Uzasadnienie
1. Postanowieniem z 17 grudnia 2010 r., I SA/Łd 674/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił przyznania skarżącym W. K. i I. K. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby skarbowej w L. z 15 czerwca 2009 r., w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 rok.
2. Rozstrzygnięcie to zapadło w następującym, przyjętym przez Sąd pierwszej instancji stanie faktycznym: postanowieniem z 17 listopada 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi przyznał skarżącym prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych do wysokości 5.729 zł. Postanowieniem z 24 marca 2010 roku, II FZ 81/10, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżących na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 17 listopada 2009 roku.
Skarżący ponownie zwrócili się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oświadczyli, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie, a jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazali, że skarżący był udziałowcem R. Sp. z o.o., ale spółka już od 2007 roku nie przynosiła zysków, a od 2008 roku przynosi stratę. Nie mogli zatem poczynić żadnych oszczędności, gdyż nie wypłacono skarżącemu dywidendy. Udziały w spółce zostały zajęte.
Ponadto po otrzymaniu wszystkich wezwań łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach wynosi blisko 100.000 zł. Skarżąca jest obciążona zobowiązaniem alimentacyjnym na rzecz swojej matki. Ledwo wystarcza im na podstawowe utrzymanie. Do wniosku skarżący dołączyli także bilanse spółki oraz rachunki zysków i strat dokumentujące, że spółka w roku 2008 ponosiła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w roku 2009 jej strata wyniosła 13.180 zł. Skarżący przedstawił także zaświadczenie o swoich zarobkach.
W odpowiedzi, na wezwanie z 3 września 2010 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wyjaśnili jedynie, że skarżący nie posiada osobistych rachunków bankowych, a w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie posiada również rachunku firmowego. Wszystkie udziały w spółce należące do skarżącego zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym przez naczelnika urzędu skarbowego. Skarżący mieszka w lokalu będących własnością jego córek. W związku z niskimi zarobkami ponosi on jedynie połowę wydatków eksploatacyjnych związanych z mieszkaniem, tj. 300 zł. Nie posiada w związku z tym żadnych rachunków za prąd, wodę itp.
Nadto skarżący ponosi wydatki związane z zakupem środków czystości i środków higieny, których szacunkowa wartość miesięczna wynosi 80 zł, a na swoje wyżywienie wydaje miesięcznie ok. 350 zł. Kwota, jaką skarżący uzyskuje z tytułu wynagrodzenia za pracę, ledwo wystarcza mu na pokrycie elementarnych wydatków związanych z utrzymaniem. Do pisma dołączono kserokopię zeznania podatkowego skarżącego, nie dołączając przy tym żadnych dokumentów i informacji dotyczących skarżącej, objętych wezwaniem.
- 3. Postanowieniem z 24 września 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy, które wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc.
- 4. Uzasadniając podjęte rozstrzygniecie Sąd pierwszej instancji powołując się na treść art. 243 § 1, art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej p.p.s.a.) wskazał, że w niniejszej sprawie był już składany wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez skarżących, nie wyklucza to jednak możliwości ponownego ubiegania się przez skarżących o przyznanie prawa pomocy. Możliwość zmiany bądź uchylenia orzeczenia daje art. 165 p.p.s.a., jednakże tylko i wyłącznie przy spełnieniu wskazanego w nim warunku, czyli zmiany okoliczności sprawy. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż skarżący jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazali, że spółka już od 2007 roku, a od 2008 roku przynosi stratę. Nie mogli zatem poczynić żadnych oszczędności, gdyż nie wypłacono skarżącemu dywidendy. Udziały w spółce zostały zajęte. Łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach wynosi blisko 100.000 zł, nie mieli możliwości odłożenia takiej kwoty, skarżąca jest obciążona zobowiązaniem alimentacyjnym na rzecz swojej matki. Ledwo wystarcza im na podstawowe utrzymanie. Ponadto skarżący dołączył zaświadczenie o wysokości swoich zarobków (1.300 zł brutto miesięcznie) oraz bilanse i rachunki zysków i strat, potwierdzające, że spółka w 2008 roku poniosła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w 2009 roku jej strata wyniosła 13.180 zł. Jednocześnie z pisma z 17 września 2010 roku wynika, że skarżący nie posiada osobistych rachunków bankowych, a w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie posiada również rachunku firmowego. Wszystkie udziały w spółce należące do skarżącego zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym przez naczelnika urzędu skarbowego. Skarżący mieszka w lokalu będących własnością jego córek. W związku z niskimi zarobkami ponosi jedynie połowę wydatków eksploatacyjnych związanych z mieszkaniem, tj. 300 zł. Nie posiada w związku z tym żadnych rachunków za prąd, wodę itp. Nadto skarżący ponosi wydatki związane z zakupem środków czystości i środków higieny, których szacunkowa wartość miesięczna wynosi 80 zł, a na swoje wyżywienie wydaje miesięcznie ok. 350 zł. W 2009 roku według zeznania podatkowego (PIT-37) osiągnął dochód w kwocie 9.510 zł.
W ocenie sądu pierwszej instancji, powyższe okoliczności nie przesądzają o pogorszeniu sytuacji materialnej skarżących, uzasadniającej zmianę postanowienia z 17 listopada 2009 roku na podstawie art. 165 p.p.s.a. W szczególności o niemożności poniesienia kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania nie przesądza fakt, iż spółka w ostatnich dwóch latach działalności przyniosła straty. Strata w zakresie prowadzonej przez spółkę działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. W tym kontekście należy także zwrócić uwagę na obroty spółki, jakie osiąga prowadząc działalność gospodarczą. Rozliczenie wyniku finansowego za 2009 rok dowodzi, że spółka obraca znacznymi kwotami pieniędzy, jej przychody ze sprzedaży w 2009 roku wyniosły 2.652,746 zł.
Sąd pierwszej instancji powołując się na sprawę I SA/Łd 835/09 podniósł, iż spółka prowadzi działalność na znaczną skalę, w ubiegłym roku co miesiąc dysponowała środkami kilkukrotnie przekraczającymi należności sądowe, w tym należności wynikające ze wskazanej obecnie łącznej kwoty wpisów od wszystkich skarg wniesionych przez skarżącego bądź skarżących. Z wyciągów wynika, że tylko w październiku 2009 roku z rachunku spółki podjęto ponad 400.000 zł, przy czym większa część tej kwoty (ponad 300.000 zł) została podjęta w formie wypłaty gotówkowej. Bez większego znaczenia dla zdolności płatniczych skarżących ma fakt zajęcia udziałów w spółce w postępowaniu egzekucyjnym przez naczelnika urzędu skarbowego.
Dodatkowo nie można uznać za podstawę do zwolnienia strony z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych okoliczność, że wszystkie postępowania podatkowe toczące się wobec niej obciążone są kosztami, których łączna kwota wynosi około 100.000 złotych. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie wystąpiły nowe okoliczności mogące umożliwić uzyskanie zwolnienia z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości strony nie są wystarczająco wyjaśnione, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych oświadczeń i żądanych informacji w tym przedmiocie. Sprawą wnioskodawcy, zwłaszcza korzystającego z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, jest bowiem wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy.
5. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucili naruszenie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego – art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych w sytuacji, w której skarżący wykazali, że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
- 6. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy jest już kolejnym wnioskiem tego rodzaju w przedmiotowej sprawie. Prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2009 r., (Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 24 marca 2010 roku, II FZ 81/10 oddalił zażalenie skarżących) Sąd ten przyznał skarżącym prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych do wysokości 5.729 zł.
Jak wynika z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiany okoliczności, o jakich mowa w tym przepisie, uzasadniać mogą zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Ponowny wniosek złożony po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych podlega merytorycznemu rozpoznaniu.
Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).
Należy zauważy, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Ciężar dowodu spoczywa więc na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i która ma wskazać iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Trzeba pamiętać, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem.
Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów.
Sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżących o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Dokumenty te umożliwiłyby ocenę, czy nastąpiła zmiana sytuacji finansowej skarżących uzasadniająca zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia. Skarżący wykonali wezwanie Sądu tylko częściowo, bowiem nie dostarczyli wymaganych dokumentów źródłowych, uniemożliwili tym samym zbadanie, czy nastąpiła zmiana okoliczności od momentu wydania pierwotnego postanowienia o przyznaniu prawa pomocy.
Skarżący mimo wezwanie nie wskazali przykładowo rachunków i lokat bankowych firmowych, składając jedynie oświadczenie, iż w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej skarżący nie posiada również rachunku firmowego. Jednak w takiej sytuacji powinni złożyć wyciągi bankowe spółki z ograniczona odpowiedzialnością, jak bowiem wynika ze sprawy I FZ 70/10 R. spółka z. o.o. w 2009 r., miała prowadzony rachunek bankowy w banku P. S.A., z którego wynika że nadal generuje dochody, o czym świadczy analiza złożonych wyciągów bankowych za wrzesień, październik i listopad 2009 r. Skarżący nie przedstawili także dokumentacji dotyczącej skarżącej, w szczególności zeznań podatkowych za 2009 r. Powoływana także okoliczność dotycząca obowiązku alimentacyjnego skarżącej wobec jej matki była już wcześniej podnoszona.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego fakt, iż skarżący nie przedstawili wszystkich dokumentów uniemożliwia ocenę czy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sytuacja materialna skarżących nie uległa zmianie w stosunku do tej, którą przedstawili oni w poprzednio składanym wniosku o przyznanie prawa pomocy, a w każdym razie nie zostało to dostatecznie uprawdopodobnione w analizowanym postępowaniu. Skarżący uchylają się bowiem od przedstawienia dokumentacji dotyczącej ich sytuacji majątkowej jak i danych dotyczących sytuacji majątkowej skarżącej. To skarżący chcą uzyskać prawo pomocy i to oni powinni nie tylko współpracować z Sądem poprzez przedstawienie dokumentów, do których złożenia zostali wezwani, ale także z własnej inicjatywy przedstawiać dane i dowody na ich poparcie, mające przekonać Sąd co do tego, iż stronie rzeczywiście powinno zostać przyznane prawo pomocy.
Podkreślić trzeba, iż możliwość przyznania prawa pomocy powinna być bowiem w każdym indywidualnym przypadku wnikliwie badana, gdyż w przeciwnym wypadku w sposób nieuzasadniony kosztami postępowania zostaje obciążony ogół obywateli.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.