Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 221/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. O. wspólnikowi Spółki cywilnej Zakład Cukierniczy "B." s.c. A. O., K. O. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia (zarówno na formularzu PPF, jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie do jego uzupełnienia) nie dawały podstaw do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Wnioskodawca mimo możliwości uzupełnienia danych, nie wyjaśnił z czego się utrzymuje. Nie można bowiem uznać, że przedstawiony w załączeniu do sprzeciwu dochód spółki za okres styczeń - maj 2013 r. stanowi wystarczającą podstawę do oceny faktycznej sytuacji finansowej strony. Wnioskodawca nadal nie wyjaśnił z jakich środków finansowych pokrywa swoje wydatki, w tym najbardziej istotne - egzystencjalne. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość jej dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych przez nią pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków.
Odnosząc się do złożonych oświadczeń WSA stwierdził, że na ich podstawie nie sposób było ustalić, jaki jest stan rodzinny wnioskodawcy oraz ewentualny stan majątkowy współmałżonka. Dla ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych istotne są kompleksowe dane dotyczące wnioskującego. Nie jest również wiadome u kogo wnioskodawca zamieszkuje, w sytuacji nie posiadania majątku nieruchomego oraz czy ponosi z tego tytułu dodatkowe koszty utrzymania.
Sąd wskazał, że nie złożono wyjaśnień dotyczących posiadania ewentualnego majątku przez wspólnika spółki w okresie trzyletnim przed dniem złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym samym nie zostało wyjaśnione, czy posiadał on w tym okresie ewentualne składniki majątkowe, a jeżeli tak, to jakie. Nie przedłożono również deklaracji VAT-7 za ostatnie cztery miesiące, do których złożenia wnioskodawca został wezwany. Na podstawie tych dokumentów możliwe byłoby ustalenie wysokości obrotów spółki w bieżącym okresie, określenie wartości nabywanych towarów i usług. Nie przedstawiono również wyciągu z podatkowej księgi przychodów i rozchodów, na podstawie której można dokonać analizy operacji gospodarczych firmy. Nierzetelnie natomiast została wyjaśniona kwestia środków pieniężnych na rachunku bankowym spółki. Wnioskodawca został zobowiązany do przedłożenia wyciągów bankowych za ostatnie trzy miesiące tj. luty – kwiecień 2013 r. Brak środków na rachunku spółki wykazany został jedynie w okresie 1 stycznia 2013 r. – 26 marca 2013 r., czyli za niepełne pierwsze trzy miesiące roku. Powyższe powoduje, że oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez wnioskodawcę budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych.
W ocenie Sądu, brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, że to budżet powinien kredytować w tym zakresie wnioskodawcę. Wątpliwości tych nie zmniejsza dołączony do sprzeciwu odpis zajęcia wierzytelności. Okoliczności dotyczące zadłużenia, bądź wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do przyznania prawa pomocy. Za zasadnością wniosku nie przemawia również wysokość poniesionej straty za 2012 r.
Z akt sprawy nie wynika również, by firma zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. W 2012 r. firma odniosła wyraźny przychód w wysokości 464.998,50 zł, zaś koszty jego uzyskania wyniosły 487.435,11 zł. Uwzględniając proporcje pomiędzy uzyskanym przychodem a kosztami jego uzyskania, należy stwierdzić, że strata jest jednak, nieznaczna (22.436,61 zł). Dlatego też poniesionej w ubiegłym roku straty nie należy utożsamiać z nierentownością firmy, ale z wysokością ponoszonych kosztów prowadzonej działalności.
Ponadto, wnioskodawca nie wykazał, że firma utraciła płynność finansową. Jak wynika z załączonego do sprzeciwu dochodu firmy za okres styczeń - maj 2013 r., spółka nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym (dochód za ww. okres wyniósł 1.635,21 zł), a w rezultacie nawet pomimo trudności finansowych, powinna partycypować w kosztach postępowania sądowego. Tym bardziej, że obligatoryjne koszty sądowe na obecnym etapie tj. wpis od skargi wynosi 100 zł. Ustanowienie zaś w toku postępowania przed Sądem I instancji pełnomocnika z urzędu (adwokata) powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie A. O. wniósł o jego zmianę i przyznanie mu pomocy prawnej i zwolnienie od kosztów. Stwierdził, że nie ma wpływu na postępowanie uczestników spółki cywilnej ani swojej żony, z którą ma ustanowioną rozdzielność majątkową, o czym informował Sąd. Naczelnik Urzędu Skarbowego w O., wbrew ustawie, pozbawił go wszystkich środków, a Sąd odmawia mu pomocy prawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "p.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia zaś wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Wnioskodawca ma więc obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy.
Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny.
Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem.
Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy.
Należy zauważyć, że Sąd pierwszej instancji wzywał skarżącego do złożenia dokumentów, które miały umożliwić ustalenie jego stanu majątkowego. Przedstawione przez skarżącego dokumenty nie wyjaśniają jego sytuacji majątkowej, szczególnie w kwestii, z czego się utrzymuje i z czego pokrywa swoje wydatki. Wnioskodawca nie wyjaśnił swojego stanu rodzinnego oraz ewentualnego stanu majątkowego współmałżonka. Nie złożył wyjaśnień dotyczących posiadania ewentualnego majątku w okresie trzyletnim przed dniem złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie wyjaśnił również sytuacji finansowej firmy.
W zażaleniu nie przedstawiono popartych dowodami faktów, które wskazywałyby na konieczność wsparcia ze strony budżetu Państwa. Nie dopełniono ciążącego na stronie obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej, nie nadesłano dodatkowych dokumentów mogących stanowić podstawę oceny sytuacji finansowej i rodzinnej strony. Sama strona uniemożliwiła więc ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.