Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z 31 sierpnia 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 318/10 oddalił skargę [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji oraz zasądził od Skarbu Państwa (kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy)na rzecz radcy prawnego [...] kwotę 292,80 zł tytułem zwrotu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, z następującym uzasadnieniem.
[...] – dalej: skarżący lub wnioskodawca - wnioskiem z dnia [...] maja 2009 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) o stwierdzenie nieważności decyzji ZUS z dnia [...] stycznia 2007 r. o ustaleniu podlegania skarżącego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od stycznia 1999 r. do grudnia 2001 r. zarzucając rażące naruszenie prawa.
Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. – działając na podstawie art. 157 § 3 k.p.a. w związku z art. 83a ust 2, art. 83 ust 1 i art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. dalej u.s.u.s.) - odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...].
W uzasadnieniu organ stwierdził, że postępowaniem w sprawie stwierdzenia nieważności objęta została decyzja ZUS z dnia [...] lutego 2004 r. ustalająca że wnioskodawca podlegał obowiązkowi ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób taksówką osobową w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 27 grudnia 2001 r. tj. do dnia zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu. Sąd ten postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. umorzył postępowanie z powodu braku wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania na zgodny wniosek stron. W związku z powyższym organ uznał, że nie ma podstaw do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] lutego 2004 r., gdyż w świetle art. 83a ust 2 u.s.u.s. i nie ma możliwości zmiany, uchylenia bądź unieważnienia decyzji w trybie administracyjnym, gdy wniesiono odwołanie do sądu powszechnego.
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r., Prezes ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2009 r.
W uzasadnieniu organ podał, że decyzja organu z dnia [...] lutego 2004 r. jest jedynym orzeczeniem wydanym przez ZUS w przedmiocie podlegania wnioskodawcy ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 27 grudnia 2001 r. W dacie wskazywanej przez wnioskodawcę tj. 12 stycznia 2007 r. nie została wydana żadna decyzja w jego sprawie. W związku z powyższym przyjęto, że wniosek dotyczy decyzji z dnia 12 lutego 2004 r.
W uzasadnieniu organ podkreślił, że z art. 83a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. dalej u.s.u.s.) wynika, iż warunkiem wzruszenia decyzji ostatecznej jest brak odwołania do sądu. W niniejszej sprawie strona złożyła takie odwołanie i Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. (sygn. akt VU 1721/04) umorzył postępowanie w sprawie.
Organ podkreślił, że zastosowanie nadzwyczajnych trybów kontroli decyzji jest w przypadku decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych możliwe tylko z urzędu a nie na wniosek strony.
Oddalając skargę na powyższą decyzję WSA w Bydgoszczy podał, że istota sprawy sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w stanie faktycznym sprawy zasadnie organ rozstrzygający sprawę odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej.
Odmawiając wszczęcia postępowania Zakład Ubezpieczeń Społecznych oparł wydaną decyzję na podstawie art. 83a ust. 2 u.s.u.s., z którego przepisu tego wynika, że decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego.
Sąd podniósł, że w tej sprawie odwołanie od decyzji Zakładu zostało złożone. W konsekwencji zgodnego wniosku postępowanie zainicjowane złożonym odwołaniem, zostało zawieszone. Jednak z uwagi na brak wniosku o jego podjęcie w terminie roku od jego zawieszenia, postępowanie umorzono - zgodnie z art. 182 § 1 k.p.c.
W ocenie Sądu zainicjowanie postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji przez stronę tego postępowania w świetle omawianej regulacji jest niedopuszczalne.
Sąd podkreślił, że w związku z treścią wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, a konkretnie powoływaniem się przez niego na nowe okoliczności, które istniały przed wydaniem decyzji i które mają jego zdaniem wpływ na prawo lub zobowiązanie – winien on rozważyć ewentualne wystąpienie do organu w oparciu o przepis art. 83a ust. 1 u.s.u.s. Z powołanej normy prawnej wynika, że prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie.
[...] wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku domagając się jego uchylenia w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu orzeczeniu na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zarzucono naruszenie prawa materialnego z art. 83a ust.2 u.s.u.s. poprzez jego błędną wykładnię.
Uzasadniając zarzuty autor skargi kasacyjnej podał, że bezspornym jest, iż [...] w dniu [...] czerwca 1999 r. dokonał zgłoszenia wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych na skutek zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. O zaprzestaniu prowadzonej działalności gospodarczej świadczą dowody z dokumentów m.in. książka przychodów. Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] lutego 2004 r. uznał, że [...] podlegał ubezpieczeniom społecznym od 1 stycznia 1999 r. – do 27 grudnia2001 r. Od tej decyzji skarżący, wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu. Postępowanie to zostało zawieszone na zgodny wniosek stron, a w następstwie nie podjęcia go w terminie rocznym, Sąd umorzył postępowanie. W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 182 § 3 k.p.c., wniesione przez [...] odwołanie od wskazanej decyzji ZUS, nie wywołało żadnych skutków i winno być traktowane jako niebyłe.
Skarżący podniósł, że w istocie wyrok Sadu pierwszej instancji stanowi, iż prawo do wszczęcia postępowania w przedmiocie unieważnienia decyzji przysługuje tylko i wyłącznie ZUS z urzędu. Takie stanowisko jest sprzeczne z wykładnią celowościową i funkcjonalną art. 83 a ust. 2 cyt. ustawy. Przepis ten ustanawia gwarancje systemowe dla ubezpieczonego, a mianowicie możliwość wzruszenia, wadliwej decyzji ZUS.
Zdaniem autora skargi kasacyjnej wykładnia treści art. 83a ust. 2 u.s.u.s. idąca w kierunku, że dysponentem możliwości wszczęcia postępowania co do stwierdzenia nieważności decyzji, jest tylko i wyłącznie ZUS, stanowi znaczne i rażące uszczuplenie uprawnień samego ubezpieczonego, pozbawiając go jak w niniejszej sprawie jedynego środka prawnego na uchylenie niekorzystnej dla niego decyzji. Co więcej możliwość wszczynania postępowania tylko i wyłącznie przez ten sam organ, który wydał taką decyzje, stoi w opozycji do zasady, iż nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 183 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej podstawowe znaczenie w tej sprawie ma kwestia, czy sprawa, w której został wydany zaskarżony wyrok, należy do właściwości sądu administracyjnego.
Stosownie bowiem do przepisu art. 183 § 2 pkt 1 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli droga sądowa jest niedopuszczalna.
Niedopuszczalność drogi sądowej w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 1 p.p.s.a. oznacza, iż sąd administracyjny nie jest właściwy do rozpoznania sprawy, a wobec tego skarga wniesiona w takiej sprawie podlega odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
W niniejszej sprawie [...] wniósł skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którą organ odmówił wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie ustalenia okresu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
Przedmiotem sprawy jest sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych, a decyzja w tej sprawie została wydana na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należą do właściwości sądów powszechnych. Od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje odwołanie do właściwego sądu powszechnego i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, aczkolwiek postępowanie przed ZUS podlega przepisom Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach (art. 180 § 1 k.p.a. i art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).
Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należą do zakresu spraw cywilnych podlegających postępowaniu sądowemu według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 1 k.p.c.).
W odniesieniu do decyzji wydanych na podstawie art. 83a ust 2 u.s.u.s. bez względu na to czy dotyczą kwestii procesowych czy też istoty sprawy właściwy rzeczowo do rozstrzygania jest sąd powszechny.
Jeżeli bowiem określony rodzaj sprawy należy do zakresu spraw cywilnych, które objęte są właściwością sądu powszechnego, to w tych sprawach wyłączona jest właściwość sądów administracyjnych, a od decyzji administracyjnych wydanych w tych sprawach przysługuje odwołanie do sądu powszechnego, a nie skarga na decyzję do sądu administracyjnego.
Istota rozstrzygnięć podejmowanych na podstawie art. 83a ust. 2 u.s.u.s. polega na tym, że dotyczą one stosunku z zakresu ubezpieczenia społecznego także wówczas, gdy organ wydaje lub odmawia wydania rozstrzygnięcia na tej podstawie prawnej. Należy przy tym mieć na uwadze, że system odwoławczy w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych polega na tym, że na skutek odwołania od każdej decyzji ZUS następuje przeniesienie sprawy, w której zakład wydał decyzję, na drogę postępowania sądowego przed właściwym sądem powszechnym, co oznacza, że sąd ten rozpoznaje sprawę i wydaje rozstrzygnięcie według zasad określonych w Kodeksie postępowania cywilnego.
Potwierdzeniem tych rozważań jest stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r. sygn. I UZP 3/10 (OSNP 2011/17-18/233), że od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w przedmiocie nieważności decyzji przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, które Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w pełni podziela.
Z powyższego wynika, że skarga została wniesiona w sprawie, która nie należy do właściwości sądu administracyjnego a zatem, ulegała ona odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co też powinien uczynić Sąd pierwszej instancji w formie postanowienia.
Rozpoznanie skargi i wydanie zaskarżonego wyroku nastąpiło więc z naruszeniem prawa powodującym nieważność postępowania (art. 183 § 2 pkt 1 p.p.s.a.).
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do przepisu art. 189 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę.