do nadesłania kopii wspomnianej we wniosku umowy o pracę, zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności i świadczeń otrzymywanych przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym za okres ostatnich sześciu miesięcy), nadesłanie zeznań podatkowych za 2005 r., przedłożenie wyciągów i wykazów z rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujące operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod tym samym adresem co wnioskujący oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne łączą te osoby, przedstawienie zaświadczenia wystawionego przez Policealne Studium [...], potwierdzającego, że syn skarżącego uczy się w tej placówce, określającego czy otrzymuje on jakąkolwiek pomoc finansową, czy nauka jest odpłatna i w jakiej formie oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Na powyższe wezwanie skarżący nie udzielił jednak żadnej odpowiedzi.
Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2006 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, podając w uzasadnieniu, że skarżący nie uzupełnił na wezwanie danych zawartych we wniosku, co uniemożliwia weryfikację jego oświadczeń, a wręcz może wzmocnić wątpliwości co do ich wiarygodności.
Postanowienie to zostało zaskarżone sprzeciwem, w którym M. C. podniósł, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy jego sytuacja materialna została przedstawiona w wyczerpujący sposób.
Dnia 22 stycznia 2007 r. WSA odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując, że nie wykazał on okoliczności uzasadniających przyznanie mu tego prawa, bowiem nie złożył jakichkolwiek dokumentów czy informacji potwierdzających trudną sytuację materialną opisaną we wniosku.
Skarżący złożył zażalenie na to postanowienie. W jego wyniku Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 18 września 2007 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Gliwicach.
NSA zauważył, że Sąd pierwszej instancji jako przyczynę odmowy przyznania prawa pomocy wskazał jedynie niewykonanie przez stronę wezwania do złożenia dodatkowych dokumentów, nie precyzując przy tym, dlaczego były one niezbędne dla oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. WSA nie odniósł się też do danych zawartych w formularzu PPF, ani też nie wyjaśnił, z jakich przyczyn dane zawarte we wniosku stoją w sprzeczności z danymi zawartymi w aktach sprawy.
Postanowieniem z dnia 11 października 2007 r. WSA w Gliwicach ponownie odmówił M. C. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd odniósł się do danych zawartych w oświadczeniu skarżącego oraz w formularzu PPF i uznał, że nie obrazują one sytuacji materialnej skarżącego w sposób nie budzący wątpliwości. Sąd wyraził też wątpliwość co do prawdziwości oświadczenia skarżącego o pozostawaniu w gospodarstwie domowym jedynie z synem, jako że zarówno wezwanie do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu, jak i będące przedmiotem skargi postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. zostały odebrane przez W. C., matkę M. C. Doręczyciel przesyłki oznaczył ją jako "dorosłego domownika". Kwestia zameldowania nie została jednak rozstrzygnięta z uwagi na nienadesłanie przez skarżącego wymaganych dokumentów i wyjaśnień.
Sąd stwierdził, że postawa skarżącego powoduje, że nie można ustalić jego sytuacji majątkowej, gdyż nie wiadomo czy i w jakim zakresie matka udziela mu pomocy finansowej, jakie są jej dochody i ewentualnie w jakim zakresie pokrywa ona wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Nadto Sąd wskazał na brak jakichkolwiek informacji na temat kosztów utrzymania syna skarżącego i o partycypowaniu w nich przez skarżącego.
Na koniec rozważań WSA podkreślił, że to wnioskujący powinien być zainteresowany wykazaniem zasadności złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów, Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia własnych dochodzeń w tym zakresie.
Na wyżej opisane postanowienie M. C. złożył zażalenie, w uzasadnieniu którego podniósł, że Sąd nie przeanalizował w sposób rzetelny informacji zawartych w formularzu PPF, tym samym ignorując postanowienie NSA. Stwierdził też, że nie jest prawdą, jakoby nie współpracował z rozpoznającym wniosek, jest natomiast uporczywie oskarżany o zawarcie we wniosku nieprawdziwych danych.
W kwestii odebrania przesyłek przez matkę skarżącego, wskazał on, że kwestia zameldowania nie oznacza partycypacji w kosztach. W. C. jest osobą bardzo chorą i przebywa w Domu Opieki w L. Gdyby partycypowała w kosztach utrzymania, to informacja taka z pewnością zostałaby zawarta w formularzu, podobnie jak informacja o pomocy finansowej otrzymywanej przez syna, gdyby taka miała miejsce.
W związku z powyższym M. C. wniósł o zmianę postanowienia WSA i przyznanie mu prawa pomocy oraz o przekazanie akt sprawy do Sądu w innym mieście z uwagi na nierzetelność Sądu w Gliwicach.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania.
Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona ma zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części, albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany jest wskazać, z jakich względów uznał, że zasługuje on, bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Informacje niezbędne dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy strona ma obowiązek przedstawić w urzędowym formularzu wniosku, wykazując tym samym, że spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy. Jeśli natomiast w ocenie Sądu oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na formularzu PPF okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Jak zauważył NSA w uzasadnieniu postanowienia z dnia 18 września 2007 r. samo pozostawienie tego wezwania przez stronę bez odpowiedzi nie może skutkować odmową przyznania prawa pomocy. W takiej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny zasadności wniosku na podstawie informacji przedstawionych na urzędowym formularzu. Wówczas, jeżeli po rozpatrzeniu wniosku Sąd odmówi przyznania prawa pomocy, to w uzasadnieniu musi wykazać, dlaczego istniała potrzeba wzywania strony do złożenia dodatkowych dokumentów w trybie art. 255 p.p.s.a.
W przedmiotowej sprawie WSA w Gliwicach po otrzymaniu wniosku M. C. o przyznanie prawa pomocy złożonego na urzędowym formularzu wezwał skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do złożenia szeregu dodatkowych oświadczeń i dokumentów odzwierciedlających jego sytuację majątkową oraz stan rodzinny. Strona pozostawiła jednak to wezwanie bez odpowiedzi.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy postanowieniem z dnia 11 października 2007 r. WSA postanowił odmówić wnioskującemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał na przyczynę, dla której niezbędne było wzywanie skarżącego do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń – na podstawie danych zawartych w oświadczeniach i na formularzu PPF nie sposób było ustalić sytuacji materialnej skarżącego w sposób nie budzący wątpliwości. Ponieważ zaś M. C. nie odpowiedział na wezwanie Sądu, zasadne było dokonanie oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie danych dostępnych w oświadczeniu i formularzu PPF.
W pierwszej kolejności Sąd podważył prawdziwość twierdzenia wnioskującego o pozostawaniu w gospodarstwie domowym jedynie ze swoim pełnoletnim synem, jako że dwukrotnie w miejscu zamieszkania M. C. pisma do niego adresowane odbierała jego matka. Wprawdzie w zażaleniu na postanowienie skarżący stwierdził, że "kwestia zameldowania nie oznacza partycypacji w kosztach i nie jest to przypadek odosobniony", jednakże zdaniem tutejszego Sądu, już sam fakt niewskazania w urzędowym formularzu osoby zameldowanej pod tym samym adresem czyni wątpliwym oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu PPF o stanie rodzinnym.
Wskazać w tym miejscu należy, że uchylanie się wnioskującego od przedłożenia żądanych przez WSA dokumentów uniemożliwia Sądowi dokonanie bardziej szczegółowej analizy jego stanu rodzinnego i majątkowego, w związku z czym jedyną podstawą orzekania o przyznaniu prawa pomocy może być pismo skarżącego z dnia 20 września 2006 r. oraz formularz PPF, które to jednak dokumenty zawierają jedynie bardzo ogólnikowe i niczym nie udowodnione informacje.
Stwierdzenie zawarte w zażaleniu, że gdyby W. C. partycypowała w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego, lub gdyby syn skarżącego otrzymywał jakąkolwiek pomoc finansową, to fakty te zostałby uwzględnione w formularzu, nie jest również wystarczające dla pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W dalszym ciągu bowiem fakty te pozostają nieudowodnione.
Słusznie zatem uznał WSA w Gliwicach, że dane przedstawione przez M. C. w formularzu PPF nie obrazują jego sytuacji materialnej i rodzinnej w sposób jednoznaczny. WSA uwzględnił też w swoim postanowieniu (wbrew twierdzeniom zażalenia) postanowienie NSA z dnia 18 września 2007 r. i w uzasadnieniu zaskarżonego przedmiotowym zażaleniem postanowienia wyjaśnił, dlaczego żądane przez WSA dokumenty były niezbędne dla oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, a także odniósł się też danych zawartych w formularzu PPF i to na ich podstawie - nie zaś ze względu na nieprzedstawienie przez skarżącego dodatkowych, żądanych przez WSA dokumentów - zadecydował o nieprzyznaniu prawa pomocy.
Również wniosek zawarty w zażaleniu dotyczący przekazania akt sprawy do Sądu w innym mieście z uwagi na możliwość nierzetelnego rozpatrzenia skargi M. C. nie zasługuje, zdaniem tutejszego Sądu, na uwzględnienie. Skarżący nie ma bowiem żadnych podstaw do przyjmowania takiego założenia, zwłaszcza w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie WSA należy uznać za prawidłowe. Z pewnością nie można też uznać za przykład nierzetelnej analizy faktów odmowy przyznania prawa pomocy na podstawie lakonicznych i budzących wątpliwości informacji przedstawionych przez M. C., szczególnie w sytuacji, gdy to raczej zachowanie wnioskującego, uchylającego się od złożenia dodatkowych dokumentów można by uznać za nierzetelne.
Mając powyższe na uwadze, wobec braku usprawiedliwionych podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia, należało zażalenie oddalić na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.