Uzasadnienie
Postanowieniem z 26 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 305/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (dalej: "WSA") odmówił R. K. (dalej: "Skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie (dalej: "SKO") z dnia 18 lutego 2015 r. w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2011 r. Podstawą prawną powyższego orzeczenia była art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a.").
Z uzasadnienia WSA wynika, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku Skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest właścicielem domu oraz budynków gospodarczych wymagających kapitalnego remontu. Gospodarstwo ma powierzchnię 33,05 ha fizycznych, co stanowi 10,55 ha przeliczeniowych. Dochodami wnioskodawcy są płatności bezpośrednie i ONW. W 2005 r. jako młody rolnik przejął gospodarstwo rolne od rodziców. Prowadząc działalność rolniczą, zmaga się z licznymi problemami, m.in. z coroczną klęską suszy, która pociąga straty w uprawach roślinnych, przy czym pozbawiony został jedynego stałego dochodu "z produkcji i sprzedaży mleka", co doprowadziło do bankructwa. Dodał, że z powodu klęsk suszy zaciągał kredyty, a rodzice pomagali mu je spłacać. Obecnie nadal zaciąga kredyty i ponosi znaczne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Ponadto oświadczył, że gospodarstwo jest od 2005 r. "obciążone (...) umową ustną wobec rodzeństwa i rodziców" odpowiednio kwotami 200.000 zł i 18.000 zł.
Postanowieniem z dnia 17 lipca 2015 r. Referendarz Sądowy w WSA odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Ponownie rozpoznając sprawę wskutek wniesionego przez Skarżącego sprzeciwu WSA uznał, że Skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść kosztów powstałych w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym. WSA dodał, że wobec braku dowodów bezpośrednio wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów z gospodarstwa, dla określenia potencjalnego dochodu z tego tytułu przyjąć należało regulacje zawarte w obwieszczeniu Prezesa GUS z dnia 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r., M.P. z 2014 r. poz. 827) określając tę wysokość na kwotę wielkość 30.267,95 zł (10,55 ha x 2.869 zł).
Ponadto WSA podniósł także, że pomimo twierdzeń o braku stałych dochodów, strona nie powołała się na korzystanie z systemu pomocy społecznej, ani nie przedstawiła na tę okoliczność stosownych dowodów. Końcowo WSA wskazał, że przyznanie prawa pomocy zostało uzależnione od wykazania przez stronę braku środków pieniężnych wystarczających na sfinansowanie kosztów postępowania, czego w tym przypadku nie uprawdopodobniła ona żadnym przekonywującym dowodem
Na powyższe postanowienie Skarżący złożył zażalenie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowany zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania, będącej osobą fizyczną, spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. Na powyższe trafnie również uwagę zwrócił Sąd pierwszej instancji, wskazując wprost w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Uwadze WSA umknęło natomiast to, że okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku powinny być poparte dokumentami źródłowymi, zwłaszcza w przypadku gdy sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek uzna, że oświadczenie w nim zawarte jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych strony albo budzi ono wątpliwości. Wówczas na wezwanie sądu strona jest zobowiązana złożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe w zakresie przedstawionym przez ten sąd (art. 255 p.p.s.a.). Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się w związku z tym, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu z treścią dokumentów, Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Do odmowy przyznania prawa pomocy niewystarczającym jest stwierdzenie, iż wnioskodawca nie wykazał, że na pomoc zasługuje. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli złożone przez nią oświadczenie jest niewystarczające.
Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z art. 252 p.p.s.a. Oznacza to, że w przypadku, gdy treść składanych przez stronę oświadczeń budzi wątpliwości Sądu, to powinien on skorzystać z możliwości jakie daje art. 255 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r. sygn. akt I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r. sygn. akt OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r. OZ 1115/04 – publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl.).
W świetle powyższego nie zasługuje na aprobatę postępowanie WSA, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do Skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. odgórnie przyjął, że: "skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść kosztów powstałych w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym". WSA dodał ponadto, że "wobec braku dowodów bezpośrednio wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów z gospodarstwa, dla określenia potencjalnego dochodu z tego tytułu przyjąć należało regulacje zawarte w obwieszczeniu Prezesa GUS z dnia 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r., (M.P. z 2014 r. poz. 827) określając tę wysokość na kwotę wielkość 30.267,95 zł (10,55 ha x 2.869 zł)".
Ponadto WSA podniósł także, że: "pomimo twierdzeń o braku stałych dochodów, strona nie powołała się na korzystanie z systemu pomocy społecznej, ani nie przedstawiła na tę okoliczność stosownych dowodów". Końcowo WSA wskazał, że: "przyznanie prawa pomocy zostało uzależnione od wykazania przez stronę braku środków pieniężnych wystarczających na sfinansowanie kosztów postępowania- czego w tym przypadku nie uprawdopodobniła ona żadnym przekonywującym dowodem".
Mając na względzie wskazane powyżej stanowisko WSA pojawia się pytanie, że skoro dane i oświadczenia przedstawione w rozpatrywanym wniosku, nie mogły stanowić podstawy do udzielenia prawa pomocy albowiem na ich podstawie Sąd nie był w stanie ocenić rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości finansowych strony, dlaczego zatem nie skorzystał z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a. Brak jego wykorzystania skutkuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tym, że WSA niezasadnie odwołał się do "niewystarczalności" samego oświadczenia i niepoparcia go żadnymi dokumentami. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sytuacji tej obowiązkiem WSA było podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem pełne ustalenie tej sytuacji umożliwiłoby właściwą ocenę, czy jest, czy też nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie.
Nie ulega oczywiście wątpliwości, że oświadczenia strony zawarte w przedmiotowym wniosku nie stanowią wystarczającej przesłanki przemawiającej za zasadnością wniosku i trudno na ich postawie stwierdzić, w jakim stopniu wpływają one na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie. Jednakże, jak już wyżej wskazano, dla takich sytuacji ustawodawca przewidział tryb, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., celem uzupełnienia tego oświadczenia.
W świetle tych rozważań stwierdzić należy, że zasadność zastosowania tego przepisu, WSA powinien rozważyć przy ponownym rozpoznaniu sprawy, a w konsekwencji wezwać stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.