Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 14 marca 2017 r., sygn. akt II GSK 2314/15

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) w Warszawie oddalił skargi A. W. i A. w W. (dalej także: "A.") na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej również: "Prezes NFZ") z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Orzeczenie Sądu zapadło w następującym stanie sprawy.

W piśmie z dnia [...] kwietnia 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. (dalej także: "ZUS"), zwrócił się do [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej również: "[...]OW NFZ") z wnioskiem o ustalenie obowiązku podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu A. W. z tytułu wykonywania umów cywilnoprawnych zawartych z A. w W. w okresach od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r., od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r., od 30 września 2010 r. do 30 września 2011 r.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] Dyrektor [...]OW NFZ stwierdził istnienie obowiązku ubezpieczenia A. W. z tytułu wykonywania umów zlecenia w okresach wskazanych wyżej.

Po rozpoznaniu odwołań A. W. i A. w W. od powyższej decyzji Prezes NFZ - decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] - utrzymał ją w mocy.

Organ II instancji ustalił, że przedmiotem analizowanych umów było: przygotowanie i zaprezentowanie słuchaczom A. wykładów z zakresu seminarium magisterskiego, seminarium przedmiotowego (oraz w przypadku umowy z 1 października 2009 r. wykładu monograficznego), opracowanie sylabusa tych wykładów w języku kierunkowym studiów oraz w języku polskim i dostarczenie ich w wersji elektronicznej do Działu nauczania, opracowanie tematów, zadań i testów do sprawdzianów oraz ich przeprowadzenie wg wskazówek i zaleceń zamawiającego, przeprowadzanie zaliczeń i egzaminów zgodnie z harmonogramem roku akademickiego.

Dodatkowo w umowie z dnia 30 września 2010 r. wskazano jako jej przedmiot przygotowanie i nagranie wykładów, materiałów dydaktycznych na potrzeby nauczania za pośrednictwem środków komunikowania się na odległość (e-learning). Ponadto, autorka zobowiązana była do odbywania zajęć w terminach wynikających z planu zajęć sporządzanego przez A.; w przypadku gdy zajęcia nie mogły się odbyć w terminach wynikających z planu zajęć autorka miała obowiązek ustalić z A. dodatkowy termin przeprowadzenia zajęć; strony ustaliły stawkę godzinową oraz ostateczny termin wykonania dzieła; autorka była zobowiązana do składania comiesięcznego sprawozdania z wykonania części dzieła (przyjęcie sprawozdania bez zastrzeżeń było poczytywane jako odbiór dzieła); autorka miała otrzymać wynagrodzenie tytułem wykonania dzieła oraz przeniesienia majątkowych praw autorskich; A. zobowiązała się udostępnić sale wykładowe, posiadane rzutniki, projektory, magnetofony, magnetowidy wraz z monitorami wg zapotrzebowania przyjmującego zamówienie; A. mogła odstąpić od umowy w przypadku odwołania wykładu z powodu niskiego zainteresowania słuchaczy lub zmian w programie zajęć, których następstwem jest wyłączenie z programu przedmiotu oferowanego przez autorkę.

Zdaniem organu, A. W. wykonywała obowiązki, które mieszczą się w ramach prac edukacyjnych. Przy tego rodzaju czynnościach zmierzających do wdrożenia i realizacji programu nauczania języka angielskiego, na który składało się m. in. przeprowadzenie cyklu wykładów, trudno uznać, że umowy te polegały na dostarczeniu określonych wyników swojej pracy w postaci dzieła (w myśl przepisów o umowie o dzieło zawartych w Kodeksie cywilnym). Dzieło powinno bowiem mieć byt samoistny, niezależny od działania wykonawcy i możliwość uzyskania samodzielnej wartości w obrocie.

W ocenie Prezesa, nawet jeśliby uznać, że wykładowcy samodzielnie dokonują wyboru treści programowych, metod, technik, środków i narzędzi przekazywania wiedzy w toku każdego przygotowanego cyklu wykładów, trudno uznać w tych umowach indywidualnie oznaczony, samoistny i niezależny wynik w postaci dzieła (rezultatu). Również wypracowane materiały dydaktyczne, koncepcje przeprowadzenia autorskiego cyklu wykładów czy sylabusy oraz ich dobór nie spełniają kryterium uznania ich za samoistny i niezależny wynik w postaci dzieła. Mają one, zdaniem organu, charakter techniczny, przygotowawczy i funkcjonują jako pomoc naukowa dla wykładowcy czy studenta. Przyjęcie więc w niniejszej sprawie, że strony łączyły umowy o dzieło podczas gdy z ich treści i sposobu wykonania wynikają cechy właściwe dla umów o świadczenie usług, byłoby niezgodne z właściwością stosunku prawnego. O kwalifikacji prawnej danego stosunku prawnego decydują bowiem jego elementy przedmiotowo istotne.

W przypadku spornych umów żadne konkretne dzieło nie zostało oznaczone. Przedmiotem działania A. W. był proces zmierzający do wdrożenia i realizacji programu nauczania języka angielskiego, na który składało się m. in. przygotowanie i prowadzenie cyklu wykładów, a ewentualne przygotowane materiały dydaktyczne czy koncepcje przeprowadzenia autorskiego cyklu wykładów, sylabusy oraz ich dobór stanowiły jedynie pomoc naukową, mającą na celu prawidłowe zrealizowanie wykładu. Organ uznał także za chybione argumenty z których wynikało, że ze względu na treść art.. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 litego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) zawarte umowy były umowami o dzieło.

WSA w Warszawie wspomnianym wyżej wyrokiem z dnia 9 lutego 2015 r. oddalił skargi A. W. i A. w W. na decyzję Prezesa NFZ z dnia [...] marca 2014 r. W ocenie Sądu, prawidłowa jest ocena organów, że łączące A. W. z A. w W. umowy były umowami zlecenia. Zasadnie więc organy przyjęły, że umowy te nie przewidywały określonego rezultatu. A. W. podjęła się wykonania zakreślonych umowami czynności, nacechowanych starannością działania. Wykonywała ona usługi dydaktyczne na rzecz uczelni zajmującej się kształceniem młodzieży bez gwarancji, że przekazywana wiedza zostanie w pełni przyswojona. Przygotowane przez nią materiały i opracowane sylabusy nie można uznać za samoistny i niezależny wynik w postaci dzieła. Mają one charakter techniczny, przygotowawczy i funkcjonują jako pomoc naukowa dla wykładowcy czy studenta. Stanowisko skarżących stanowi jedynie polemikę z oceną organów, przy czym jej skutecznie nie podważa.

Dokonana przez organy ocena materiału dowodowego pod kątem rzeczywistego charakteru spornych umów znajduje oparcie w utrwalonym i cytowanym przez organy orzecznictwie sądów powszechnych i sądów administracyjnych.

A. w W. oraz A. W. wniosły skargi kasacyjne od powyższego wyroku. Kwestionując orzeczenie w całości A. w W. wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub o uchylenie wyroku i rozpoznanie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuciła:

1. 1) naruszenie art. 65, 67 § 5, 75 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej: "P.p.s.a." w zw. z art. 91 § 2, art. 106 § 2 i art. 109 P.p.s.a. poprzez niezawiadomienie żadnej ze stron o terminie rozpoznania sprawy toczącej się pod sygnaturą VI SA/Wa 1886/14, połączenie do wspólnego rozpoznania spraw o sygn. akt VI SA/Wa 1886/14 i VI SA/Wa 1887/14 i rozpoznanie ich bez prawidłowego zawiadomienia Prezesa NFZ ani jego pełnomocnika, pozbawienia ich możliwości uczestnictwa w rozprawie, zajęcia stanowiska w sprawie ani też stanowiska co do łącznego rozpoznania spraw, skutkujące nieważnością postępowania zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.,
2. 2) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 K.p.a. poprzez niezastosowanie przepisu art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a., gdy decyzje o stwierdzeniu podlegania przez ubezpieczoną ubezpieczeniu zdrowotnemu w okresach w nich wskazanych wydane zostały przez organ I oraz organ II instancji bez materialnoprawnej podstawy umożliwiającej ich wydanie, w sytuacji, gdy podleganie lub nie temu ubezpieczeniu wynika wprost z przepisów prawa, a ani organ I ani organ II instancji nie są ustawowo uprawnione do wydawania takich decyzji, a więc z naruszeniem art. 8 pkt 1 lit. e), art. 11 oraz art. la pkt 1 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz. U. nr 28, poz. 153 z późn. zm.) (dalej: u.p.u.z.), jak również przepisów z art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. nr 137, poz. 887 z późn. zm.), jak również przepisów z art. 102 ust. 5 pkt. 24, 107 ust. 5 pkt. 16, art. 109 oraz art. 66 ust. 1 lit. c) ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. 2008 r., nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) (dalej: ustawy o świadczeniach) w związku z art, 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267), dalej: "K.p.a." oraz art. 6 K.p.a., co stanowi przesłanki nieważności decyzji określone w art. 156 §1 pkt 2 K.p.a.,
3. 3) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.):
4. a) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 109 ust. 4 zd. 1 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie polegające na - wydaniu i utrzymaniu w mocy decyzji wydanej po upływie ustawowego i nie podlegającego przedłużeniu terminu 30 dni od dnia wniesienia wniosku przez ZUS,

1. b) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 2 i art. 80 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całokształtu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w szczególności poprzez odmowę dopuszczenia dowodu z umów o dzieło E. A. i decyzji ZUS w sprawie tej osoby, protokołu kontroli ZUS z 2008 r., z przesłuchania świadka N. M., K. P. oraz przesłuchania stron,

1. c) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 8 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej poprzez wydanie decyzji z pominięciem ustaleń protokołu kontroli ZUS przeprowadzonej w okresie od [...].03.2008 r. do [...].04.2008 r. w konfrontacji z protokołem kontroli ZUS z okresu [...].04.2011 r. do [...].09.2011 r. prezentujących odmienne stanowiska organu przy tożsamych stanach faktycznych i prawnych zwłaszcza w zakresie treści i charakteru prawnego umów zawieranych przez płatnika z innymi ubezpieczonymi oraz z A. W.,

1. d) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 10 § 1 w zw. z art. 78 § 2 oraz 86 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie czynnego udziału w sprawie z uwagi na pominięcie dowodu z przesłuchania stron czym naruszono jej prawo do czynnego uczestnictwa w każdym stadium postępowania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego,

1. e) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy prawidłowe winno być uchylenie przedmiotowej decyzji i orzeczenie co do istoty w sposób odmienny i umorzenie postępowania,

1. f) art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw.

z art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 2,art. 80 i art. 86 w zw. z art. 138 § 1 I pkt 1 K.p.a. polegające na niezastosowaniu przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c mimo naruszenia przez organy I i II instancji zasad j postępowania dowodowego określonych w K.p.a., a to oparciu się na wyjaśnieniach pisemnych pełnomocnika mimo odmowy dopuszczenia dowodu z przesłuchania stron, mimo że takie wyjaśnienia nie mogą zastąpić dowodu z przesłuchania stron,

1. 4) naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.) tj.:
2. a) art. 627 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121 - dalej jako: "K.c.") w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a, w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie przy stwierdzaniu przez organ administracji rodzaju umowy cywilnoprawnej, z tytułu zawarcia której płatnik dokonuje zgłoszenia i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego osób wykonujących realizację procesu dydaktycznego w oparciu o umowę o dzieło;
3. b) art. 65 § 2 K.c. w związku z art. 3531 K.c. w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a, w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a., przez błędną wykładnię woli stron zawartej w umowie o dzieło, polegającą na niedostatecznym rozważeniu woli stron wyrażonej w treści umowy, a mianowicie w postaci rezultatu umowy polegającego na stworzeniu koncepcji cyklu wykładów i jej zaprezentowaniu studentom, jak również stworzeniu materiałów dydaktycznych, sylabusów do wykładów, przeprowadzeniu zaliczeń i egzaminów, opracowaniu recenzji i przygotowaniu studentów do obrony prac dyplomowych, jak i poprzez nierozpoznanie zarzutu skargi w tym zakresie przez Sąd I instancji,
4. c) art. 734 K.c. oraz 750 K.c. w związku z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a, w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a., przez ich zastosowanie i błędne uznanie, że umowa zawarta między A. a A. W. była umową o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu,
5. d) art. 66 ust. 1 pkt e, art. 69 ust. 1 oraz art. 107 ust. 5 pkt 16 i art. 109 ustawy o świadczeniach w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a, w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że osoba wykonująca czynności w ramach umowy o dzieło podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, tak jak osoba wykonująca pracę w oparciu o umowę zlecenia,
6. e) art. 6 ust. 1 pkt 4 i art. 12 ust. 1 w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy systemowej w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a, w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a., poprzez błędną ich wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, iż zgodnie z przepisami ustawy systemowej należałoby stwierdzić obowiązek płatnika w zakresie zgłoszenia i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego osób wykonujących realizację procesu dydaktycznego w której płatnik dokonuje zgłoszenia i obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego osób wykonujących realizację procesu dydaktycznego w oparciu o umowę o dzieło;

A. W. również zakwestionowała powyższy wyrok w całości, wnosząc także o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie i rozpoznanie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając:

1. 1) nieważność postępowania z uwagi na pozbawienie Prezesa NFZ możliwości obrony swoich praw (podstawa wynikająca z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.), poprzez łączne rozpoznanie sprawy z jej skargi ze sprawą ze skargi A. w W. na decyzje organu I i II instancji w sytuacji, w której Prezes NFZ nie był w ogóle zawiadomiony o terminie rozpoznania jednej z nich, tj. sprawy ze skargi A. w W. na decyzje organu I i II instancji, i nie miał możliwości wypowiedzieć się ani co do tej skargi, ani co do łącznego rozpoznania tych dwóch spraw, nie uczestniczył w rozprawie i nie miał możliwości w ogóle zabrać głosu w tej sprawie, innymi słowy zaskarżony wyrok zapadł w wyniku połączenia dwóch spraw "za plecami" Prezesa NFZ,
2. 2) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 K.p.a. poprzez niezastosowanie przepisu z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w sytuacji, gdy decyzja organu I i organu II instancji dotknięte są przyczyną, o której mowa w art. 156 § 1 K.p.a., tj. brakiem podstawy materialnoprawnej decyzji, jak również w sytuacji w której utrzymana w mocy przez organ II instancji decyzja organu I instancji oparta jest na przepisach nieobowiązujących w dniu wydawania decyzji (tj. art. 8 pkt 1 lit. e, art. 11 w zw. z art. 1a pkt 1 ustawy o powszechnym ubezpieczeniu społecznym, wyeliminowanej w 2004 r.), wobec tego decyzje te powinny być wyeliminowane z obrotu prawnego poprzez stwierdzenie ich nieważności,
3. 3) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a. oraz w związku z art. 109 ust 4 ustawy o świadczeniach poprzez ich niezastosowanie polegające na nie wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji wydanej po upływie ustawowego i nie podlegającego przedłużeniu terminu trzydziestu dniu od dnia wniesienia wniosku przez ZUS, jak i poprzez nie rozpoznanie zarzutu skargi w powyższym zakresie,
4. 4) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 65 § 2 K.c. w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. - poprzez błędne zastosowanie reguły interpretacyjnej z art. 65 § 2 K.c. polegające na dokonaniu oceny rodzaju umów łączących skarżącą z zainteresowaną w pierwszej kolejności na dosłownym brzmieniu umowy z pominięciem zgodnego zamiaru stron i celu umowy i w konsekwencji, nie wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji, w której nie ustalono zgodnego zamiaru i celu umowy stron, jak i poprzez nie rozpoznanie zarzutu skargi w powyższym zakresie,
5. 5) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a w zw. z art. 7, 75, art. 75, art. 77 § 1, art. 78, art. 79, art. 80 i art. 86 K.p.a. - poprzez niezastosowanie przepisu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w sytuacji, gdy zarówno organ I, jak i organ II instancji przeprowadziły postępowanie dowodowe uchybiając podstawowym regułom postępowania dowodowego obowiązującym w postępowaniu administracyjnym, a polegający na:
6. a) oparciu się na pisemnych wyjaśnieniach pełnomocnika skarżącej przy jednoczesnym braku jakichkolwiek wyjaśnień samej skarżącej, podczas gdy wyjaśnienia pełnomocnika strony nie mogą zastąpić dowodu w postaci wyjaśnień strony,
7. b) przeprowadzeniu postępowania dowodowego w sposób niekompletny, tj. z pominięciem wnioskowanych przez strony dowodów z zeznań świadków, dowodów z dokumentów, dowodów z przesłuchania/wyjaśnień stron, które to wnioski dowodowe zmierzały do wykazania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. zgodnego zamiaru i celu umowy stron,
8. c) nie ustaleniu najistotniejszej okoliczności faktycznej w sprawie, tj. zgodnego zamiaru i celu umowy stron, jak również założeniu a priori, bez dokonywania ustaleń faktycznych w tym kierunku, że zamiarem stron było nie zgłoszenie skarżącej do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego i nie opłacanie składek na to ubezpieczenie,
9. 6) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a. i w związku z art. 80 k.p.a. w związku z art. art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 K.p.a. - poprzez nie zastosowanie przepisu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. wobec wybiórczej oraz dowolnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, prowadzące w konsekwencji do błędnych ustaleń faktycznych w zakresie zgodnego zamiaru i celu umowy stron, rezultatu tej umowy, samodzielności skarżącej przy wykonywaniu tej umowy, sposobu wynagradzania i rozliczenia wynagrodzenia z umowy stron, testu na istnienie wad, jak również poprzez nie rozpoznanie zarzutu skargi w powyższym zakresie przez Sąd I instancji,
10. 7) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a w zw. z art. 8 K.p.a. - poprzez nie zastosowanie przepisu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. wobec naruszenia zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa w sytuacji wyciągania przez organy wobec stron negatywnych skutków, kiedy to strony postępowały zgodnie z udokumentowanym stanowiskiem potwierdzającym prawidłowość kwalifikowania umów cywilnoprawnych z wykładowcami jako umów do dzieło i nie odprowadzania na nie składek na ubezpieczenie zdrowotne,
11. 8) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a. oraz w zw. z art. 8, art. 9 i art. 11 K.p.a. - poprzez nie rozpoznanie przez Sąd I instancji zarzutów skargi dotyczących: braków w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji, nie wskazania skarżącej przez organy obu instancji wszystkich faktów których udowodnienie jest konieczne czy które mają wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, które to uchybienia doprowadziły do:
12. 9) mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 750 K.c. w zw. z art. 734 - 749 K.c. w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na ich zastosowaniu do umów będących przedmiotem niniejszej sprawy, które ze względu na swoje essentialia negotti jak i accidentalia negotti objęte umową stron są umowami o dzieło,
13. 10) mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 627 - 646 K.c. w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a - poprzez ich niezastosowanie w odniesieniu do umów będących przedmiotem niniejszej sprawy, które ze względu na swoje essentialia negotti jak i accidentalia negotti objęte umową stron są umowami o dzieło,
14. 11) mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 66 ust. 1 pkt. 1 lit. e ustawy o świadczeniach, jak i art. 69 ust. 1 tej ustawy w związku z art. 13 pkt. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z mającym istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania, tj. art 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu że w realiach niniejszej sprawy zaistniały przesłanki do objęcia skarżącej obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym z tytułu umów cywilnoprawnych zawartych z A. w W., a będących przedmiotem oceny w niniejszej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Granice skargi są wyznaczone przez zawarte w niej podstawy i wnioski. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. NSA bada bowiem jedynie legalność wyroku Sądu I instancji w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie.

Przedmiotem skargi kasacyjnej jest wyrok Sądu I instancji oddalający skargę na wydaną w II instancji decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Organy przyjęły, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie to zaakceptował, że zawarta umowa nazwana przez strony umową o dzieło, z uwagi na jej treść, jest w istocie umową o świadczenie usług. Na tej podstawie wyprowadzono wniosek, że umowa obejmowała obowiązki mieszczące się w ramach prac edukacyjnych - świadczenia usług dydaktycznych.

Dokonując kontroli wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że skargi zasługują na uwzględnienie.

Skargi podnoszą zarzuty zarówno ze sfery prawa materialnego (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), jak też ze sfery prawa procesowego (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Rozpoznając skargę kasacyjną, w której podniesiono zarzuty z obu podstaw określonych w art. 174 P.p.s.a., NSA co do zasady, obowiązany jest odnieść się w pierwszej kolejności do zarzutów o charakterze procesowym, bowiem dopiero przeprowadzenie postępowania administracyjnego zgodnie ze stosownymi przepisami, prawidłowe i pełne zebranie materiału dowodowego, a następnie właściwa jego ocena pozwolą na stwierdzenie, czy w sprawie prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego.

Rozpoczynając kontrolę od zarzutów o charakterze procesowym należy wskazać, że w obu skargach kasacyjnych najistotniejsze z nich dotyczą:

1. - naruszenia przepisów art. 66, art. 67 § 5, art. 75 w zw. z art. 91 § 2, art. 106 § 2 i art. 109 P.p.s.a., poprzez łączne rozpoznanie na rozprawie w dniu 20 stycznia 2015 r. spraw oznaczonych sygnaturami VI SA/Wa 1886/14 i VI SA/Wa 1887/14, mimo zawiadomienia stron o wyznaczeniu rozprawy jedynie w sprawie VI SA/Wa 1887/14;
2. - naruszenie art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 78, art. 79, art. 80, art. 86, art. 138 §1 pkt 1 K.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie czynnego udziału w postępowaniu, pominięcie dowodu z przesłuchania stron, niezebraniu w sprawie pełnego materiału dowodowego z uwagi na pominięcie dowodów z zeznań wnioskowanych świadków i z dokumentów, co doprowadziło do nieustalenia rzeczywistego zamiaru, celu i rezultatu zawartej umowy, stwierdzenia samodzielności stron przy jej wykonaniu itd.

Odnosząc się do wskazanej wyżej kategorii zarzutów Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, że są one uzasadnione.

Niewątpliwie z przepisu art. 91 § 2 P.p.s.a. wynika, dla sądu, obowiązek zawiadomienia stron na piśmie o posiedzeniu jawnym (ewentualnie poprzez ogłoszenie podczas posiedzenia). W kontrolowanej sprawie decyzję Prezesa NFZ z dnia [...] marca 2014 r. zaskarżyli zarówno A. w W., jak też A. W. Obie skargi zostały w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym zarejestrowane odrębnie i nadano im bieg. Rozprawę w sprawie VI SA/Wa 1887/14 wyznaczono na dzień 20 stycznia 2015 r. Podczas tej rozprawy Przewodniczący odebrał od pełnomocników stron oświadczenia, że wyrażają zgodę na prowadzenie rozprawy, również w niewyznaczonej sprawie VI SA/Wa 1886/14.

Następnie na rozprawie dokonano połączenia spraw i skargi rozpoznano w ramach sprawy VI SA/Wa 1886/14. O ile kwestia połączenia spraw do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia, w świetle brzmienia przepisu art. 111 § 1 P.p.s.a., nie budzi wątpliwości, to jednak prowadzenie rozprawy w sytuacji niezawiadomienia żadnej ze stron w sprawie VI SA/Wa 1886/14 było wadliwe i Sąd naruszył w ten sposób przepis art. 109 P.p.s.a. Wadliwości tej nie mogło usunąć odebranie od substytutów pełnomocników stron oświadczeń o wyrażeniu zgody na prowadzenie rozprawy. Prawidłowo procedując należało wyznaczyć termin rozprawy w obu sprawach, zawiadomić o niej strony i dopiero na rozprawie dokonać stosownego połączenia. Wytknąć w tym miejscu należy Sądowi I instancji, że mimo prawidłowego zawiadomienia o terminie rozprawy nie stawił się na niej pełnomocnik Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia, więc nie mógł on złożyć oświadczenia o zgodzie na prowadzenie rozprawy również w sprawie VI SA/Wa 1886/14, a więc Sąd poprowadził rozprawę, mimo braku prawidłowego zawiadomienia go o rozprawie.

O ile wobec nieuwzględnienia skargi organ nie ma interesu w zaskarżeniu wyroku, o tyle na etapie wywołania sprawy, sprawdzenia obecności stron, przed wysłuchaniem ich głosów, przed ewentualnym przeprowadzeniem dowodów Sąd nie mógł znać sposobu rozstrzygnięcia sprawy, dlatego naruszał wówczas uprawnienie strony do obrony swoich praw.

Odnosząc się do drugiej grupy zarzutów z zakresu naruszenia przepisów postępowania uznać je należy za w pełni uzasadnione. Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonując kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze brzmienie art. 134 P.p.s.a., winien był rozpoznać ją nie będąc związany ani zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną. Zgodzić się należy z zarzutami skargi kasacyjnej, w zakresie dotyczącym niepełnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Dotyczy to przede wszystkim zaaprobowania przez Sąd I instancji faktu oddalenia wniosków dowodowych oraz powierzchownej analizy materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy. Szersze uzasadnienie w tym zakresie znajdzie się w dalszej części niniejszego uzasadnienia.

Stwierdzone uchybienia o charakterze procesowym uniemożliwiają, co do zasady, odniesienie się do zarzutów o charakterze materialnoprawnym, bowiem jak wskazano wyżej ocena prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego możliwa jest dopiero po dokonaniu ustaleń faktycznych w drodze niewadliwego przeprowadzenia postępowania.

W tym zakresie niezbędne jest jedynie odniesienie się do zarzutu braku podstaw materialnoprawnych do wydania przedmiotowych decyzji, a przez to naruszenie art. 8 pkt 1 lit. e), art. 11 oraz art. 1a pkt 1 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, jak również przepisów z art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jak też przepisów z art. art. 102 ust. 5 pkt. 24, 107 ust. 5 pkt. 16, art. 109 oraz art. 66 ust. 1 lit. c) ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Ustosunkowując się do tego zarzutu stwierdzić należy, że nie budzi żadnych wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż materialnoprawną podstawę wydawania decyzji o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego stanowi przepis art. 66 ustawy o świadczeniach zdrowotnych. W analizowanym przypadku sprawa dotyczy zastosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 e), który przewiduje podleganie obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego przez osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osoby z nimi współpracujące. Podstawę do decyzyjnego orzekania, przez dyrektora oddziału wojewódzkiego Funduszu, w tej materii stanowi art. 109 ust. 1 u.ś.z. poprzez wskazanie, że organ ten rozpatruje indywidualne sprawy z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego, do których zalicza się sprawy dotyczące objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i ustalenia prawa do świadczeń. Odwołanie od decyzji wydanej w I instancji w powyższych sprawach wnosi się do Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (art. 109 ust. 5 ustawy).

Wskazane wyżej naruszenia przepisów prawa procesowego skutkować muszą uchyleniem wyroku Sądu I instancji.

Mając na uwadze fakt, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie przepisu art. 188 P.p.s.a. uwzględniając skargę kasacyjną i uchylając zaskarżone orzeczenie rozpoznał skargę.

Decyzja Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia została wydana z niedostatecznym wyjaśnieniem okoliczności faktycznych sprawy, niezbędnych dla ustalenia charakteru prawnego zawartej umowy. Organy przyjęły, że zawarta umowa nazwana przez strony umową o dzieło, z uwagi na jej treść, jest w istocie umową o świadczenie usług. Na tej podstawie wyprowadziły wniosek, że umowa obejmowała obowiązki mieszczące się w ramach prac edukacyjnych - świadczenia usług dydaktycznych. Nie zostało w niej oznaczone żadne konkretne dzieło. Sięgając do orzecznictwa sądowego, organ II instancji stwierdził, że przeprowadzenie cyklu wykładów (zajęć dydaktycznych) nie charakteryzuje się cechą indywidualizującą utwór (dzieło) przede wszystkim dlatego, że nawet w zarysie nie konkretyzuje tematu poszczególnych zajęć. Organ ten do przedstawionych w sprawie dowodów w postaci materiałów dydaktycznych odniósł się ogólne. Uznał, że mają jedynie charakter techniczny i stanowią tylko pomoc naukowo-dydaktyczną, mającą na celu prawidłowe zrealizowanie wykładu. Podkreślił przeznaczenie tych materiałów, pomijając analizę ich treści i ocenę z punktu widzenia konkretyzacji przedmiotu zobowiązania.

Zauważyć należy, że przedmiotem umowy o dzieło może być wytwór pracy intelektualnej człowieka. Może nim więc być rezultat niematerialny, m.in. wykład, a nawet cykl specjalistycznych wykładów na skonkretyzowane tematy (tak SN w wyroku z 10 maja 2016 r. II UK 217/15). Rezultatem wykonania tego zobowiązania nie jest oczywiście nabycie określonej wiedzy przez studentów, lecz zakończenie tego indywidualnie określonego cyklu. Umowy o dzieło nie stanowi natomiast przeprowadzenie serii bliżej niesprecyzowanych wykładów z danej dziedziny wiedzy.

Obowiązkiem organu badającego charakter prawny umowy, której dotyczy rozpoznawana sprawa było zatem wszechstronne zbadanie i ocena (nie tylko w oparciu o treść tej umowy) zawartego przez strony zobowiązania. W szczególności ustalenie, jaki związek z zawarciem umowy miały wspomniane materiały dydaktyczne (zwłaszcza sylabus), czy mogły być potraktowane jako dodatkowe uszczegółowienie jej treści przez wskazanie konkretnych, przewidzianych do realizacji, wybranych tematów zajęć, czy sposobu ich prezentacji, itd. Wprowadzenie do umowy obowiązku przygotowania sylabusa mogłoby świadczyć o tym, że stronie powierzającej przeprowadzenie wykładów chodziło o konkretne treści tych wykładów.

Organ nie przeprowadził niektórych dowodów wskazanych przez strony, w tym dowodu z przesłuchania stron, uznając go z góry za nieistotny. W orzecznictwie sądowym, dotyczącym sporów na tle określenia podstawy prawnej zatrudnienia podnoszono wielokrotne, że w takich sprawach mają zastosowanie reguły wykładni oświadczeń woli określone w art. 65 § 1 i 2 k.c. W ramach tej wykładni należy zatem uwzględnić również zgodny zamiar stron (np. wyrok SN z 4.03.1999 r., I PKN 616/98, wyrok SN z 18.07.2012 r., I UK 90/12). Autonomia woli stron zawierających umowę nie jest oczywiście nieograniczona, nie pozwala bowiem na dowolne określenie natury zawartego zobowiązania, wbrew rzeczywistej jego treści i wbrew prawu. Nie oznacza to jednak, że w sytuacjach wątpliwych o woli i zamiarze stron można przesądzać poza tymi stronami.

Odróżnienie umowy o dzieło od umowy zlecenia (umowy o świadczenie usług) wbrew pozorom nie jest zawsze proste. Dlatego też organ wykonujący to zadanie powinien z dużą starannością rozważyć wszystkie istotne okoliczności danej sprawy, dochodząc do konkluzji, która jest zgodna z regułami logicznego rozumowania i znajduje pełne odzwierciedlenie w materiale dowodowym.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uchylona decyzja nie spełnia tych wymagań. Z tego względu NSA podziela zarzuty skargi co do tego, że organy nie ustaliły stanu faktycznego sprawy w sposób pełny i wnikliwy oraz nie ustosunkowały się w sposób pełny do podnoszonych przez stronę okoliczności i dowodów.

Z wyżej wyłożonych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona w rozumieniu art. 188 P.p.s.a., w oparciu o ten przepis uchylił zaskarżony wyrok, rozpoznał skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 193 tej ustawy uchylił zaskarżoną decyzję wskazując organowi II instancji okoliczności, które zobowiązany będzie wziąć pod uwagę orzekając ponownie.

O kosztach postępowania NSA orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z 205 § 2 i art. 200 P.p.s.a.